۲۷ اثر در کتاب‌جم
سهراب سپهری، شاعر و نقاش کاشانی، با زبانی ساده و پر از تصویر نگاه تازه‌ای به طبیعت و زندگی به شعر فارسی آورد. همه‌ی شعرهایش در مجموعه‌ی هشت کتاب گرد آمده که از محبوب‌ترین کتاب‌های شعر معاصر است و هر نسل تازه‌ای از خواننده‌ها دوباره کشفش می‌کنند.
سهراب سپهری، پریدخت سپهری
ترجمه‌ی متیس
فرزان روز
سهراب سپهری از آن شاعرهایی است که خیلی از ما اولین بار در کتاب درسی با او آشنا شدیم و بعد سال‌ها با شعرش زندگی کردیم. شاعر و نقاش کاشانی که با زبانی ساده، آرام و پر از تصویر، نگاه تازه‌ای به طبیعت، تنهایی و زندگی روزمره به شعر فارسی آورد. اگر دنبال کتاب سهراب سپهری هستید، تقریبا همه‌ی راه‌ها به یک مجموعه می‌رسد: هشت کتاب. در این صفحه با هم مرور می‌کنیم سهراب کی بود، شعرش چه ویژگی‌هایی دارد، هشت کتاب از چه دفترهایی ساخته شده، کدام چاپ‌ها را می‌توانید سفارش بدهید و از کجا شروع کنید تا خواندن شعرش برایتان لذت‌بخش شود.
هر چند سال یک بار نسل تازه‌ای از خواننده‌ها سهراب را کشف می‌کنند. بعضی با «صدای پای آب» شروع می‌کنند، بعضی با «مسافر» و بعضی با چند سطر معروف که روی کارت پستال و دیوار کافه‌ها دیده‌اند. هر کدام از این درها که باشد، آخرش به یک کتاب می‌رسد که بهتر است در قفسه‌ی هر خانه‌ی کتاب‌خوانی باشد.
سهراب سپهری در سال ۱۳۰۷ در کاشان به دنیا آمد و در اردیبهشت ۱۳۵۹ در تهران درگذشت. خانواده‌اش اهل ذوق و هنر بودند و کاشان، با باغ‌ها، کویر و خانه‌های کاه‌گلی‌اش، در تمام عمر در شعر او حضور داشت. او پیش از آن که در شعر شناخته شود، در نقاشی جدی بود؛ در دانشکده‌ی هنرهای زیبا درس خواند و در سال‌های بعد نمایشگاه‌های زیادی در ایران و خارج از ایران برگزار کرد.
سهراب آدم سفر بود. به ژاپن رفت و با هنر و فرهنگ آن سرزمین آشنا شد، به هند سفر کرد و با فکر شرقی و آیین‌های آن انس گرفت، و در اروپا و آمریکا هم مدتی زندگی کرد. همین سفرها و همین آشنایی با عرفان شرق دور، رنگ خاصی به شعرش داده است که آن را از بقیه‌ی شاعرهای هم‌نسلش جدا می‌کند.
او در اواخر عمر به بیماری سرطان خون مبتلا شد و پس از درگذشت، در صحن امامزاده‌ای در روستای مشهد اردهال، نزدیک کاشان، به خاک سپرده شد. مزار ساده‌اش امروز یکی از جاهایی است که دوستداران شعرش به دیدنش می‌روند.
اگر بخواهیم زندگی‌نامه سهراب سپهری را در چند خط خلاصه کنیم، باید بگوییم زندگی او بین سه چیز تقسیم شد: نقاشی، شعر و سفر. کودکی‌اش در کاشان گذشت و همان جا با طبیعت، با کبوترها، با حوض و باغچه و با سکوت کویر خو گرفت. این تصویرها بعدها بارها در شعرش برگشتند و به نوعی امضای او شدند.
جوانی‌اش با کار اداری و درس و نقاشی گذشت. او مدتی در اداره‌ها کار کرد اما خیلی زود فهمید که آدم پشت میز نیست. به همین خاطر بیشتر عمرش را به کار هنری و سفر گذراند. سهراب ازدواج نکرد و زندگی ساده و کم‌سروصدایی داشت. کسانی که او را از نزدیک می‌شناختند معمولا از آرامش، کم‌حرفی و مهربانی‌اش یاد می‌کنند.
شعر را از جوانی شروع کرد و اولین دفترهایش هنوز رنگ و بوی شعر نیمایی و فضای تیره‌ی سال‌های بعد از کودتا را دارد. اما هر چه جلوتر رفت، زبانش ساده‌تر، روشن‌تر و شخصی‌تر شد تا رسید به «صدای پای آب» و «مسافر» و «حجم سبز» که امروز بیشتر از همه با نام او شناخته می‌شوند.
شعر سهراب را معمولا از چند سطر اول می‌شود شناخت. چند ویژگی مهم دارد که دانستنشان به خواندن بهتر کمک می‌کند:
بعضی منتقدها در زمان خودش او را به دوری از مسائل اجتماعی متهم می‌کردند. اما امروز خیلی از خواننده‌ها همین نگاه آرام و انسانی را دلیل ماندگاری‌اش می‌دانند. شعر سهراب درباره‌ی انسان است، درباره‌ی خوب دیدن و مهربان بودن، و این موضوع هیچ وقت کهنه نمی‌شود.
وقتی کسی می‌گوید «هشت کتاب سهراب سپهری»، منظورش مجموعه‌ای است که همه‌ی دفترهای شعر او را یک جا جمع کرده است. خود سهراب در سال‌های پایانی عمرش این دفترها را کنار هم گذاشت و نام «هشت کتاب» را برایش انتخاب کرد. یعنی این کتاب در واقع کارنامه‌ی کامل شاعری اوست.
هشت دفتری که در این مجموعه آمده، به ترتیب این‌هاست:
خواندن هشت کتاب از اول تا آخر، مثل تماشای رشد یک شاعر است. از دفترهای اول که هنوز سایه‌ی شاعران دیگر رویش هست، تا دفترهای میانی که صدای مستقل سهراب شکل می‌گیرد و دفتر آخر که به جای تازه‌ای می‌رود.
هشت کتاب یکی از پرچاپ‌ترین کتاب‌های شعر فارسی است و ناشرهای مختلف نسخه‌های متنوعی از آن منتشر کرده‌اند. در کتاب‌جم چند چاپ مختلف از این مجموعه را می‌بینید، از جمله «هشت کتاب» در چند نسخه‌ی ساده، «هشت کتاب (قابدار، چرم)» برای کسانی که دنبال یک نسخه‌ی ماندگار یا هدیه‌ای خاص هستند، «هشت کتاب (مرسل)» و «هشت کتاب طرح ۱» و «هشت کتاب طرح ۲» که از نظر جلد و طراحی با هم فرق دارند.
ناشرهایی مثل نگاه، گسترش فرهنگ و مطالعات و دارینوش از جمله ناشرهایی هستند که آثار سهراب را در این فروشگاه عرضه می‌کنند. تفاوت این چاپ‌ها بیشتر در قطع، جنس کاغذ، جلد و صفحه‌آرایی است و متن شعرها یکی است. پس انتخاب بین آن‌ها بیشتر به سلیقه و کاربردتان بستگی دارد.
چند پیشنهاد برای انتخاب:
قیمت روز و موجودی به‌روز هر چاپ را در صفحه‌ی همان کتاب می‌بینید و می‌توانید نسخه‌ی چاپی‌اش را آنلاین سفارش بدهید.
کمتر کسی می‌داند که سهراب فقط شعر ننوشته است. «اطاق آبی» کتابی است از نوشته‌های منثور او که در آن از کودکی، از کاشان، از خانه‌ی پدری و از نگاهش به هنر و زندگی حرف می‌زند. این کتاب برای کسانی که هشت کتاب را خوانده‌اند و می‌خواهند آدم پشت شعرها را بهتر بشناسند، خواندنی است.
نثر سهراب هم مثل شعرش تصویری و آرام است. جمله‌ها کوتاه‌اند و پر از جزئیات حسی؛ بوی خاک، صدای آب، رنگ دیوار. اگر از آن خواننده‌هایی هستید که دوست دارید ریشه‌های یک شاعر را پیدا کنید، اطاق آبی را کنار هشت کتاب بگذارید. در کتاب‌جم چاپ انتشارات سروش این کتاب هم دیده می‌شود.
خیلی‌ها می‌پرسند برای شروع خواندن کتاب‌های سهراب سپهری بهتر است از کدام دفتر شروع کنند. پاسخ ما این است که لازم نیست هشت کتاب را از صفحه‌ی اول بخوانید. دفترهای اول برای خواننده‌ی تازه‌کار ممکن است کمی سنگین یا تیره به نظر برسند.
یک مسیر پیشنهادی:
این ترتیب کمک می‌کند اول عاشق صدای سهراب شوید و بعد مسیر شکل گرفتن آن را دنبال کنید.
«صدای پای آب» شاید شناخته‌شده‌ترین منظومه‌ی سهراب باشد. شعر با معرفی خود شاعر شروع می‌شود، از کاشان و خانواده‌اش می‌گوید و کم‌کم به نگاهش به دنیا، به مذهب، به عشق و به مرگ می‌رسد. لحنش صمیمی است، انگار شاعر رو به روی شما نشسته و آرام از زندگی‌اش حرف می‌زند.
«حجم سبز» مجموعه‌ای از شعرهای کوتاه‌تر است که بعضی از معروف‌ترین سطرهای شعر معاصر فارسی از آن آمده. شعرهایی مثل «واحه‌ای در لحظه» و «نشانی» و «پشت دریاها» از همین دفترند. اگر بخواهید فقط یک دفتر از سهراب را به کسی هدیه بدهید که هنوز شعرش را نخوانده، حجم سبز گزینه‌ی خوبی است، هر چند در عمل بیشتر هشت کتاب کامل را هدیه می‌دهند.
این دو دفتر، همان جاهایی هستند که فلسفه‌ی معروف سهراب درباره‌ی شستن چشم‌ها و جور دیگر دیدن به روشن‌ترین شکل بیان شده است. شاید به همین دلیل است که سال‌هاست در کتاب‌های درسی و سخنرانی‌ها و حتی پیام‌های روزمره از این شعرها نقل می‌شود.
برای شناخت درست سهراب سپهری نباید نقاشی‌اش را فراموش کرد. او از نقاش‌های مطرح نوگرای ایران در دهه‌های سی تا پنجاه شمسی بود. تابلوهایش معمولا طبیعت را به شکلی ساده‌شده و آرام نشان می‌دهند؛ تنه‌ی درخت‌ها، تپه‌های کویر و رنگ‌های خاکی و ملایم.
ارتباط نقاشی و شعر در کار او خیلی نزدیک است. همان آرامش، همان سادگی و همان علاقه به طبیعت در هر دو دیده می‌شود. بعضی منتقدها گفته‌اند شعر سهراب نقاشی با کلمه است و نقاشی‌اش شعر با رنگ. اگر به هنر علاقه دارید، دیدن تصویر تابلوهایش کنار خواندن شعرها، تجربه‌ی کامل‌تری به شما می‌دهد.
آثار نقاشی سهراب در سال‌های اخیر در حراج‌های هنری ایران هم مورد توجه زیادی بوده‌اند و این نشان می‌دهد جایگاه او در هنر تجسمی هم مثل شعرش محکم است.
شاید بپرسید چرا شاعری که دهه‌ها پیش درگذشته، هنوز این همه خواننده دارد و کتابش مدام تجدید چاپ می‌شود. چند دلیل برایش می‌شود گفت.
اول این که شعر سهراب به زندگی معمولی ما نزدیک است. لازم نیست برای فهمیدنش ادبیات خوانده باشید. دوم این که پیامش امیدوار و انسانی است؛ در روزهای سخت، خواندن چند سطر از او حال آدم را عوض می‌کند. سوم این که زبانش زیبا و قابل نقل است و سطرهایش به راحتی در ذهن می‌ماند.
و چهارم، شاید مهم‌تر از همه، این که سهراب به ما یاد می‌دهد آرام‌تر زندگی کنیم. در دنیای پرشتاب امروز، این دعوت به مکث و دیدن، بیشتر از همیشه معنا دارد. برای همین است که هم نوجوان‌ها و هم بزرگ‌ترها سراغ کتاب سهراب سپهری می‌روند.
سهراب هم‌نسل شاعرانی مثل احمد شاملو، مهدی اخوان ثالث و فروغ فرخزاد بود. هر کدام از این شاعرها راه خودشان را رفتند. شاملو بیشتر سراغ شعر اجتماعی و حماسی رفت، اخوان با زبانی فخیم و اندوهی تاریخی نوشت و فروغ از تجربه‌ی زنانه و صادقانه‌ی خودش. سهراب اما راه درون و طبیعت را انتخاب کرد.
همه‌ی آن‌ها کم و بیش وام‌دار نیما یوشیج بودند که شعر نو فارسی را پایه گذاشت. اگر به شعر معاصر علاقه دارید، پیشنهاد می‌کنیم بعد از هشت کتاب سراغ دیگر شاعران این دوره هم بروید تا تصویر کامل‌تری از شعر فارسی قرن چهاردهم پیدا کنید. در دسته‌ی شعر معاصر می‌توانید آثار این شاعرها را کنار هم ببینید.
و اگر ریشه‌های عرفانی شعر سهراب برایتان جالب است، سر زدن به شعر کلاسیک فارسی، از مولانا تا حافظ، نشان می‌دهد که نگاه او چقدر با سنت قدیم ما هم گفت‌وگو دارد.
اگر قصد خرید کتاب سهراب سپهری را دارید، چند نکته‌ی ساده به انتخابتان کمک می‌کند:
در کتاب‌جم فقط نسخه‌ی چاپی کتاب‌ها عرضه می‌شود و قیمت و موجودی هر نسخه به‌روز نمایش داده می‌شود. پس با خیال راحت چاپ‌ها را مقایسه کنید و همان را که به کارتان می‌آید سفارش بدهید.
راستش را بخواهید، تقریبا برای همه. اما چند گروه هستند که این کتاب برایشان تجربه‌ی خاص‌تری است:
هشت کتاب از آن کتاب‌هایی است که با سن خواننده رشد می‌کند. در بیست سالگی یک جور خوانده می‌شود و در چهل سالگی جور دیگر. برای همین خیلی‌ها نسخه‌ای را سال‌ها نگه می‌دارند و حاشیه‌نویسی می‌کنند.
شعر سهراب را نباید با عجله خواند. چند پیشنهاد کوچک:
این شیوه‌ی آرام خواندن، همان چیزی است که خود شعر از شما می‌خواهد.
هر کس هشت کتاب را خوانده باشد، می‌داند کاشان فقط زادگاه سهراب نیست؛ یکی از شخصیت‌های شعر اوست. باغ‌های پشت دیوار کاه‌گلی، حوض وسط حیاط، درخت‌های انار و توت، صدای آب در جوی و آسمان صاف کویر، بارها و بارها در شعرهایش برمی‌گردند. وقتی او از سادگی و صفا حرف می‌زند، تصویری که در ذهن خواننده ساخته می‌شود، تقریبا همیشه رنگ و بوی همین شهر را دارد.
جالب این که سهراب با وجود سفرهای طولانی به شرق و غرب، هیچ وقت از این ریشه جدا نشد. در شعرش هم ژاپن هست، هم هند، هم شهرهای بزرگ اروپا، اما نقطه‌ی برگشت همیشه همان خانه‌ی کودکی است. برای همین است که خیلی از خواننده‌ها بعد از خواندن هشت کتاب، دلشان می‌خواهد یک بار به کاشان بروند، از خانه‌های قدیمی‌اش دیدن کنند و سری هم به مزار شاعر در مشهد اردهال بزنند.
این پیوند عمیق با یک مکان، به شعر سهراب نوعی صداقت می‌دهد. او از چیزهایی می‌نویسد که با تمام وجود دیده و لمس کرده است، نه از تصویرهای کتابی و ساختگی. همین صداقت است که شعرش را باورپذیر و دلنشین کرده و باعث شده خواننده‌های امروزی، حتی آن‌ها که در شهرهای بزرگ و شلوغ زندگی می‌کنند، با آن ارتباط بگیرند.
اگر بخواهیم چند مفهوم اصلی را که در سراسر کتاب‌های سهراب سپهری تکرار می‌شوند فهرست کنیم، به این‌ها می‌رسیم:
شناختن این مفهوم‌ها کمک می‌کند وقتی شعری را می‌خوانید، رشته‌ی پنهانی را که همه‌ی هشت دفتر را به هم وصل می‌کند ببینید. هر دفتر از زاویه‌ای تازه به همین چند موضوع برمی‌گردد و همین تکرار آگاهانه، شعر او را یکپارچه و شخصی کرده است.
بسیاری از خواننده‌ها می‌گویند شعر سهراب برایشان نوعی تمرین ذهن‌آگاهی است. شاید خود شاعر چنین اسمی رویش نمی‌گذاشت، اما واقعیت این است که خواندن آرام شعرهایش همان اثری را دارد که چند دقیقه سکوت و تنفس عمیق. برای همین است که هشت کتاب در کنار کتاب‌های ادبی، در قفسه‌ی کسانی هم پیدا می‌شود که دنبال آرامش و کیفیت بهتر زندگی‌اند.
شعرهای او در هشت دفتر منتشر شده که بعدها در مجموعه‌ای به نام هشت کتاب یک جا گرد آمد. پس با خرید هشت کتاب، کل شعرهای منتشرشده‌اش را در اختیار دارید.
منظومه‌ی «صدای پای آب» و شعرهایی از دفتر «حجم سبز» مثل «نشانی» و «واحه‌ای در لحظه» از معروف‌ترین شعرهای او هستند.
او اهل کاشان بود و همان جا بزرگ شد. مزارش هم در مشهد اردهال، نزدیک کاشان، است.
اطاق آبی مجموعه‌ای از نوشته‌های منثور سهراب است که در آن از کودکی، خانه و نگاهش به هنر نوشته است.
متن شعرها در همه یکی است و تفاوت در ناشر، قطع، جلد، کاغذ و طراحی است. نسخه‌های قابدار و چرم بیشتر برای هدیه انتخاب می‌شوند.
بله. زبان ساده و پیام انسانی شعرش آن را برای نوجوان‌ها هم مناسب می‌کند و بخش‌هایی از آن در کتاب‌های درسی هم آمده است.
پیشنهاد ما شروع با حجم سبز و بعد صدای پای آب است. دفترهای اول را بهتر است بعدا بخوانید.
سهراب سپهری شاعری است که به ما یاد داد جور دیگری نگاه کنیم. هشت کتاب، حاصل یک عمر شاعری اوست و اطاق آبی پنجره‌ای به زندگی و ذهنش. چه برای خودتان بخواهید، چه برای هدیه، داشتن یک نسخه‌ی خوب از کتاب‌های سهراب سپهری در خانه انتخابی است که پشیمانی ندارد.
در کتاب‌جم چاپ‌های مختلف هشت کتاب و اطاق آبی را با قیمت روز و موجودی به‌روز می‌بینید. نسخه‌ای را که با سلیقه‌تان جور است انتخاب کنید و نسخه‌ی چاپی‌اش را آنلاین سفارش بدهید. برای دیدن کتاب‌های هم‌خانواده هم می‌توانید به دسته‌ی ادبیات و داستان و سبک زندگی و هنر سر بزنید.
