۲۰ اثر در کتاب‌جم
علی‌اشرف درویشیان داستان‌نویس و پژوهشگر فرهنگ عامه از کرمانشاه بود که زندگی مردم فرودست و کودکی در فقر را با زبانی ساده و صادق روایت کرد. او در فراهم آوردن «فرهنگ افسانه‌های مردم ایران»، گنجینه‌ای چندجلدی از قصه‌های عامیانه، سهم اصلی داشت و «سال‌های ابری» و «آبشوران» از آثار داستانی مهم او هستند.
علی‌اشرف درویشیان داستان‌نویس و پژوهشگر فرهنگ عامه از کرمانشاه بود که زندگی سخت مردم فرودست، کودکی در فقر و قصه‌های شفاهی ایرانی را به ادبیات معاصر فارسی آورد. او هم داستان‌هایی صادق و تلخ نوشت و هم در کار بزرگ «فرهنگ افسانه‌های مردم ایران» سهم داشت؛ مجموعه‌ای چندجلدی که هزاران قصه‌ی عامیانه را از گوشه‌وکنار کشور گرد آورده است. در این صفحه با زندگی، سبک و آثار مهم درویشیان آشنا می‌شوید و می‌توانید نسخه‌ی چاپی کتاب‌هایش را با قیمت روز و موجودی به‌روز سفارش دهید.
درویشیان در سال ۱۳۲۰ در کرمانشاه به دنیا آمد و در خانواده‌ای کم‌درآمد بزرگ شد. کودکی‌اش با کار، کمبود و تماشای رنج آدم‌های اطرافش گذشت. این تجربه‌ها بعدها ماده‌ی اصلی داستان‌هایش شد. او معلم شد و سال‌ها در روستاها و شهرهای کوچک غرب ایران درس داد؛ جایی که از نزدیک با زندگی کودکان روستایی و فقر آشنا شد.
در دهه‌های پیش از انقلاب، به خاطر نوشته‌ها و فعالیت‌هایش چند بار زندانی شد. این زندان‌ها و محدودیت‌ها هم در زندگی و هم در نوشته‌هایش ردی عمیق گذاشت. با این حال او هیچ‌وقت نوشتن را کنار نگذاشت و تا سال‌های پایانی عمر، هم داستان نوشت و هم پژوهش کرد.
درویشیان در سال ۱۳۹۶ درگذشت. نام او برای نسل‌های مختلف کتاب‌خوانان ایرانی یادآور ادبیاتی متعهد به زندگی مردم عادی است: ادبیاتی که از کودکان کار، کارگران، روستاییان و زنان رنج‌کشیده حرف می‌زند.
شهر کرمانشاه در داستان‌های درویشیان حضوری پررنگ دارد. کوچه‌های تنگ، محله‌های فقیرنشین، قهوه‌خانه‌ها، حمام‌های عمومی و بازار، صحنه‌هایی‌اند که بارها در آثارش تکرار می‌شوند. او این شهر را نه از بیرون، بلکه از درون می‌شناخت و همین شناخت، داستان‌هایش را زنده و باورپذیر کرده است.
زبان و فرهنگ کردی منطقه هم در کار او جای ویژه‌ای دارد. واژه‌ها، ضرب‌المثل‌ها، ترانه‌ها و باورهای مردم غرب ایران در لابه‌لای داستان‌ها دیده می‌شوند. این عنصرهای محلی، رنگ و بوی خاصی به نثر او داده‌اند و خواننده را به دنیایی می‌برند که شاید کمتر با آن آشنا باشد.
تجربه‌ی معلمی در روستاها، نقطه‌ی عطف دیگری در زندگی او بود. معلمی که هر روز با بچه‌هایی سروکار دارد که با شکم گرسنه سر کلاس می‌آیند، کفش ندارند یا بعد از مدرسه باید کار کنند، نمی‌تواند نسبت به این رنج بی‌تفاوت بماند. داستان‌های کوتاه اولیه‌ی درویشیان، بیشتر از همین تجربه‌ها سرچشمه گرفته‌اند.
اگر بخواهیم ویژگی‌های اصلی نوشته‌های او را برشماریم، به چند نکته‌ی روشن می‌رسیم.
داستان‌های او در سنت واقع‌گرایی اجتماعی قرار می‌گیرند. یعنی هدفشان نشان دادن زندگی واقعی مردم، به‌ویژه طبقه‌های فرودست، است. او از خیال‌پردازی و بازی‌های فرمی دوری می‌کرد و ترجیح می‌داد صادقانه بنویسد که آدم‌ها چطور زندگی می‌کنند، چه می‌خورند، کجا می‌خوابند و از چه می‌ترسند.
بسیاری از داستان‌های او از نگاه یک کودک روایت می‌شوند. این انتخاب دو اثر دارد: اول این‌که رنج‌ها را بی‌پیرایه و بی‌شعار نشان می‌دهد، چون کودک فقط می‌بیند و تحلیل نمی‌کند؛ دوم این‌که لحظه‌هایی از شادی و شیطنت کودکانه را هم کنار سختی‌ها می‌گذارد و داستان را انسانی‌تر می‌کند.
نثر او ساده و بی‌تکلف است. جمله‌ها کوتاه‌اند و گفت‌وگوها نزدیک به گفتار مردم. این سادگی باعث شده که آثارش برای طیف وسیعی از خوانندگان، از نوجوان تا بزرگسال، قابل‌فهم باشد.
علاقه‌ی او به فرهنگ عامه تنها در پژوهش‌هایش دیده نمی‌شود. در داستان‌ها هم قصه‌ها، لالایی‌ها، مثل‌ها و آیین‌های مردم حضور دارند. این پیوند، آثار او را به گنجینه‌ای از فرهنگ زنده‌ی مردم تبدیل کرده است.
مهم‌ترین اثر پژوهشی درویشیان، «فرهنگ افسانه‌های مردم ایران» است؛ مجموعه‌ای چندجلدی که او با همکاری رضا خندان مهابادی فراهم کرد. این فرهنگ، قصه‌های عامیانه‌ی ایرانی را که در کتاب‌ها، مجله‌ها و منابع پراکنده ثبت شده بودند، گرد آورده و به ترتیب الفبایی مرتب کرده است.
اهمیت این کار زمانی روشن می‌شود که بدانیم قصه‌های شفاهی چقدر آسیب‌پذیرند. بسیاری از این قصه‌ها را مادربزرگ‌ها و پدربزرگ‌ها سینه‌به‌سینه نقل کرده‌اند و با مرگ هر راوی، بخشی از آن‌ها از بین می‌رود. گردآوری و ثبت این قصه‌ها، یعنی نجات بخشی از حافظه‌ی فرهنگی یک ملت.
در هر جلد، قصه‌ها با ذکر منبع و گاهی روایت‌های مختلف یک قصه آمده‌اند. خواننده می‌تواند ببیند که یک قصه در نقاط مختلف ایران چطور تغییر کرده و چه شکل‌هایی پیدا کرده است. این ویژگی، مجموعه را هم برای پژوهشگران ارزشمند می‌کند و هم برای قصه‌گوها، نویسندگان کودک و پدر و مادرهایی که دنبال قصه‌ی اصیل ایرانی‌اند.
در کتاب‌جم جلدهای مختلفی از این مجموعه فهرست شده‌اند؛ از جمله جلد سوم، ششم، هشتم، نهم، دهم، یازدهم، دوازدهم و سیزدهم. اگر قصد دارید مجموعه را کامل کنید، فهرست همین صفحه را ببینید و موجودی هر جلد را بررسی کنید. کتاب‌های این مجموعه در دسته‌های مردم‌شناسی و فرهنگ عامه و قصه و افسانه هم قابل دسترسی‌اند.
کنار کار پژوهشی، درویشیان داستان‌نویسی پرکار بود. داستان‌های کوتاه و رمان‌هایش در دسته‌های مجموعه داستان ایرانی و رمان ایرانی جای دارند.
«از این ولایت» از نخستین مجموعه‌داستان‌های او است. داستان‌های این کتاب از زندگی روستاییان و کودکان غرب ایران الهام گرفته‌اند و همان نگاه صادق و همدلانه‌ای را دارند که بعدها به امضای او تبدیل شد.
«آبشوران» نام محله‌ای در کرمانشاه است و داستان‌های این مجموعه، زندگی مردم این محله را روایت می‌کنند. این کتاب یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار او است و برای بسیاری از خوانندگان، تصویری ماندگار از فقر شهری در ایران دهه‌های گذشته ساخته است.
«سال‌های ابری» رمانی بلند و چندجلدی است که مهم‌ترین اثر داستانی او به شمار می‌رود. این رمان با رنگ‌وبوی زندگی‌نامه‌ای، کودکی و جوانی راوی را در کرمانشاه دنبال می‌کند و تصویری گسترده از زندگی خانواده‌های فقیر، مدرسه، کار و تحولات اجتماعی آن دوران ارائه می‌دهد. خواندن آن حوصله می‌خواهد، اما پاداشش آشنایی عمیق با جهانی است که کمتر در ادبیات ما چنین کامل ثبت شده است.
این دو کتاب هم از مجموعه‌داستان‌های او هستند که همان دغدغه‌های اصلی را دنبال می‌کنند: نان، کار، کودکی و کرامت انسانی در شرایط سخت. عنوان «فصل نان» به‌تنهایی نشان می‌دهد که نان و معیشت چقدر در جهان داستانی او محوری است.
کارنامه‌ی او دو بخش اصلی دارد و بسته به علاقه‌تان می‌توانید از یکی شروع کنید.
این درون‌مایه‌ها از تجربه‌ی شخصی نویسنده جدا نیستند. کسی که خودش کودکی سختی داشته و سال‌ها معلم روستا بوده، این مسائل را نه از کتاب، بلکه از زندگی آموخته است.
قصه‌های عامیانه فقط سرگرمی کودکانه نیستند. آن‌ها آینه‌ی باورها، ترس‌ها، آرزوها و ارزش‌های یک جامعه‌اند. در قصه‌ای که مادربزرگ درباره‌ی دیو و پری تعریف می‌کند، می‌توان رد اسطوره‌های کهن، آداب ازدواج، رابطه‌ی فقیر و غنی و حتی دانش مردم درباره‌ی طبیعت را دید.
بسیاری از قصه‌های ایرانی شباهت‌هایی با قصه‌های ملت‌های دیگر دارند. برای نمونه قصه‌ی دختری که نامادری‌اش او را آزار می‌دهد، در فرهنگ‌های مختلف شکل‌های گوناگون دارد. مقایسه‌ی این روایت‌ها، یکی از جذاب‌ترین بخش‌های مطالعه‌ی فرهنگ عامه است و مجموعه‌ای مثل «فرهنگ افسانه‌های مردم ایران» ماده‌ی خام چنین مقایسه‌هایی را فراهم می‌کند.
از طرف دیگر، قصه‌ها ابزاری برای آموزش بوده‌اند. پیش از آن‌که مدرسه و کتاب درسی همه‌جا باشد، بچه‌ها از راه قصه یاد می‌گرفتند که شجاعت، صداقت و مهربانی چه ارزشی دارد. بازگرداندن این قصه‌ها به خانه‌ها، یعنی زنده کردن یکی از قدیمی‌ترین شیوه‌های آموزش و پیوند میان نسل‌ها.
در تاریخ داستان‌نویسی معاصر فارسی، نویسندگانی هستند که دغدغه‌ی اصلی‌شان زندگی مردم فرودست بوده است. درویشیان یکی از چهره‌های شاخص این جریان است. او نشان داد که زندگی ساده‌ترین آدم‌ها هم می‌تواند ماده‌ی ادبیات جدی باشد.
از طرف دیگر، او پلی میان ادبیات و پژوهش ساخت. کمتر نویسنده‌ای را می‌شناسیم که هم‌زمان داستان‌های خلاقانه بنویسد و ده‌ها جلد پژوهش فولکلوریک فراهم کند. این دو کار در ذهن او از هم جدا نبودند: هر دو راهی برای ثبت و حفظ صدای مردم بودند.
آثار او در طول سال‌ها از سوی ناشرانی مثل چشمه، نگاه و ماهریس منتشر شده و هنوز هم خوانندگان خود را دارد. نسل جوان‌تر هم با کشف دوباره‌ی آثار او، با بخشی از تاریخ اجتماعی ایران آشنا می‌شود که در کتاب‌های تاریخ کمتر به آن پرداخته شده است.
یکی از کاربردهای دوست‌داشتنی «فرهنگ افسانه‌های مردم ایران» قصه‌گویی شبانه است. می‌توانید هر شب یک قصه را بخوانید و بعد با زبان خودتان برای کودک تعریف کنید. قصه‌های عامیانه برای بازگویی ساخته شده‌اند و اشکالی ندارد که هر بار کمی تغییرشان دهید؛ همان کاری که راویان قدیمی هم می‌کردند.
پیشنهاد دیگر این است که از بزرگترهای خانواده بپرسید آیا قصه‌ای مشابه شنیده‌اند. گاهی پدربزرگ یا مادربزرگ روایت دیگری از همان قصه را به یاد دارند و این گفت‌وگو میان نسل‌ها، خودش تجربه‌ای ارزشمند است. شاید حتی تصمیم بگیرید قصه‌های خانواده‌ی خودتان را هم بنویسید و نگه دارید.
آدم‌های داستان‌های درویشیان قهرمان‌های بزرگ نیستند. آن‌ها پسربچه‌ای‌اند که باید پیش از مدرسه در نانوایی کار کند، مادری که با چرخ خیاطی کهنه خرج خانه را درمی‌آورد، پدری که بیکار شده و از نگاه بچه‌هایش خجالت می‌کشد، یا پیرمردی که در قهوه‌خانه قصه‌ی جوانی‌اش را تعریف می‌کند. این آدم‌ها را در هر شهر و روستایی می‌شد دید و درست به همین دلیل، خواننده خیلی زود با آن‌ها احساس نزدیکی می‌کند.
نویسنده هیچ‌وقت از بالا به شخصیت‌هایش نگاه نمی‌کند. او ترحم نمی‌فروشد و آدم‌هایش را بیچاره و بی‌اراده نشان نمی‌دهد. آن‌ها با وجود همه‌ی سختی‌ها می‌خندند، شوخی می‌کنند، عاشق می‌شوند و برای فرزندانشان آرزو دارند. این کرامت انسانی که در دل فقر حفظ می‌شود، یکی از زیباترین جنبه‌های آثار اوست.
کودکان در این داستان‌ها جایگاه ویژه‌ای دارند. نگاه کودک به دنیای بزرگترها، گاهی معصومانه و گاهی بسیار تیزبین است. کودک می‌فهمد که پدر چرا ساکت شده، می‌فهمد که مادر چرا شب‌ها دیر می‌خوابد، اما نمی‌تواند همه‌چیز را توضیح دهد. همین فاصله میان فهمیدن و نتوانستن، تاثیر عاطفی عمیقی روی خواننده می‌گذارد.
کسی که چند جلد از فرهنگ افسانه‌ها را ورق بزند، به‌زودی متوجه الگوهای مشترک در قصه‌های ایرانی می‌شود. شناختن این الگوها، خواندن قصه‌ها را جذاب‌تر می‌کند.
این ویژگی‌ها نشان می‌دهند که قصه‌های عامیانه، با وجود سادگی ظاهری، ساختاری حساب‌شده و معنایی عمیق دارند. قرن‌ها بازگویی، آن‌ها را صیقل داده و به شکلی رسانده که هم سرگرم می‌کنند و هم آموزش می‌دهند.
غرب ایران سرزمینی با فرهنگی غنی و چندلایه است. زبان‌ها و گویش‌های گوناگون، موسیقی محلی پرسابقه، آیین‌های کهن و قصه‌های شفاهی فراوان، این منطقه را به منبعی بزرگ برای ادبیات تبدیل کرده است. درویشیان از جمله نویسندگانی است که این فرهنگ را به ادبیات داستانی فارسی آورد و به خوانندگان سراسر ایران شناساند.
خواندن آثار او، برای کسی که با این منطقه آشنا نیست، مثل سفری به یک گوشه‌ی کمتر شناخته‌شده‌ی کشور است. خوراکی‌ها، لباس‌ها، بازی‌های کودکانه، مراسم عروسی و عزا و حتی شیوه‌ی حرف زدن مردم، همه با جزئیات دقیق در داستان‌ها آمده‌اند. برای کسی هم که خودش اهل این منطقه است، این داستان‌ها یادآور کوچه‌ها و آدم‌هایی است که شاید دیگر وجود نداشته باشند.
از این منظر، آثار او ارزش مردم‌شناختی هم دارند. پژوهشگری که بخواهد زندگی روزمره‌ی مردم کرمانشاه در دهه‌های گذشته را بشناسد، در داستان‌های او منبعی زنده و دست‌اول پیدا می‌کند؛ منبعی که در اسناد رسمی کمتر پیدا می‌شود.
شاید کسی بپرسد داستان‌هایی که درباره‌ی فقر چند دهه پیش نوشته شده‌اند، برای خواننده‌ی امروز چه پیامی دارند. پاسخ ساده است: تجربه‌های انسانی مثل نگرانی برای نان، امید به آینده‌ی فرزندان، شرم از نداشتن و قدرت همبستگی، هیچ‌وقت کهنه نمی‌شوند. شکل زندگی عوض شده، اما این احساس‌ها هنوز همان‌اند.
از طرف دیگر، این داستان‌ها به ما کمک می‌کنند بفهمیم جامعه‌ی امروز از کجا آمده است. پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌های بسیاری از ما در همین شرایط بزرگ شده‌اند. خواندن این داستان‌ها، یعنی شناختن بهتر ریشه‌هایمان و همدلی بیشتر با نسل‌های پیش.
و سرانجام، ادبیات اجتماعی خوب، ما را نسبت به رنج دیگران حساس‌تر می‌کند. وقتی با کودکی در داستان همراه می‌شوید که برای یک جفت کفش آرزو می‌کند، دیگر نمی‌توانید با بی‌تفاوتی از کنار کودکان کار در خیابان بگذرید. این شاید مهم‌ترین کاری است که چنین ادبیاتی انجام می‌دهد.
بسیاری از نویسندگان ایرانی سال‌هایی از عمرشان را به معلمی گذرانده‌اند، اما در کمتر کسی این دو کار چنین در هم تنیده است. معلمی برای درویشیان فقط شغل نبود؛ پنجره‌ای بود به زندگی خانواده‌هایی که فرزندانشان را به مدرسه می‌فرستادند. هر دانش‌آموز داستانی پشت سر داشت و نویسنده‌ی جوان این داستان‌ها را می‌شنید و به خاطر می‌سپرد.
کلاس درس در روستا، جایی بود که فاصله‌ی میان امکانات شهر و روستا به چشم می‌آمد. نبود کتاب، سرمای زمستان، راه طولانی تا مدرسه و بچه‌هایی که باید در کار کشاورزی به خانواده کمک کنند، همه در داستان‌های او بازتاب یافته‌اند. خواننده‌ای که خودش در چنین مدرسه‌هایی درس خوانده، بارها در این صفحه‌ها خاطره‌ی خودش را پیدا می‌کند.
از سوی دیگر، معلمی به او یاد داد که چطور برای مخاطب ساده بنویسد. کسی که سال‌ها با کودکان حرف زده، می‌داند که جمله‌ی پیچیده و واژه‌ی دشوار، مخاطب را دور می‌کند. شاید سادگی و روشنی نثر او هم تا حدی حاصل همین سال‌های کلاس درس باشد.
اگر می‌خواهید کتابخانه‌ای خانگی با رنگ‌وبوی ایرانی بسازید، آثار او گزینه‌های خوبی دارند. چند جلد از فرهنگ افسانه‌ها، کنار یک یا دو مجموعه‌داستان، مجموعه‌ای متعادل می‌سازد که هم برای بزرگترها خواندنی است و هم برای بچه‌ها.
این کتاب‌ها از آن دسته‌اند که بارها به سراغشان می‌روید. قصه‌ای که امشب برای کودک خوانده‌اید، چند سال بعد شاید موضوع گفت‌وگویی جدی‌تر شود. داستانی که در جوانی خوانده‌اید، در میانسالی معنای تازه‌ای پیدا می‌کند. کتاب‌هایی که با زندگی ما همراه می‌شوند، ارزش جا دادن در قفسه‌ی خانه را دارند.
پیشنهاد می‌کنیم هنگام چیدن این کتاب‌ها، جلدهای فرهنگ افسانه‌ها را کنار هم نگه دارید تا کامل کردن مجموعه ساده‌تر شود. وقتی جلدی تازه موجود شد، می‌توانید آن را به بقیه اضافه کنید.
داستان‌های کوتاه درویشیان برای جلسه‌های کتاب‌خوانی گروهی و کلاس‌های ادبیات هم مناسب‌اند. هر داستان در یک جلسه خوانده می‌شود و بعد می‌توان درباره‌ی شخصیت‌ها، فضای داستان و پیام آن گفت‌وگو کرد. معلم‌هایی که می‌خواهند دانش‌آموزان را با ادبیات اجتماعی ایران آشنا کنند، در این داستان‌ها مواد خوبی پیدا می‌کنند.
چند پرسش ساده می‌تواند گفت‌وگو را آغاز کند: راوی چند ساله است و دنیا را چطور می‌بیند؟ کدام صحنه بیشتر در ذهنتان ماند؟ اگر این داستان امروز اتفاق می‌افتاد، چه چیزی فرق می‌کرد؟ همین پرسش‌ها، خواندن را از یک کار فردی به تجربه‌ای جمعی و پربار تبدیل می‌کنند.
قصه‌های فرهنگ افسانه‌ها هم برای کارگاه‌های قصه‌گویی کودکان ابزاری عالی‌اند. بچه‌ها می‌توانند قصه‌ای را بشنوند، بعد آن را با زبان خودشان بازگو کنند یا پایان تازه‌ای برایش بسازند.
درویشیان اهل کرمانشاه بود و در سال ۱۳۲۰ در همین شهر به دنیا آمد. کرمانشاه در بسیاری از داستان‌هایش حضور دارد.
«فرهنگ افسانه‌های مردم ایران»، مجموعه‌ای چندجلدی از قصه‌های عامیانه‌ی ایرانی که با همکاری رضا خندان مهابادی فراهم شده است.
«سال‌های ابری»، رمانی بلند و چندجلدی با رنگ‌وبوی زندگی‌نامه‌ای، مهم‌ترین اثر داستانی او شمرده می‌شود.
بسیاری از آن‌ها برای کودکان مناسب‌اند، اما چون مجموعه‌ای پژوهشی است، بهتر است بزرگترها قصه را پیش از خواندن برای کودک ببینند.
نه. هر جلد مستقل است و قصه‌ها به ترتیب الفبایی آمده‌اند. می‌توانید از هر جلدی شروع کنید.
درویشیان در سال ۱۳۹۶ درگذشت.
درویشیان نویسنده‌ای بود که هم داستان مردم را نوشت و هم قصه‌های مردم را نجات داد. داستان‌هایش ما را به کوچه‌های فقیرنشین کرمانشاه و کلاس‌های روستایی می‌برند و پژوهش‌هایش گنجینه‌ای از قصه‌های عامیانه‌ی ایرانی را پیش چشممان می‌گذارند. اگر به ادبیات اجتماعی یا فرهنگ عامه علاقه دارید، کتاب‌های علی‌اشرف درویشیان را از دست ندهید. فهرست آثار او را در همین صفحه ببینید، قیمت روز و موجودی هر کتاب را بررسی کنید و نسخه‌ی چاپی کتاب دلخواهتان را آنلاین سفارش دهید.
