۷۴ اثر در کتاب‌جم
محمد رضا حکیمی نویسنده، ادیب و پژوهشگر دینی مشهدی بود که با مجموعه‌ی الحیاة و کتاب مکتب تفکیک شناخته می‌شود. نثر پرشور و دغدغه‌ی همیشگی او برای عدالت اجتماعی، آثارش را برای علاقه‌مندان به اندیشه‌ی دینی و تاریخ فکر معاصر ایران خواندنی کرده است.
محمد رضا حکیمی نویسنده، پژوهشگر دینی و ادیب ایرانی بود که بیش از هر چیز با دو دغدغه شناخته می‌شود: عدالت اجتماعی و استقلال فکر دینی. او سال‌ها در مشهد و تهران نوشت و کتاب‌هایی پدید آورد که از ادبیات و تاریخ تا فلسفه و معارف دینی را در بر می‌گیرد. شهرت اصلی او به مجموعه‌ی «الحیاة» است که همراه برادرانش فراهم آورد، و نیز به معرفی و نام‌گذاری جریانی فکری که امروز «مکتب تفکیک» خوانده می‌شود.
حکیمی در میان خوانندگان کتاب‌های دینی چهره‌ای خاص دارد. نثرش ادبی و پرشور است، از فقر و تبعیض با زبانی تند انتقاد می‌کند و در زندگی شخصی هم به ساده‌زیستی و دوری از منصب شهرت داشت. در این صفحه با زندگی، اندیشه و آثار او آشنا می‌شوید و راهنمایی می‌گیرید که از کدام کتابش شروع کنید.
حکیمی در سال ۱۳۱۴ خورشیدی در مشهد به دنیا آمد. از نوجوانی به حوزه‌ی علمیه‌ی مشهد رفت و نزد استادان آن شهر ادبیات عرب، فقه، اصول، فلسفه و معارف دینی خواند. یکی از استادانی که در شکل‌گیری فکر او نقشی پررنگ داشت، شیخ مجتبی قزوینی بود؛ از چهره‌های جریانی در مشهد که بر جدا نگه داشتن معارف وحیانی از فلسفه و عرفان اصطلاحی تاکید داشت.
حکیمی از همان جوانی به ادبیات فارسی و عربی علاقه‌ی زیادی داشت و شعر هم می‌سرود. نخستین نوشته‌هایش بیشتر رنگ ادبی داشتند و به‌تدریج به سوی پژوهش‌های تاریخی و دینی رفتند. او بعدها به تهران آمد و در آنجا به نوشتن و پژوهش ادامه داد. حکیمی در سال ۱۴۰۰ خورشیدی در تهران درگذشت و پیکرش به مشهد برده شد.
بسیاری از کسانی که حکیمی را می‌شناختند، از زندگی ساده و استقلال او یاد می‌کنند. او منصب‌های رسمی را نپذیرفت و ترجیح داد نویسنده و پژوهشگری آزاد بماند. این استقلال در نوشته‌هایش هم دیده می‌شود؛ او از نقد کسانی که به نظرش از عدالت دور شده بودند پرهیز نمی‌کرد.
زندگی حکیمی را می‌توان در چند دوره دید. دوره‌ی نخست، سال‌های تحصیل در مشهد است. مشهد آن روزگار حوزه‌ای فعال داشت و حکیمی در آن با استادان گوناگونی آشنا شد. او در این دوره هم درس‌های رسمی حوزه را خواند و هم با محافل ادبی شهر ارتباط داشت.
دوره‌ی دوم، سال‌های نوشتن و پژوهش است. حکیمی در این سال‌ها کتاب‌های متعددی درباره‌ی تاریخ اندیشه‌ی شیعی، چهره‌های علمی و فرهنگی، ادبیات متعهد و مسائل اجتماعی نوشت. از جمله کتابی درباره‌ی میر حامد حسین، عالم بزرگ هندی و نویسنده‌ی «عبقات الانوار»، که در کتاب‌جم هم هست.
دوره‌ی سوم، کار بر روی مجموعه‌ی الحیاة است. این کار طولانی‌ترین و مهم‌ترین پروژه‌ی زندگی حکیمی بود و ده‌ها سال از عمر او و برادرانش را گرفت. در کنار آن، نوشته‌های او درباره‌ی مکتب تفکیک و عدالت اجتماعی هم منتشر شدند و بحث‌های فراوانی برانگیختند.
در سال‌های پایانی عمر، حکیمی کمتر در جمع حاضر می‌شد، اما نوشته‌ها و نامه‌هایش همچنان خوانده و بحث می‌شد. او تا آخر عمر بر همان دغدغه‌هایی ماند که از جوانی داشت.
الحیاة مجموعه‌ای چندجلدی است که حکیمی با همکاری برادرانش، محمد حکیمی و علی حکیمی، فراهم آورد. این مجموعه به زبان عربی است و بعدها به فارسی هم ترجمه شد. هدف الحیاة این است که آموزه‌های قرآن و حدیث را درباره‌ی زندگی فردی و اجتماعی، به‌ویژه موضوع‌هایی مثل عدالت، اقتصاد، فقر، حقوق مردم و مسئولیت حاکمان، به شکلی موضوعی گردآوری و دسته‌بندی کند.
ویژگی مهم الحیاة این است که فقط متن‌ها را کنار هم نمی‌گذارد، بلکه با مقدمه‌ها و توضیح‌ها، نگاه منسجمی به آن‌ها می‌دهد. محور این نگاه، عدالت اجتماعی است. نویسندگان بر این باورند که آموزه‌های دینی، به‌ویژه در حوزه‌ی اقتصاد و جامعه، بر برپایی عدل و از میان بردن فقر تاکید دارند و این جنبه کمتر از آنچه باید دیده شده است.
الحیاة برای پژوهشگران حوزه‌ی اندیشه‌ی اجتماعی دینی منبعی مهم است و بسیاری از خوانندگان، حتی آن‌ها که با همه‌ی برداشت‌هایش موافق نیستند، آن را اثری جدی و پرزحمت می‌دانند.
یکی از کتاب‌های مشهور حکیمی «مکتب تفکیک» است که چاپی از آن در کتاب‌جم هست. در این کتاب، حکیمی جریانی فکری را معرفی می‌کند که در حوزه‌ی مشهد شکل گرفته بود و بر جدا کردن سه راه شناخت تاکید داشت: راه وحی و آموزه‌های دینی، راه فلسفه، و راه عرفان. از دید این جریان، این سه راه نباید با هم آمیخته شوند و معارف دینی را باید از خود متن‌های دینی فهمید، نه از دریچه‌ی فلسفه‌ی یونانی یا عرفان اصطلاحی.
نام «تفکیک» را خود حکیمی برای این جریان برگزید و کتاب او باعث شد این دیدگاه به محافل گسترده‌تری معرفی شود. چهره‌هایی مثل میرزا مهدی اصفهانی و شیخ مجتبی قزوینی را از بزرگان این جریان می‌دانند.
مکتب تفکیک از همان آغاز موافقان و منتقدان جدی داشت. بسیاری از استادان فلسفه‌ی اسلامی با آن مخالفت کردند و بحث‌های طولانی میان دو طرف درگرفت. خواننده‌ای که به تاریخ اندیشه‌ی اسلامی معاصر علاقه دارد، با خواندن این کتاب و نقدهای آن، تصویر روشن‌تری از یکی از مهم‌ترین بحث‌های فکری حوزه‌های علمیه پیدا می‌کند.
اگر بخواهیم اندیشه‌ی حکیمی را در یک کلمه خلاصه کنیم، آن کلمه «عدالت» است. او در بسیاری از نوشته‌هایش بر این تاکید می‌کند که ایمان دینی بدون توجه به رنج فقیران و محرومان کامل نیست. در نگاه او، جامعه‌ای که در آن گروهی در رفاه زیاد و گروهی در فقر شدید زندگی کنند، از آرمان دینی فاصله دارد.
حکیمی این دیدگاه را با زبانی پرشور و گاه تند بیان می‌کرد. نوشته‌هایش پر از ارجاع به آیات قرآن، روایات و سیره‌ی پیشوایان دینی است که بر رسیدگی به فقیران و برپایی قسط تاکید دارند. او همچنین از ادبیات و تاریخ برای نشان دادن پیامدهای بی‌عدالتی کمک می‌گرفت.
این نگاه باعث شده آثار حکیمی برای کسانی که به اندیشه‌ی اجتماعی دینی علاقه دارند جذاب باشد. در عین حال، برخی منتقدان بر این باورند که بعضی از برداشت‌های اقتصادی او نیازمند بررسی دقیق‌تر است. خواننده می‌تواند با خواندن آثار او و نقدها، خودش درباره‌ی این دیدگاه‌ها داوری کند.
حکیمی پیش از آنکه به پژوهش‌های دینی و اجتماعی شهرت پیدا کند، ادیب بود. بعضی از کتاب‌هایش بیشتر رنگ ادبی و تاریخی دارند و برای کسانی که به تاریخ فرهنگ و ادبیات علاقه دارند خواندنی‌اند.
در این کتاب، حکیمی به این پرسش می‌پردازد که ادبیات و هنر چه مسئولیتی در برابر جامعه دارند. او از شاعران و نویسندگانی یاد می‌کند که هنرشان را در خدمت حق و عدالت گذاشتند و از ادبیاتی که فقط سرگرمی است انتقاد می‌کند.
کتابی درباره‌ی چهره‌هایی از جهان اسلام که در دوره‌ی جدید برای بیداری و اصلاح جامعه‌هایشان کوشیدند. این کتاب برای آشنایی با تاریخ جنبش‌های اصلاحی مسلمانان منبع خوبی است.
زندگی‌نامه و معرفی عالم بزرگ شیعه در هند که با کتاب عظیم «عبقات الانوار» شناخته می‌شود. حکیمی در این کتاب هم از جایگاه علمی او و هم از رنج‌ها و تلاش‌هایش در نگارش این اثر حرف می‌زند.
برای کتاب‌های بیشتر در زمینه‌ی تاریخ، فهرست تاریخ اسلام را ببینید.
حکیمی درباره‌ی موضوع‌های اعتقادی هم نوشته است. یکی از آثار او در این حوزه «معاد جسمانی در حکمت متعالیه» است که در کتاب‌جم هست. این کتاب به بحثی قدیمی در فلسفه‌ی اسلامی می‌پردازد: اینکه معاد در آموزه‌های دینی چگونه است و دیدگاه ملاصدرا در این باره با متن‌های دینی چه نسبتی دارد. این کتاب با نگاه تفکیکی نوشته شده و برای علاقه‌مندان به فلسفه و کلام خواندنی است.
کتاب‌های دیگری هم از او درباره‌ی امام زمان، غدیر و موضوع‌های اعتقادی شیعه منتشر شده است؛ از جمله «خورشید مغرب» و «حماسه غدیر». این آثار بیشتر رنگ ادبی و عاطفی دارند و با نثری پرشور نوشته شده‌اند. برای کتاب‌های دیگر این حوزه، دسته‌ی مذهبی و معنوی را ببینید.
یکی از عنوان‌هایی که در کتاب‌جم از حکیمی هست، «نان و کتاب» است؛ کتابی که از آثار او برگرفته شده. نام این کتاب خودش خلاصه‌ای از دغدغه‌ی حکیمی است: انسان هم به نان نیاز دارد و هم به کتاب، هم به رفاه مادی و هم به رشد فکری. حکیمی بارها تاکید می‌کرد که جامعه‌ای که مردمش گرسنه‌اند، نمی‌تواند از آن‌ها انتظار رشد فرهنگی داشته باشد، و جامعه‌ای که فقط به نان فکر کند هم از معنا تهی می‌شود.
گزیده‌ها برای کسانی که می‌خواهند با اندیشه‌ی حکیمی آشنا شوند، اما فرصت خواندن آثار بلند او را ندارند، راه خوبی‌اند. در کتاب‌جم دو چاپ از این کتاب هست؛ یکی در قطع خشتی. عنوان‌های «مرام جاودانه» و «کلام جاودانه» هم در فهرست آثار مرتبط با او دیده می‌شوند که می‌توانید در صفحه‌ی هر کدام جزئیاتشان را ببینید.
اگر تا حالا چیزی از حکیمی نخوانده‌اید، این مسیر پیشنهادی ماست:
آثار تخصصی‌تر مثل «معاد جسمانی در حکمت متعالیه» را برای زمانی بگذارید که با اصطلاحات فلسفه‌ی اسلامی آشنایی پیدا کرده‌اید.
نثر حکیمی از نثرهای خاص در میان نویسندگان دینی معاصر است. او ادیب بود و این را در هر صفحه می‌توان دید. جمله‌هایش گاهی بلند و پرآهنگ‌اند، از واژه‌های ادبی و عربی بهره می‌برند و گاهی به شعر نزدیک می‌شوند. در عین حال، وقتی از ستم و فقر حرف می‌زند، لحنش تند و صریح می‌شود.
این نثر برای بعضی خواننده‌ها بسیار گیراست و برای بعضی دیگر کمی دشوار. اگر به نثرهای ساده و امروزی عادت دارید، ممکن است در صفحه‌های اول کمی وقت بگذارید تا با آهنگ آن کنار بیایید. اما بعد از مدتی، این نثر حس و حال خاصی به خواندن می‌دهد.
یکی دیگر از ویژگی‌های نوشته‌های حکیمی، ارجاع فراوان به منابع است. او در بسیاری از کتاب‌هایش متن‌های تاریخی و روایی را با دقت نقل می‌کند و نشانی آن‌ها را می‌آورد. این ویژگی، آثارش را برای پژوهشگران ارزشمند می‌کند.
حکیمی در دوره‌های مختلف در میان گروهی از دانشجویان و جوانان دینی خوانندگان پرشوری داشت. آن‌ها در نوشته‌های او پیوندی میان ایمان و عدالت می‌دیدند که برایشان جذاب بود. او همچنین با برخی از چهره‌های فکری هم‌دوره‌اش دوستی و مکاتبه داشت و در فضای فکری ایران چهره‌ای شناخته‌شده بود.
امروز هم بسیاری از کسانی که به اندیشه‌ی عدالت‌خواهانه‌ی دینی علاقه دارند، آثار او را می‌خوانند. در عین حال، پژوهشگرانی با دیدگاه‌های دیگر هم آثار او را به‌عنوان بخشی از تاریخ اندیشه‌ی معاصر ایران بررسی می‌کنند.
در کتاب‌جم صد عنوان مرتبط با حکیمی ثبت شده و بخش زیادی از آن‌ها موجود است. چاپ‌هایی از ناشرانی مثل دلیل ما، آرشیو روز و بوستان کتاب را می‌بینید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
برای انتخاب کتاب مناسب، این نکته‌ها را در نظر بگیرید:
همچنین می‌توانید کتاب‌های مرتبط با زندگی پیشوایان دینی را در فهرست زندگانی معصومین (ع) ببینید.
آثار حکیمی، به‌خصوص الحیاة و کتاب‌های فکری‌اش، به خواندن آرام و دقیق نیاز دارند. چند پیشنهاد:
یکی از نکته‌های جالب در کارنامه‌ی حکیمی، همکاری طولانی او با برادرانش است. محمد حکیمی و علی حکیمی هم اهل قلم و پژوهش بودند و سه برادر سال‌ها در کنار هم روی الحیاة کار کردند. این نوع همکاری خانوادگی در پژوهش‌های دینی کمتر دیده می‌شود و نشان می‌دهد که پروژه‌ای به این بزرگی، بدون کار گروهی و صبر چندساله ممکن نبود.
کار گروهی در پژوهش، هم مزیت دارد و هم دشواری. مزیتش این است که حجم بزرگی از منابع را می‌شود با دقت بررسی کرد و دیدگاه‌های گوناگون را کنار هم گذاشت. دشواری‌اش این است که باید میان سلیقه‌ها و برداشت‌های مختلف هماهنگی ایجاد کرد. الحیاة نمونه‌ای است از اینکه این هماهنگی چگونه می‌تواند به اثری منسجم برسد.
اگر به روش پژوهش در متن‌های دینی علاقه دارید، مقدمه‌های الحیاة و توضیح‌هایی که نویسندگان درباره‌ی شیوه‌ی گردآوری و دسته‌بندی داده‌اند، خودش درسی آموزنده است.
حکیمی از نوجوانی با شعر و نثر فارسی و عربی انس داشت. او در حوزه‌ی مشهد ادبیات عرب را به‌خوبی آموخت و این تسلط در نوشته‌هایش آشکار است. در بسیاری از کتاب‌هایش، بیت‌هایی از شاعران فارسی‌زبان و عرب‌زبان می‌آورد تا سخنش را گیراتر کند. او خودش هم شعر می‌گفت و در جوانی در محافل ادبی حضور داشت.
همین پیشینه‌ی ادبی باعث شده آثار حکیمی با بسیاری از کتاب‌های خشک پژوهشی فرق داشته باشد. او حتی وقتی از موضوع‌های فقهی یا تاریخی حرف می‌زند، نثرش رنگ ادبی دارد. برای خواننده‌ای که از ادبیات لذت می‌برد، این ویژگی یک امتیاز بزرگ است. اگر به این جنبه علاقه دارید، دسته‌ی ادبیات و داستان را هم ببینید.
کتاب «ادبیات و تعهد در اسلام» نشان می‌دهد که حکیمی ادبیات را فقط سرگرمی یا هنر برای هنر نمی‌دانست. در نگاه او، شاعر و نویسنده در برابر جامعه مسئول‌اند و باید صدای کسانی باشند که صدایی ندارند. این دیدگاه، با همه‌ی بحث‌هایی که درباره‌اش وجود دارد، بخشی از فهم کلی اندیشه‌ی حکیمی است.
بسیاری از کسانی که درباره‌ی حکیمی نوشته‌اند، از زندگی ساده‌ی او یاد کرده‌اند. او در خانه‌ای ساده زندگی می‌کرد، از پذیرفتن مسئولیت‌های رسمی خودداری می‌کرد و بیشتر وقتش را به نوشتن و پژوهش می‌گذراند. این شیوه‌ی زندگی با اندیشه‌ی او درباره‌ی عدالت و پرهیز از تجمل هماهنگ بود.
استقلال فکری هم بخشی از هویت او بود. حکیمی در نوشته‌ها و نامه‌هایش از نقد کسانی که به نظرش از عدالت دور شده بودند، ابا نداشت. این صراحت گاهی برایش دردسر هم داشت، اما او بر آن پافشاری می‌کرد. خوانندگان آثارش، چه هم‌نظر با او و چه منتقد، معمولا این صداقت و یکپارچگی میان گفتار و رفتار را می‌ستایند.
برای پژوهشگرانی که در زمینه‌ی اندیشه‌ی اجتماعی دینی، تاریخ فکر شیعه در دوره‌ی معاصر یا بحث‌های میان فلسفه و کلام کار می‌کنند، آثار حکیمی منابعی است که نمی‌شود نادیده‌شان گرفت. الحیاة به‌عنوان مجموعه‌ای موضوعی از متن‌های دینی، کار جست‌وجو و ارجاع را آسان‌تر می‌کند. مکتب تفکیک هم برای هر پژوهشی درباره‌ی جریان‌های فکری حوزه‌ی مشهد، منبع اصلی به شمار می‌رود.
اگر دانشجوی رشته‌های الهیات، فلسفه، علوم سیاسی یا جامعه‌شناسی دین هستید، پیشنهاد می‌کنیم دست‌کم یک اثر از حکیمی را در کتابخانه‌تان داشته باشید. حتی اگر موضوع پژوهشتان مستقیما به او مربوط نباشد، آشنایی با دیدگاه‌هایش به شما کمک می‌کند بحث‌های فکری چند دهه‌ی اخیر را بهتر بفهمید.
برای استفاده‌ی پژوهشی، به مشخصات چاپ و ناشر در صفحه‌ی هر کتاب توجه کنید. چاپ‌های جدیدتر گاهی ویرایش یا افزوده‌هایی دارند که در چاپ‌های قدیمی‌تر نیست. اگر قرار است به کتاب ارجاع بدهید، بهتر است همان چاپی را که در دست دارید دقیق ذکر کنید.
در کنار آثار خود حکیمی، کتاب‌هایی هم درباره‌ی او و اندیشه‌اش نوشته شده است. خواندن این کتاب‌ها، چه از سوی شاگردان و دوستدارانش و چه از سوی منتقدانش، تصویر کامل‌تری از جایگاه او به شما می‌دهد. به این ترتیب، می‌توانید با نگاهی متعادل درباره‌ی میراث فکری او داوری کنید.
یک توصیه‌ی دیگر هم برای پژوهشگران داریم: آثار حکیمی را به ترتیب زمانی انتشار بخوانید. این کار به شما نشان می‌دهد که اندیشه‌ی او چگونه از دغدغه‌های ادبی جوانی به سوی پژوهش‌های گسترده‌ی دینی و اجتماعی رفت و چه مفهوم‌هایی در طول این مسیر ثابت ماندند. دنبال کردن این سیر، برای فهم هر نویسنده‌ای که چند دهه نوشته است، روشی سودمند و روشنگر است.
در پایان این بخش یادآوری می‌کنیم که خواندن یک نویسنده‌ی پرکار مثل حکیمی، کاری چندماهه یا حتی چندساله است. عجله نکنید و بگذارید هر کتاب فرصت کافی برای جا افتادن در ذهنتان داشته باشد. گاهی بازگشت دوباره به یک فصل، بعد از خواندن کتاب‌های دیگر، معنای تازه‌ای را آشکار می‌کند که بار اول دیده نشده بود.
او در سال ۱۳۱۴ خورشیدی در مشهد به دنیا آمد و در حوزه‌ی علمیه‌ی همان شهر تحصیل کرد.
مجموعه‌ی الحیاة که با همکاری برادرانش، محمد و علی حکیمی، فراهم آمد و به آموزه‌های دینی درباره‌ی زندگی فردی و اجتماعی و به‌ویژه عدالت می‌پردازد.
جریانی فکری که بر جدا نگه داشتن راه وحی از فلسفه و عرفان اصطلاحی تاکید دارد. حکیمی با کتاب «مکتب تفکیک» این جریان را معرفی و نام‌گذاری کرد.
او در سال ۱۴۰۰ خورشیدی در تهران درگذشت.
نان و کتاب برای آشنایی اولیه و ادبیات و تعهد در اسلام برای علاقه‌مندان به ادبیات انتخاب‌های خوبی‌اند.
نه، بخشی از آثار او ادبی و عمومی‌اند، اما کتاب‌هایی مثل معاد جسمانی در حکمت متعالیه تخصصی‌ترند.
حکیمی نویسنده‌ای بود که ادبیات، تاریخ و اندیشه‌ی دینی را با دغدغه‌ی عدالت اجتماعی پیوند زد. آثارش، از الحیاة تا مکتب تفکیک و نان و کتاب، برای کسانی که می‌خواهند با یکی از صداهای خاص اندیشه‌ی دینی معاصر ایران آشنا شوند، خواندنی است. چه با او هم‌نظر باشید و چه نه، نثر پرشور و دغدغه‌ی صادقانه‌اش شما را به فکر وامی‌دارد.
در کتاب‌جم نسخه‌ی چاپی آثار حکیمی را از ناشران مختلف ببینید، قیمت روز و موجودی هر کتاب را بررسی کنید و سفارشتان را آنلاین ثبت کنید. همین حالا فهرست کتاب‌هایش را مرور کنید و اولین کتاب را برای کتابخانه‌تان انتخاب کنید.
