۲۹ اثر در کتاب‌جم
سیامک گلشیری نویسنده‌ی ایرانی است که هم داستان‌های فشرده و تلخ برای بزرگسالان می‌نویسد و هم رمان‌های ترسناک و پرتعلیق برای نوجوان‌ها. بازنویسی قصه‌های هزار و یک شب برای کودکان هم بخشی از کارنامه‌ی اوست و همین تنوع، کتاب‌هایش را برای همه‌ی اعضای خانواده خواندنی کرده است.
سیامک گلشیری
ترجمه‌ی اکبر غریب‌نواز
هوپا
سیامک گلشیری نویسنده‌ای ایرانی است که در دو جهان کاملا متفاوت می‌نویسد: از یک سو داستان‌های تلخ و فشرده برای بزرگسالان، و از سوی دیگر رمان‌های پرهیجان و ترسناک برای نوجوان‌ها و بازنویسی قصه‌های کهن برای بچه‌ها. اگر دنبال کتاب‌های سیامک گلشیری هستید، در این صفحه با کارنامه‌ی او، حال و هوای نوشته‌هایش و بهترین راه برای شروع خواندن آشنا می‌شوید.
کمتر نویسنده‌ای را در ادبیات امروز ایران می‌شناسیم که هم در کتاب‌فروشی‌های ادبی جدی دیده شود و هم در قفسه‌ی کتاب‌های نوجوان پرطرفدار باشد. همین دوگانگی، او را به چهره‌ای جالب برای خواننده تبدیل کرده است. در ادامه سعی می‌کنیم بی‌اغراق و با تکیه بر کتاب‌هایی که از او در دسترس است، تصویری روشن از کارش ارائه کنیم.
سیامک گلشیری از نسل نویسنده‌هایی است که از دهه‌ی هفتاد به بعد در ادبیات داستانی ایران دیده شدند. نام خانوادگی او برای اهل ادبیات آشناست، چون هوشنگ گلشیری، داستان‌نویس بزرگ معاصر، عموی اوست. اما سیامک گلشیری راه خودش را رفته و صدایی مستقل پیدا کرده است؛ صدایی که بیشتر به روایت‌های شهری، تنهایی آدم‌ها و گوشه‌های تاریک زندگی روزمره توجه دارد.
او در کنار داستان‌نویسی، در ترجمه و بازنویسی هم فعال بوده است. بخش مهمی از شهرت او میان خواننده‌های جوان، به رمان‌های ترسناک و دلهره‌آورش برمی‌گردد؛ کتاب‌هایی که فضای آشنای شهر ایرانی را با عناصر وحشت ترکیب می‌کنند. این ترکیب در ادبیات نوجوان فارسی کم‌سابقه بود و خیلی زود مخاطب پیدا کرد.
کتاب‌های او با ناشرهای مختلفی منتشر شده‌اند. در کتاب‌جم بیشتر عنوان‌هایش از نشر افق، نشر چشمه و نشر هوپا آمده‌اند؛ سه ناشری که هر کدام بخشی از کارنامه‌ی او را نمایندگی می‌کنند.
برای شناخت بهتر این نویسنده، باید کارش را در دو بخش دید. بخش اول داستان‌ها و رمان‌های بزرگسال است. در این کتاب‌ها او بیشتر به رابطه‌های انسانی، زن و شوهرها، خانواده‌هایی که از درون ترک خورده‌اند و آدم‌هایی که در شهر بزرگ تنها مانده‌اند می‌پردازد. نثرش در این بخش ساده و کم‌حرف است و بار اصلی داستان روی موقعیت‌ها و سکوت‌ها افتاده.
بخش دوم کتاب‌های نوجوان و کودک است. اینجا گلشیری دنیای دیگری می‌سازد: داستان‌های پرتعلیق، رازهای ترسناک، خانه‌های تاریک و ماجراهایی که خواننده را تا صفحه‌ی آخر نگه می‌دارند. در کنار این‌ها، بازنویسی قصه‌های کهن، مثل «زیباترین داستان‌های هزار و یک شب» و داستان‌هایی برگرفته از روایت‌های ایرانی، هم بخشی از کار او برای کودکان است.
جالب است که این دو بخش، با همه‌ی تفاوت ظاهری، در یک چیز مشترک‌اند: علاقه‌ی نویسنده به تاریکی. چه در داستان بزرگسال و چه در رمان نوجوان، گلشیری سراغ لحظه‌هایی می‌رود که آدم‌ها با ترس، تنهایی یا رازی ناگفته روبه‌رو می‌شوند.
کتاب‌جم ده‌ها عنوان از این نویسنده را فهرست کرده و بخش زیادی از آن‌ها موجود است. چند نمونه از کتاب‌هایی که در فهرست او می‌بینید:
این فهرست نشان می‌دهد که چقدر می‌شود در کارنامه‌ی یک نویسنده رفت و آمد کرد: از قصه‌ی شب برای کودک هفت‌ساله تا رمان کوتاه برای بزرگسال اهل ادبیات.
اگر بخواهیم سبک او را در چند کلمه خلاصه کنیم، باید بگوییم: ساده، فشرده، پرتعلیق. گلشیری جمله‌های پیچیده و پرزرق‌وبرق نمی‌نویسد. ترجیح می‌دهد خواننده را مستقیم وسط ماجرا بیندازد و بگذارد خودش کشف کند چه اتفاقی افتاده است.
در داستان‌های بزرگسال، او از تکنیک‌های داستان کوتاه مدرن استفاده می‌کند: پایان‌های باز، اطلاعات ناقص، گفت‌وگوهایی که بیش از آنچه می‌گویند پنهان می‌کنند. خواننده باید دقت کند تا لایه‌ی زیرین داستان را ببیند. این شیوه یادآور سنت داستان‌نویسی مدرن ایران است، اما گلشیری آن را با موضوع‌های شهری و امروزی ترکیب کرده.
در رمان‌های نوجوان، سرعت روایت بالاتر می‌رود. فصل‌ها کوتاه‌اند، هر فصل معمولا با یک گره یا پرسش تمام می‌شود و خواننده را به فصل بعد می‌کشاند. فضاسازی در این کتاب‌ها مهم است: خانه‌های قدیمی، کوچه‌های خلوت، شب‌هایی که صدای عجیبی در آن‌ها شنیده می‌شود. همه‌چیز آشناست و همین آشنایی ترس را واقعی‌تر می‌کند.
ادبیات وحشت در فارسی سابقه‌ی طولانی ندارد. بیشتر کتاب‌های ترسناکی که نوجوان‌های ایرانی می‌خواندند، ترجمه بودند و فضایشان به شهرها و فرهنگ‌های دیگر تعلق داشت. سیامک گلشیری از نویسنده‌هایی است که این فضا را به ایران آوردند؛ یعنی ترس را در دل تهران و شهرهای آشنا قرار دادند.
این کار ساده نیست. نویسنده باید هم قواعد ژانر را بشناسد، هم بتواند عناصر بومی را طوری وارد داستان کند که مصنوعی به نظر نرسد. استقبال نوجوان‌ها از این کتاب‌ها نشان می‌دهد که گلشیری در این کار موفق بوده است. اگر به این ژانر علاقه دارید، فهرست کتاب‌های وحشت و دلهره را هم ببینید.
یک نکته‌ی مهم درباره‌ی این کتاب‌ها: ترس در آن‌ها هدف نهایی نیست. معمولا پشت ماجرای ترسناک، داستانی درباره‌ی دوستی، شجاعت، خانواده یا گذشته‌ای فراموش‌شده هست. همین لایه‌ی دوم، این کتاب‌ها را از سرگرمی صرف فراتر می‌برد.
وقتی کسی «بهترین کتاب‌های سیامک گلشیری» را جست‌وجو می‌کند، معمولا دنبال رمان‌های نوجوان اوست. این کتاب‌ها برای خواننده‌های دوازده سال به بالا مناسب‌اند، به شرطی که نوجوان از داستان‌های پرتعلیق و کمی ترسناک لذت ببرد.
«خانه‌ای در تاریکی» نمونه‌ی خوبی از این دسته است. اسم کتاب خودش فضا را معلوم می‌کند: خانه‌ای که رازی در دل دارد و شخصیت‌هایی که ناچارند با آن روبه‌رو شوند. «شب طولانی» و «داستان انتقام» هم با همین حال و هوای پرتعلیق شناخته می‌شوند.
برای والدینی که می‌خواهند برای نوجوانشان کتاب انتخاب کنند، پیشنهاد ما این است که اول یک کتاب را خودتان ورق بزنید یا با نوجوانتان درباره‌ی علاقه‌اش به داستان ترسناک حرف بزنید. همه‌ی بچه‌ها از ترس لذت نمی‌برند و بهتر است انتخاب با سلیقه‌ی خودشان هماهنگ باشد. فهرست کامل‌تری از کتاب‌های این سن را در فهرست رمان نوجوان پیدا می‌کنید.
بخش کمتر دیده‌شده‌ی کار او، بازنویسی قصه‌های کهن برای کودکان است. «زیباترین داستان‌های هزار و یک شب» مجموعه‌ای است که قصه‌های این کتاب بزرگ را به زبانی ساده و امروزی برای بچه‌ها روایت می‌کند. هزار و یک شب گنجینه‌ای از ماجراهای جادویی، سفرهای دور، شاهزاده‌ها و جن‌ها و اسب‌های پرنده است و بازنویسی خوب می‌تواند بچه‌ها را با این میراث آشنا کند.
بازنویسی کار ظریفی است. نویسنده باید متن اصلی را بشناسد، بخش‌های نامناسب برای کودک را کنار بگذارد و در عین حال روح قصه را حفظ کند. گلشیری با تجربه‌ای که در داستان‌نویسی و نوشتن برای نوجوان دارد، توانسته این تعادل را برقرار کند. جلدهای «شاهزاده‌ی سنگی» و «اسب پرنده» دو نمونه از این مجموعه‌اند.
این کتاب‌ها برای قصه‌گویی شب، کلاس‌های ادبیات کودک و کتابخانه‌ی خانگی مناسب‌اند. اگر دنبال کتاب‌های مشابه هستید، به فهرست قصه و افسانه سر بزنید.
داستان‌های بزرگسال او بیشتر با نشر چشمه منتشر شده‌اند. «همسران» یکی از این کتاب‌هاست که همان‌طور که از اسمش پیداست، به زندگی زوج‌ها و رابطه‌های زناشویی می‌پردازد. گلشیری در این نوع داستان‌ها معمولا لحظه‌ای را انتخاب می‌کند که رابطه در آستانه‌ی تغییر است و از همان نقطه، گذشته و آینده‌ی آدم‌ها را نشان می‌دهد.
خواننده‌ای که با داستان کوتاه ایرانی آشناست، در این کتاب‌ها رد سنت ادبی مدرن را می‌بیند: توجه به جزئیات، روایت کم‌حرف و پرهیز از قضاوت مستقیم. اما موضوع‌ها کاملا امروزی‌اند و دغدغه‌های زندگی شهری در آن‌ها پررنگ است.
اگر از رمان ایرانی معاصر لذت می‌برید، این کتاب‌ها را از دست ندهید. فهرست رمان‌های هم‌خانواده را در فهرست رمان ایرانی هم ببینید.
انتخاب کتاب اول به سن و سلیقه‌ی شما بستگی دارد:
اگر خودتان بزرگسال‌اید اما رمان نوجوان او را نخوانده‌اید، پیشنهاد می‌کنیم یکی را امتحان کنید. خیلی از بزرگسال‌ها هم از این داستان‌های پرتعلیق لذت می‌برند و شاید بعد از آن، کتاب را به فرزند یا خواهر و برادر کوچک‌ترتان هدیه بدهید.
نشر افق یکی از ناشرهای اصلی کتاب‌های اوست. افق سال‌هاست در حوزه‌ی ادبیات کودک و نوجوان و ادبیات بزرگسال فعال است و کتاب‌هایش در کتاب‌فروشی‌های سراسر کشور دیده می‌شوند. نشر چشمه بیشتر برای داستان‌های بزرگسال او شناخته می‌شود؛ ناشری که در ادبیات داستانی ایران جایگاه ویژه‌ای دارد. نشر هوپا هم ناشری است که روی کتاب‌های کودک و نوجوان با طراحی و تصویرگری جذاب تمرکز دارد.
بعضی کتاب‌های کودک او هم با کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان منتشر شده‌اند، مثل «بردیا و ملکه‌ی سرزمین عاج». کانون نهادی قدیمی و شناخته‌شده در ادبیات کودک ایران است و انتشار کتاب در آن، برای بسیاری از والدین نشانه‌ی مناسب بودن محتوا برای بچه‌هاست.
دلیل اول، کشش روایت است. گلشیری خوب بلد است خواننده را نگه دارد. چه در داستان بزرگسال و چه در رمان نوجوان، کمتر پیش می‌آید که صفحه‌ای را بی‌حوصله رد کنید.
دلیل دوم، فضای آشنا. داستان‌های او در جاهایی اتفاق می‌افتند که برای خواننده‌ی ایرانی شناخته‌شده‌اند. این آشنایی باعث می‌شود ماجرا نزدیک‌تر و باورپذیرتر باشد، حتی وقتی پای اتفاق‌های عجیب و ترسناک در میان است.
دلیل سوم، تنوع. کارنامه‌ی او آن‌قدر متنوع است که برای هر عضو خانواده کتابی پیدا می‌شود. کمتر نویسنده‌ای هست که بتوانید از او هم برای کودک کتاب بخرید، هم برای نوجوان، هم برای خودتان.
دلیل چهارم، احترام به خواننده‌ی جوان. گلشیری نوجوان را دست کم نمی‌گیرد. داستان‌هایش برای این گروه سنی ساده‌سازی نشده‌اند و خواننده را درگیر معما و تصمیم می‌کنند.
یکی از دغدغه‌های همیشگی خانواده‌ها این است که نوجوان‌ها کمتر کتاب می‌خوانند. صفحه‌ی گوشی و بازی‌های رایانه‌ای رقیب‌های سرسختی‌اند و کتاب باید خیلی جذاب باشد تا بتواند با آن‌ها رقابت کند. کتاب‌های ژانری، به‌خصوص داستان‌های ترسناک و پرتعلیق، یکی از راه‌های امتحان‌شده برای کشاندن نوجوان‌ها به کتاب‌اند.
رمان‌های نوجوان سیامک گلشیری در همین نقطه کار می‌کنند. نوجوانی که یکی از این کتاب‌ها را تمام می‌کند، احتمالا دنبال کتاب بعدی می‌رود و همین آغاز یک عادت است. بسیاری از کتاب‌خوان‌های جدی امروز، خواندن را با همین نوع داستان‌ها شروع کرده‌اند و بعدها به ادبیات سنگین‌تر رسیده‌اند.
از طرف دیگر، چون این داستان‌ها در فضای ایرانی می‌گذرند، نوجوان با ادبیات فارسی معاصر هم آشتی می‌کند. این خودش ارزش کمی نیست، چون خیلی از نوجوان‌ها فکر می‌کنند داستان خوب فقط ترجمه است.
شاید برای بعضی پدرها و مادرها عجیب باشد که چرا یک کتاب ترسناک می‌تواند برای بچه‌ای در این سن خوب باشد. روان‌شناس‌ها و کارشناس‌های ادبیات کودک بارها گفته‌اند که روبه‌رو شدن با ترس در یک فضای امن، مثل صفحه‌های یک کتاب، به نوجوان کمک می‌کند احساس‌هایش را بشناسد و با آن‌ها کنار بیاید. وقتی شخصیت داستان در تاریکی راه می‌رود و بالاخره راز را کشف می‌کند، خواننده هم همراه او شجاعت را تمرین می‌کند.
از سوی دیگر، این نوع داستان‌ها تخیل را فعال می‌کنند. خواننده باید فضا را در ذهنش بسازد، صداها را تصور کند و حدس بزند پشت در بسته چه چیزی هست. این تمرین ذهنی، همان چیزی است که صفحه‌ی نمایش کمتر به بچه‌ها می‌دهد، چون آنجا همه‌چیز از قبل ساخته و آماده است.
نکته‌ی سوم، بحث و گفت‌وگوست. کتابی که هیجان دارد، بهانه‌ی خوبی است برای اینکه خانواده درباره‌اش حرف بزنند. می‌توانید از نوجوانتان بپرسید کدام قسمت از همه ترسناک‌تر بود، اگر جای قهرمان بود چه می‌کرد و فکر می‌کند پایان داستان منصفانه بود یا نه. این گفت‌وگوها رابطه را گرم‌تر می‌کنند و فکر انتقادی را هم پرورش می‌دهند.
البته اندازه نگه داشتن مهم است. هر بچه‌ای ظرفیت خودش را دارد و بهتر است با کتاب‌های ملایم‌تر شروع کرد. اگر دیدید فرزندتان شب‌ها بدخواب شده یا از خواندن لذت نمی‌برد، کتاب را کنار بگذارید و سراغ قصه‌های شاد و ماجرایی بروید. هدف لذت بردن از خواندن است، نه آزمودن شجاعت.
کتاب هزار و یک شب یکی از مشهورترین مجموعه‌های قصه در جهان است. داستان شهرزاد که هر شب برای پادشاه قصه می‌گوید تا جانش را نجات دهد، قابی است برای صدها روایت کوچک‌تر: سفرهای دریایی، گنج‌های پنهان، چراغ‌های جادویی، دزدهای زیرک و پادشاه‌های ستمگر و مهربان. این قصه‌ها قرن‌ها دهان‌به‌دهان و کتاب‌به‌کتاب گشته‌اند و در فرهنگ‌های مختلف شکل‌های تازه گرفته‌اند.
متن کامل این مجموعه اما برای کودک مناسب نیست. هم طولانی است و هم بخش‌هایی دارد که برای بزرگسالان نوشته شده. اینجاست که بازنویسی اهمیت پیدا می‌کند. یک بازنویسی خوب، قصه را از لابه‌لای متن قدیمی بیرون می‌کشد، زبانش را ساده می‌کند و آن را به اندازه‌ی یک شب قصه‌گویی درمی‌آورد.
بچه‌ای که این قصه‌ها را می‌شنود، بعدها وقتی در فیلم و کتاب و نقاشی به آن‌ها برمی‌خورد، احساس آشنایی می‌کند. این آشنایی بخشی از سواد فرهنگی است؛ همان چیزی که آدم را به میراث مشترک بشر وصل می‌کند. پس اگر دنبال کتابی هستید که هم سرگرم کند و هم پشتوانه‌ی فرهنگی داشته باشد، بازنویسی‌های این مجموعه انتخاب خوبی‌اند.
در بسیاری از داستان‌های امروز ایران، شهر فقط پس‌زمینه نیست؛ خودش یکی از شخصیت‌هاست. خیابان‌های شلوغ، آپارتمان‌هایی که همسایه‌ها در آن هم را نمی‌شناسند، خانه‌های قدیمی که کم‌کم جایشان را به برج می‌دهند و کوچه‌هایی که شب‌ها خلوت می‌شوند، همه حس و حالی می‌سازند که روی آدم‌های داستان اثر می‌گذارد.
این نگاه در کارهای این نویسنده هم دیده می‌شود. وقتی شخصیتی در یک آپارتمان کوچک تنها مانده یا وقتی چند نوجوان در خانه‌ای متروک در حاشیه‌ی شهر گیر افتاده‌اند، فضا خودش داستان را پیش می‌برد. خواننده‌ی ایرانی این مکان‌ها را می‌شناسد، از کنارشان رد شده و شاید خودش در یکی از آن‌ها زندگی کرده باشد. همین است که ترس یا تنهایی داستان، برایش ملموس می‌شود.
برای خواننده‌ای که در شهر بزرگ زندگی می‌کند، این داستان‌ها گاهی مثل آینه‌اند. چیزهایی را نشان می‌دهند که هر روز می‌بینیم اما کمتر درباره‌شان فکر می‌کنیم: فاصله‌ی آدم‌ها از هم، رازهایی که پشت درهای بسته می‌ماند و گذشته‌ای که زیر ساختمان‌های تازه پنهان شده است.
اگر عضو یک گروه کتاب‌خوانی هستید یا در مدرسه برای نوجوان‌ها جلسه‌ی کتاب برگزار می‌کنید، رمان‌های پرتعلیق انتخاب خوبی برای بحث‌اند. چند پرسش که می‌تواند گفت‌وگو را راه بیندازد: داستان از کجا ترسناک شد؟ آیا راز داستان را پیش از پایان حدس زدید؟ کدام شخصیت تصمیم درستی گرفت و کدام اشتباه کرد؟ اگر داستان در شهر دیگری اتفاق می‌افتاد، چه چیزی عوض می‌شد؟ این پرسش‌ها نوجوان را از خواننده‌ی منفعل به منتقد کوچک تبدیل می‌کنند.
برای کودک و نوجوان، کتاب چاپی هنوز تجربه‌ای متفاوت است. ورق زدن صفحه‌ها، دیدن اینکه چقدر از کتاب مانده، علامت گذاشتن لای صفحه و حتی بوی کاغذ، بخشی از لذت خواندن‌اند. پژوهش‌های زیادی هم نشان داده‌اند که تمرکز روی متن چاپی برای خیلی از خواننده‌ها راحت‌تر است و حواس کمتر پرت می‌شود، چون اعلان و پیام و پنجره‌ی دیگری وسط خواندن ظاهر نمی‌شود.
کتاب کاغذی یک مزیت دیگر هم دارد: می‌ماند. کتابی که امروز برای فرزندتان می‌خرید، شاید سال‌ها بعد به برادر یا خواهر کوچک‌تر برسد یا روزی خود او آن را برای بچه‌اش بخواند. قفسه‌ی کتاب خانه، کم‌کم تبدیل به حافظه‌ی خانواده می‌شود و هر کتاب خاطره‌ای از یک دوره‌ی زندگی را با خودش نگه می‌دارد.
اگر می‌خواهید این عادت را در خانه جا بیندازید، از کتاب‌هایی شروع کنید که واقعا کشش دارند. قصه‌های جادویی برای کوچک‌ترها و رمان‌های پرماجرا برای نوجوان‌ها، دو راه آزموده برای همین کار هستند.
در کتاب‌جم فهرست کتاب‌های او را یکجا می‌بینید. قیمت هر کتاب قیمت روز ناشر است و موجودی‌ها مرتب بررسی و به‌روز می‌شوند. همه‌ی کتاب‌ها نسخه‌ی چاپی‌اند و می‌توانید آن‌ها را آنلاین سفارش بدهید.
اگر می‌خواهید چند کتاب از او را با هم بخرید، مثلا یک کتاب کودک و یک رمان نوجوان و یک داستان بزرگسال، همه را یکجا در سبد خرید بگذارید. اگر عنوانی ناموجود بود، بعدا دوباره سر بزنید؛ کتاب‌های پرطرفدار معمولا تجدید چاپ می‌شوند.
هم برای کودک و نوجوان و هم برای بزرگسال. شهرت او میان نوجوان‌ها بیشتر به رمان‌های ترسناک و پرتعلیقش برمی‌گردد.
بله، هوشنگ گلشیری عموی اوست، اما سیامک گلشیری سبک و مسیر مستقل خودش را دارد.
بیشتر برای نوجوان‌های دوازده سال به بالا. بهتر است والدین با توجه به روحیه‌ی فرزندشان انتخاب کنند.
بازنویسی‌های «زیباترین داستان‌های هزار و یک شب» و «بردیا و ملکه‌ی سرزمین عاج» گزینه‌های خوبی‌اند.
در کتاب‌جم بیشتر کتاب‌های او از نشر افق، چشمه و هوپا موجود است و بعضی کارهای کودکش با کانون پرورش فکری منتشر شده است.
بله، کتابی مثل «همسران» از کارهای بزرگسال اوست که بیشتر به رابطه‌های انسانی و زندگی شهری می‌پردازد.
سیامک گلشیری نویسنده‌ای است با دو چهره: قصه‌گوی تاریکی برای نوجوان‌ها و روایتگر آرام رابطه‌های انسانی برای بزرگسالان. کتاب‌های او در کنار هم، نقشه‌ای از ادبیات داستانی امروز ایران را نشان می‌دهند؛ ادبیاتی که هم سرگرم می‌کند و هم به فکر وامی‌دارد.
در کتاب‌جم می‌توانید همه‌ی کتاب‌های سیامک گلشیری را ببینید، قیمت روز و موجودی هر کدام را بررسی کنید و نسخه‌ی چاپی کتاب مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید. همین حالا کتاب اول را انتخاب کنید؛ شاید یک شب طولانی با یک داستان خوب در انتظارتان باشد.
