۲۶ اثر در کتاب‌جم
صمد بهرنگی نویسنده، معلم و پژوهشگر فرهنگ مردم آذربایجان است که با ماهی سیاه کوچولو به یکی از ماندگارترین نام‌های ادبیات کودک فارسی تبدیل شد. قصه‌های ساده و پرسشگر او درباره‌ی کنجکاوی، شجاعت و عدالت، هنوز هم برای کودکان و بزرگ‌سالان خواندنی است.
صمد بهرنگی نامی است که کمتر خانواده‌ی ایرانی آن را نشنیده است. نویسنده‌ای که با یک ماهی کوچک سیاه، چند نسل از کودکان و بزرگ‌سالان این سرزمین را به فکر انداخت و هنوز هم وقتی کسی از ادبیات کودک فارسی حرف می‌زند، اولین اسم‌هایی که به زبان می‌آید یکی همین اسم است. او معلم روستا بود، قصه‌گو بود، افسانه‌های مردم آذربایجان را جمع کرد و در عمری کوتاه آثاری نوشت که بعد از چند دهه هنوز تجدید چاپ می‌شوند و در کتابخانه‌ی خانه‌ها جای ثابت دارند.
در این صفحه با هم مرور می‌کنیم که صمد بهرنگی کیست، چه زندگی‌ای داشت، قصه‌هایش چه ویژگی‌ای دارند، کدام کتاب‌ها را برای شروع انتخاب کنید و نسخه‌های چاپی آثار او را چطور از میان چاپ‌های گوناگون بازار پیدا کنید. اگر دنبال هدیه‌ای برای یک کودک هستید یا می‌خواهید خودتان دوباره به قصه‌های کودکی برگردید، این راهنما کمکتان می‌کند.
صمد بهرنگی در سال ۱۳۱۸ در تبریز به دنیا آمد، در خانواده‌ای کم‌درآمد و در محله‌ای قدیمی از این شهر. کودکی‌اش با سختی‌های معمول خانواده‌های کارگر گذشت و همین تجربه بعدها در قصه‌هایش به شکل‌های گوناگون دیده می‌شود. او در دانشسرای مقدماتی درس خواند و خیلی جوان معلم شد. بیشتر سال‌های کاری‌اش را در روستاهای آذربایجان گذراند، جاهایی که بچه‌ها با کفش پاره و شکم گرسنه سر کلاس می‌آمدند و کتاب درسی کمتر حرفی از زندگی واقعی آن‌ها می‌زد.
همین فاصله‌ی میان کتاب درسی و زندگی بچه‌ها، صمد را به نوشتن کشاند. او می‌خواست برای بچه‌هایی بنویسد که در کتاب‌ها دیده نمی‌شدند. نتیجه‌ی این خواست، قصه‌هایی شد که در ظاهر ساده‌اند اما در دلشان پرسش‌های بزرگی درباره‌ی عدالت، شجاعت، آزادی و شناخت دنیا دارند.
زندگی او کوتاه بود. صمد بهرنگی در شهریور ۱۳۴۷ در رود ارس غرق شد و درگذشت. درباره‌ی چگونگی این حادثه سال‌ها حرف و حدیث بوده است، اما آنچه برای خواننده‌ی امروز مهم است، میراثی است که در همان عمر کوتاه به جا گذاشت: قصه‌ها، مقاله‌ها، ترجمه‌ها و گردآوری افسانه‌های مردمی.
اگر بخواهیم زندگی‌نامه صمد بهرنگی را در چند خط خلاصه کنیم، باید بگوییم که او سه نقش اصلی داشت: معلم، نویسنده و پژوهشگر فرهنگ مردم. این سه نقش از هم جدا نبودند. معلمی به او موضوع داد، نویسندگی راهی برای گفتن حرف‌هایش شد و پژوهش در فرهنگ مردم، ریشه‌ی قصه‌هایش را محکم کرد.
در سال‌های معلمی، او در روستاهای مختلفی درس داد و با زندگی روستاییان از نزدیک آشنا شد. فقر، کار سخت کودکان، بی‌سوادی و فاصله‌ی شهر و روستا موضوع‌هایی بودند که هر روز می‌دید. او در کنار تدریس، شروع به نوشتن کرد و نوشته‌هایش در نشریه‌های آن روزگار منتشر می‌شد.
صمد به زبان ترکی آذربایجانی و فارسی تسلط داشت و این دوزبانگی برای کار او اهمیت زیادی داشت. هم می‌توانست افسانه‌های مردم آذربایجان را از زبان خودشان بشنود و ثبت کند و هم آن‌ها را برای خوانندگان فارسی‌زبان روایت کند. بخشی از کارنامه‌ی او ترجمه است، از جمله ترجمه‌ی شعرهایی از شاعران فارسی‌زبان به ترکی و ترجمه‌ی داستان‌هایی از زبان‌های دیگر.
او در کنار قصه‌نویسی، درباره‌ی آموزش و پرورش هم نوشت. کتاب کندوکاو در مسائل تربیتی ایران یکی از نوشته‌های جدی اوست که در آن نگاه انتقادی‌اش به نظام آموزشی آن دوره را بیان کرده است. این کتاب نشان می‌دهد که صمد فقط قصه‌گوی بچه‌ها نبود، بلکه معلمی بود که درباره‌ی شغل خودش عمیق فکر می‌کرد.
اگر فقط یک کتاب از این نویسنده بشناسید، به احتمال زیاد ماهی سیاه کوچولو است. قصه‌ی ماهی کوچکی که در یک جویبار با مادرش زندگی می‌کند و یک روز تصمیم می‌گیرد ببیند آخر جویبار کجاست. همسایه‌ها و ماهی‌های دیگر او را می‌ترسانند و می‌گویند دنیا همین جویبار است، اما ماهی سیاه کوچولو راه می‌افتد.
در مسیر سفر با موجودات مختلفی روبه‌رو می‌شود: کفچه‌ماهی‌هایی که خودشان را بزرگ می‌دانند، خرچنگی که فریبکار است، مارمولکی که به او کمک می‌کند، و سرانجام دریایی که بزرگ‌تر از همه‌ی تصوراتش است. پایان قصه را اینجا لو نمی‌دهیم، اما همین‌قدر بگوییم که داستان را یک مادربزرگ ماهی برای دوازده هزار بچه و نوه‌اش تعریف می‌کند و این قاب‌بندی، قصه را به یک افسانه‌ی ماندگار شبیه کرده است.
ماهی سیاه کوچولو در سال ۱۳۴۷ منتشر شد و تصویرگری چاپ مشهورش کار فرشید مثقالی است. این کتاب به زبان‌های زیادی ترجمه شده و بسیاری از خوانندگان آن را نماد کنجکاوی، شجاعت و بیرون آمدن از محدوده‌ی امن می‌دانند. خواننده‌ی کودک آن را ماجرای یک سفر هیجان‌انگیز می‌بیند و خواننده‌ی بزرگ‌سال لایه‌های دیگری در آن پیدا می‌کند.
در کتاب‌جم چند چاپ از این کتاب را می‌توانید ببینید. پیشنهاد ما این است که قبل از سفارش، به ناشر، قطع کتاب و تصویرگری دقت کنید، چون برای هدیه دادن به یک کودک، چاپ مصور و خوش‌رنگ تجربه‌ی بهتری می‌سازد و برای کتابخانه‌ی شخصی بزرگ‌سال، شاید چاپ ساده‌تر کافی باشد.
نثر صمد بهرنگی ساده و روشن است. جمله‌ها کوتاه‌اند، کلمه‌ها از زبان روزمره‌ی مردم آمده‌اند و خبری از تکلف و آرایش‌های ادبی سنگین نیست. همین سادگی باعث می‌شود کودک بتواند قصه را خودش بخواند و بزرگ‌سال هم از خواندن آن خسته نشود.
اما سادگی به معنای سطحی بودن نیست. قصه‌های او معمولا یک پرسش اخلاقی یا اجتماعی را پیش می‌کشند: چرا بعضی‌ها گرسنه‌اند؟ چرا بعضی بچه‌ها باید کار کنند؟ آیا باید به هر چه بزرگ‌ترها می‌گویند بدون فکر گوش داد؟ این پرسش‌ها در قالب ماجرا و شخصیت‌های جذاب مطرح می‌شوند و کمتر شکل موعظه‌ی مستقیم دارند.
ویژگی دیگر سبک او، استفاده از عناصر قصه‌های عامیانه است. حیوانات حرف می‌زنند، اشیا جان می‌گیرند و دنیای خیال با دنیای واقعی درمی‌آمیزد. در اولدوز و کلاغ‌ها کلاغ‌ها با دختر کوچکی دوست می‌شوند و در اولدوز و عروسک سخنگو یک عروسک زبان باز می‌کند. این تکنیک‌ها برای کودک آشناست و او را به سرعت وارد قصه می‌کند.
منتقدان ادبی درباره‌ی نگاه اجتماعی صمد بحث‌های زیادی کرده‌اند. بعضی او را نویسنده‌ای متعهد و پیشرو می‌دانند و بعضی دیگر معتقدند بعضی قصه‌هایش بیش از حد پیام‌محورند. خواندن خود آثار بهترین راه برای رسیدن به نظر شخصی است. شما می‌توانید با کودکتان قصه را بخوانید و بعد درباره‌اش گفت‌وگو کنید؛ این یکی از لذت‌بخش‌ترین کارهایی است که با کتاب‌های او می‌شود کرد.
اگر تازه می‌خواهید با کتاب‌های صمد بهرنگی آشنا شوید، این ترتیب را پیشنهاد می‌کنیم:
این ترتیب از ساده به مفصل می‌رود. البته هیچ قانون سختی وجود ندارد؛ اگر به افسانه‌ها علاقه دارید، می‌توانید مستقیم سراغ گردآوری‌های او بروید.
در میان قصه‌های صمد، دو قصه درباره‌ی دختری به نام اولدوز شهرت زیادی دارند. اولدوز دختری است که با نامادری‌اش زندگی می‌کند و احساس تنهایی می‌کند. در یکی از قصه‌ها دوستی‌اش با یک خانواده‌ی کلاغ شکل می‌گیرد و در دیگری با عروسکی که حرف می‌زند. این قصه‌ها درباره‌ی دوستی، تنهایی کودکانه و نیاز به فهمیده شدن‌اند.
قصه‌های دیگری مثل پسرک لبوفروش، کچل کفترباز، یک هلو هزار هلو، بیست و چهار ساعت در خواب و بیداری و تلخون هم در مجموعه‌های قصه‌های او آمده‌اند. هر کدام از این‌ها دنیای خاص خودش را دارد. بیست و چهار ساعت در خواب و بیداری مثلا ماجرای پسری روستایی است که در شهر بزرگ سرگردان است و فاصله‌ی ویترین مغازه‌ها با جیب خالی خودش را می‌بیند.
در کتاب‌جم عنوان الدوز و کلاغ ها را هم پیدا می‌کنید. اگر کودکتان ماهی سیاه کوچولو را دوست داشته، این کتاب قدم خوب بعدی است.
یکی از کارهای مهم و کمتر دیده‌شده‌ی صمد بهرنگی گردآوری افسانه‌های مردم آذربایجان است. او در سفرها و سال‌های معلمی، قصه‌هایی را که مردم سینه‌به‌سینه نقل می‌کردند ثبت کرد. این کار را با همکاری بهروز دهقانی انجام داد و حاصلش مجموعه‌ای است که امروز با عنوان افسانه‌های آذربایجان شناخته می‌شود.
ارزش این کتاب دوگانه است. از یک طرف، خواندنی و سرگرم‌کننده است: قصه‌های پادشاه و دختر و دیو و پهلوان، با همان شیرینی قصه‌های شب مادربزرگ‌ها. از طرف دیگر، سندی از فرهنگ شفاهی مردم است که شاید بدون چنین گردآوری‌هایی فراموش می‌شد.
اگر به مردم‌شناسی، فرهنگ عامه یا ادبیات شفاهی علاقه دارید، این کتاب را از دست ندهید. برای کودکان هم می‌توانید قصه‌ها را یکی‌یکی و شب‌ها بخوانید.
کور اوغلو یکی از مشهورترین قهرمانان داستان‌های عامیانه‌ی آذربایجان و آناتولی است. پهلوانی که در برابر ستم خان‌ها می‌ایستد و یارانش را دور خود جمع می‌کند. صمد بهرنگی بخشی از این داستان‌ها را برای کودکان و نوجوانان بازنویسی کرد و کتاب کور اغلو و کچل حمزه حاصل این کار است.
این کتاب برای نوجوانانی که به ماجراهای پهلوانی علاقه دارند، انتخاب مناسبی است. ریتم داستان تند است، شخصیت‌ها پررنگ‌اند و خواننده به راحتی همراه ماجرا می‌شود. در عین حال، روحیه‌ی عدالت‌خواهی که در بیشتر آثار صمد دیده می‌شود، اینجا هم حضور دارد.
بسیاری از خوانندگان ترجیح می‌دهند به جای خرید تک‌تک قصه‌ها، یک مجموعه‌ی کامل داشته باشند. ناشران مختلف چنین مجموعه‌هایی منتشر کرده‌اند. در کتاب‌جم عنوان‌هایی مثل قصه های صمد، قصه‌های صمد بهرنگی و قصه های بهرنگ (متن کامل ۲۳ قصه) را می‌بینید که از ناشرانی مثل نگاه، جامه‌دران و فرمهر منتشر شده‌اند.
هنگام انتخاب مجموعه به این نکته‌ها دقت کنید:
اگر می‌خواهید مجموعه‌های دیگر نویسندگان ایرانی را هم ببینید، فهرست مجموعه آثار (دوره کامل) را مرور کنید.
پیش از دهه‌ی چهل، ادبیات کودک در ایران بیشتر به ترجمه، بازنویسی قصه‌های کهن یا کتاب‌های آموزشی محدود بود. در این دهه، با فعالیت کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و نویسندگان و تصویرگران تازه، فصل جدیدی شروع شد. صمد بهرنگی یکی از چهره‌های اصلی این دوره بود.
اهمیت او در این بود که کودک را خواننده‌ای جدی می‌دانست. او فکر می‌کرد بچه‌ها حق دارند درباره‌ی دنیای واقعی بدانند و قصه نباید فقط آن‌ها را سرگرم کند یا بخواباند. این نگاه، چه موافقش باشیم و چه نقدی بر آن داشته باشیم، تأثیر عمیقی بر نویسندگان بعدی گذاشت.
امروز هم وقتی درباره‌ی تاریخ ادبیات کودک فارسی بحث می‌شود، نام او در کنار نام‌هایی مثل مهدی آذریزدی و دیگر پیشگامان آن دوره می‌آید. خواندن آثارش برای کسی که می‌خواهد ادبیات کودک ایران را بشناسد، ضروری است. برای دیدن کتاب‌های دیگر این حوزه، سری به فهرست کودک و نوجوان بزنید.
یکی از پرسش‌های رایج پدر و مادرها این است که کتاب‌های این نویسنده برای چه سنی مناسب است. پاسخ به قصه بستگی دارد:
بعضی قصه‌ها پایان‌های غمگین یا تلخ دارند. پیشنهاد ما این است که برای کودکان کم‌سن، قصه را اول خودتان بخوانید و بعد با کودک همراه شوید تا اگر پرسشی داشت، کنارش باشید. همین گفت‌وگوها بخش ارزشمندی از تجربه‌ی خواندن این کتاب‌هاست.
از آنجا که صمد خودش معلم بود، قصه‌هایش با فضای کلاس درس پیوند طبیعی دارند. بسیاری از معلمان ادبیات و مربیان کتابخوانی از این قصه‌ها برای بحث گروهی استفاده می‌کنند. مثلا بعد از خواندن ماهی سیاه کوچولو می‌شود از بچه‌ها پرسید: اگر جای ماهی بودید، می‌رفتید یا می‌ماندید؟ چرا؟
چنین پرسش‌هایی به بچه‌ها کمک می‌کند فکر کنند، نظر بدهند و به نظر دیگران گوش کنند. قصه‌های صمد با شخصیت‌های روشن و موقعیت‌های قابل بحث، برای این نوع فعالیت مناسب‌اند. اگر معلم یا مربی هستید، داشتن یک مجموعه‌ی کامل قصه‌ها در کتابخانه‌ی کلاس انتخاب خوبی است.
ماهی سیاه کوچولو یکی از پرترجمه‌ترین کتاب‌های کودک فارسی است و به زبان‌های متعددی منتشر شده است. همین نشان می‌دهد که قصه‌ی او از مرزهای زبان و فرهنگ گذشته و برای کودکان سرزمین‌های دیگر هم معنا دارد.
تصویرگری هم در ماندگاری این آثار نقش داشته است. تصویرهای فرشید مثقالی برای ماهی سیاه کوچولو برای بسیاری از ایرانیان با خود قصه یکی شده‌اند. در سال‌های بعد، تصویرگران دیگری هم برای چاپ‌های تازه تصویر کشیده‌اند. هنگام سفارش، اگر برایتان مهم است، به نام تصویرگر در مشخصات کتاب دقت کنید.
آثار این نویسنده توسط ناشران زیادی منتشر شده است. همین تنوع، انتخاب را کمی سخت می‌کند. چند نکته‌ی کاربردی:
برای دیدن قصه‌های دیگر از این دست، فهرست قصه و افسانه و برای داستان‌های کوتاه نویسندگان ایرانی فهرست مجموعه داستان ایرانی را ببینید.
چند دهه از درگذشت این نویسنده گذشته، اما قصه‌هایش هنوز خوانده می‌شوند. دلیلش شاید این باشد که پرسش‌هایی که او مطرح کرد، هنوز پرسش‌های ماست. کنجکاوی، شجاعت، دوستی، عدالت و رهایی از ترس، موضوع‌هایی نیستند که کهنه شوند.
از طرف دیگر، قصه‌های او حس‌وحال خاصی دارند که با هیچ نویسنده‌ی دیگری یکسان نیست. فضای روستاهای آذربایجان، کوه و رود و جویبار، و بچه‌هایی که با همه‌ی سختی‌ها شاد و کنجکاو می‌مانند. خواندن این قصه‌ها برای بزرگ‌سالان یادآوری کودکی است و برای کودکان، دریچه‌ای به دنیایی که شاید هرگز ندیده‌اند.
به همین دلیل است که کتاب‌های صمد بهرنگی هم در کتابخانه‌ی کودک جای دارند، هم در کتابخانه‌ی کسی که به ادبیات معاصر ایران علاقه دارد.
بیشتر قصه‌های این نویسنده در روستا یا در حاشیه‌ی شهر می‌گذرند. خواننده‌ی شهری امروز شاید با خیلی از جزئیات این فضا آشنا نباشد: تنور نان، گله‌ی گوسفند، چشمه‌ی سر کوچه، مکتب‌خانه‌ی کوچک و بچه‌هایی که از صبح زود باید کمک پدر و مادر کار کنند. همین جزئیات است که به قصه‌ها رنگ و بو می‌دهد و آن‌ها را از قصه‌های بی‌زمان و بی‌مکان جدا می‌کند.
کودکی که امروز در آپارتمان بزرگ می‌شود، با خواندن این قصه‌ها با شیوه‌ی دیگری از زندگی آشنا می‌شود. می‌فهمد که بچه‌های دیگری هم بوده‌اند و هستند که زندگی‌شان شبیه او نیست. این آشنایی، بدون اینکه کسی به زور درسی بدهد، همدلی را در او پرورش می‌دهد. پدر و مادرها هم می‌توانند از همین فرصت استفاده کنند و درباره‌ی تفاوت زندگی‌ها با فرزندشان حرف بزنند.
شخصیت‌های این قصه‌ها معمولا بچه‌هایی هستند که با وجود کمبودها، تسلیم نمی‌شوند. پسرکی که لبو می‌فروشد تا خرج خانه را بدهد، دختری که با تنهایی‌اش کنار می‌آید، و ماهی کوچکی که راه می‌افتد. این قهرمانان کوچک، الگوهای ساده و قابل فهمی برای کودک‌اند: آدم‌هایی معمولی که در لحظه‌ی مهم، کار درست را انتخاب می‌کنند.
قصه‌های این مجموعه برای بلند خواندن ساخته شده‌اند. جمله‌های کوتاه، گفت‌وگوهای زیاد و ریتم شبیه قصه‌های شفاهی باعث می‌شود وقتی آن‌ها را با صدای بلند می‌خوانید، کودک راحت همراه شود. خیلی از ما این قصه‌ها را اول از زبان پدر، مادر یا معلم شنیده‌ایم و همین خاطره‌ی شنیداری، بخشی از محبوبیت آن‌هاست.
اگر می‌خواهید این تجربه را برای کودکتان بسازید، چند پیشنهاد ساده داریم. هر شب یک فصل کوتاه بخوانید و قصه را در لحظه‌ای هیجان‌انگیز نگه دارید تا کودک برای شب بعد مشتاق بماند. صدای شخصیت‌ها را کمی متفاوت کنید؛ کلاغ با صدای خش‌دار، ماهی کوچک با صدای نازک. بعد از پایان قصه، از کودک بخواهید ادامه‌ی ماجرا را خودش تعریف کند یا تصویری از صحنه‌ی محبوبش بکشد.
این کارهای کوچک، کتاب را از یک شیء روی قفسه به تجربه‌ای مشترک و ماندگار تبدیل می‌کند. و شاید سال‌ها بعد، همین کودک کتاب را برای فرزند خودش بخواند.
او اهل تبریز بود و بیشتر عمرش را در آذربایجان گذراند. سال‌های معلمی‌اش را در روستاهای همین منطقه سپری کرد.
ماهی سیاه کوچولو بی‌تردید مشهورترین اثر اوست. بعد از آن، اولدوز و کلاغ‌ها و افسانه‌های آذربایجان شناخته‌شده‌اند.
برای کودکان دبستانی با همراهی بزرگ‌ترها و برای نوجوانان و بزرگ‌سالان به‌تنهایی. قصه لایه‌های متفاوتی دارد و هر سنی برداشت خودش را از آن می‌کند.
بله، چند ناشر مجموعه‌هایی منتشر کرده‌اند، از جمله عنوانی که متن کامل ۲۳ قصه را دارد. در کتاب‌جم می‌توانید این مجموعه‌ها را مقایسه و نسخه‌ی چاپی را سفارش دهید.
او مقاله‌هایی درباره‌ی آموزش و پرورش نوشت، افسانه‌های مردمی را گردآوری کرد و ترجمه هم انجام داد. کندوکاو در مسائل تربیتی ایران یکی از نوشته‌های غیرداستانی اوست.
او در شهریور ۱۳۴۷ در رود ارس غرق شد. درباره‌ی جزئیات این حادثه روایت‌های گوناگونی وجود دارد.
صمد بهرنگی معلمی بود که قصه را ابزار فکر کردن می‌دانست. ماهی کوچکش هنوز در ذهن خوانندگان شنا می‌کند و اولدوز هنوز با کلاغ‌ها حرف می‌زند. اگر این آثار را در کودکی خوانده‌اید، شاید وقتش باشد دوباره سراغشان بروید و این بار با چشم بزرگ‌سال ببینید. و اگر کودکی در خانه دارید، شاید وقتش باشد او را با این دنیا آشنا کنید.
در کتاب‌جم چاپ‌های مختلف آثار او، از ماهی سیاه کوچولو تا مجموعه‌های کامل قصه‌ها و افسانه‌های آذربایجان، با قیمت روز و موجودی بهروز در دسترس است. کتاب دلخواهتان را انتخاب کنید و نسخه‌ی چاپی آن را آنلاین سفارش دهید تا قصه‌های این نویسنده به قفسه‌ی کتابخانه‌تان اضافه شود.
