دیوان ظهیر فاریابى

گزیده از دیوان ظهیر فاریابی عشق دل را سوى جانان مىكشد عقل را در زير فرمان مىكشد شرح نتوان داد اندر عمرها آنچه جان از جور جانان مىكشد تا كشد او خط مشكين گرد ماه دل قلم بر صفحه جان مىكشد چرخ بر دوش از مه نو غاشيه از بن سى و دو دندان مىكشد كوردل آن كس كه مىبيند رخش وآنگهى از نيل چوگان مىكشد كوه همرنگ لبش لعلى نيافت تيغ در خورشيد رخشان مىكشد در آغاز دیوان ظهیر فاریابی می خوانیم: دوره ظهير ظهير فاريابى از شاعران بزرگ خراسان و گويندگان بهنام قرن ششم هجرى ايران است. شعر ظهير شعرى است لطيف و دقيق، سرشار از مضمون و زيبايى و لبريز از احساسات مردانه و صلابت فكر. به گُلى مىماند كه در دامن تپههاى دوردست روييده و طعم بوسهى نسيمهاى عنان گسيخته صحرا را چشيده باشد. شاعر در جوانى ترك يار و ديار گفته و براى جستن ممدوح صاحب مقام قسمتى از ايران را زير پاى گذاشته است، شعر او محصول اين سفرها و سرگردانىها و نمودارى از زندگى او است، مدح و ستايش، درخواست و تقاضا، درشتى و نرمى، بدبينى و يأس، اميد و آرزو، شوق و نشاط، خستگى و بيزارى در كلام او بسيار است. كمتر شعرى در ديوان او مىتوان يافت كه از نام ممدوحى محتشم خالى باشد، كسانى كه در شعر او نامشان مُخلّد شده است مردمى بودهاند صاحب قدرت و مقام. شايد براى ما كه در اين عصر زندگى مىكنيم و از نعمت آزادى و برابرى برخورداريم دشوار باشد كه بدانيم او در چه محيطى مىزيسته و با چه شرايطى روبرو بوده است، ولى شعر او اين مشكل را برايمان آسان مىكند و ما را به قرنها بازپس مىگرداند اگر رأى كسانى را كه معتقدند استعداد نژاد ايرانى مثل آتشى به خاموشى گراييده و بهتدريج ناتوان و بىرمق شده است بپذيريم ظهير يكى از آخرين جرقههاى اين آتش است كه شعرش نمونهاى از آخرين اشعار گويندگان باستان و افكار دورههاى پهلوانى را در خود ظاهر كرده است، در شعر او هنوز پهلوانان با گرز و نيزه و شمشير به جنگ هم مىروند و سپر بر سر مىكشند، غذا ساده و طبيعى و زندگى با مبارزه و تنازع بقا همراه است، يك مقدار از دشوارى شعر ظهير از آنجا است كه اصطلاحات علمى و اشارتى درباره رسوم و آداب زمان او را در بر دارد و ما بدون دانستن آنها نمىتوانيم منظور او را درك كنيم، اما اين حجاب نبايد ما را از مشاهده زيبايى و دقتى كه در كلام او نهفته است محروم نگاه بدارد. امروز رسم چنان است كه ترجمه حال شاعر را به مقدمهاى مصدر مىكنند و در آن مقدمه وضع سياسى و اجتماعى و ادبى دورهاى كه شاعر در آن مىزيسته است مورد بحث و تجزيه و تحليل قرار مىدهند. اگرچه فرد بر روى محيط اثر مىگذارد و گاه افراد بزرگ به قدرى مىتوانند محيط را تحت تأثير خود قرار دهند كه سخن را طرح نو افكنند، ولى اثر محيط كلىتر و عامتر است. آب و هوا، اوضاع اقتصادى و اجتماعى، دين و آداب، حوادث سياسى و بسيارى از اين قبيل عوامل در پرورش يا تكوين شخصيت ادبى شاعر دست دارند، گاه پژوهندهاى كه مىخواهد درباره شاعرى تحقيق كند ناگزير مىشود حوادثى كه سالها قبل از زمان آن شاعر روى دادهاند، مورد مطالعه قرار بدهد اين كنجكاوى از باب آن است كه حوادث تاريخى مانند حلقههاى زنجير بههم پيوسته هستند و از اصل عليت CausalitÅ پيروى مىكنند. در مورد ظهير فاريابى به چنين تجسسى نياز داريم زيرا دوره او يكى از پرهيجانترين دورههاى تاريخ ايران است، اگر خواننده ادبدوست بخواهد از شعر ظهير و زيبايى كلام او لذت كامل ببرد بايد زحمت مطالعه اين مقدمه را كه نمودار اوضاع سياسى و اجتماعى و ادبى دورهى او است بر خود هموار كند. وضع سياسى در اوايل قرن پنجم هجرى گروهى از تركان زردپوست اورال و آلتايى دشت قبچاق از جيحون و مرز ايران گذشتند و در زمينهاى بيكران خراسان مقام گرفتند آمدن اين دسته كه در تاريخ ايران بهنام «تركمانان» ناميده شدهاند باب تازهاى در تاريخ ايران باز كرد، چنانكه گرديزى نوشته است اين حادثه به سال 416 هجرى قمرى اتفاق افتاد «شهور سنه ست و عشر و اربعمائه» و تفصيل آن چنين بود: «و اندر اين وقت كه امير محمود (مراد سلطان محمود غزنوى است) به ماوراءالنهر بود فوجى مردم از سالاران و پيشروان تركستان پيش او آمدند و بناليدند از ستم امراى ايشان بر ايشان، و از رنجهايى كه بر ايشان همى بود. گفتند ما چهارهزار خانهايم اگر فرمان باشد خداوند ما را بپذيرد كه از آب گذاره شويم و اندر خراسان وطن سازيم او را از ما راحت باشد و ولايت او را از ما فراخى باشد كه ما مردمان دشتىايم و گوسفندان فراوان داريم و اندر لشكر او از ما انبوهى باشد.» نوشته گرديزى را عموم مورخان ايرانى تأييد كردهاند و به طور كلى علت آمدن تركمانان را به خراسان نداشتن چراگاه و تنگى معيشت و زيادى جمعيت پنداشتهاند، سلطان محمود هم كه در اوج قدرت بود به اميد سودى كه از آنان تواند برد و يا از آن جهت كه خود تركنژاد بود و گمان مىك