درباره ی ادبیات

کتاب درباره‌ی ادبیات نوشتۀ آناتولی لوناچارسکی ترجمه محمدتقی فرامرزی گزیده ای از کتاب: اخلاقیات و زیبایی‏شناسی چرنیشفسکی رابطه‏ی بین نظرات هنری و اخلاقی چرنیشفسکی و شخصیت او مساله‏ای است که دوستان و دشمنانش را به بررسی آن برانگیخته است؛ ولی به گمان من این کار به‏درستی صورت نگرفته است زیرا تصویری که اینان از چرنیشفسکی بازنموده‏اند عموما از وضوح کامل برخوردار نبوده است. شاید بتوان با بررسی نامه‏ها، خاطرات، یادداشت‏های روزانه و کلیه‏ی مدارکی که از او به‏جا مانده است، به‏سادگی، خصوصیات او را به عنوان یک شخص مجسم کرد. ولی تاکنون به‏ندرت از این مدارک بهره‏گیری شده است. چرنیشفسکی را در نظر ما غالبا به صورت مردی با عقایدی سخت محکم، هوشی به‏غایت سرشار، مطالعاتی همه‏جانبه، سرشتی دلاورانه و شخصیتی بسیار جدی نمایانده‏اند؛ او مطمئنا از برجسته‏ترین انسان‏های عصر خود بود، ولی بنیان فکری‏اش مبتذل و هیچ‏گرایانه و به قول گرتسن «مردی سودایی‏مزاج» بود. تورگنیف ضمن گفتگویی با چرنیشفسکی او را چنین خطاب می کند: «شما، نیکولای گاوریلوویچ، مثل یک مار معمولی هستید، در حالی که دوبرولیوبف افعی است.» این تعریف نشان می‏دهد که حتی تورگنیف او را شخصی بسیار دانا، محیل و زیرک می‏دانسته است. هرچه باشد، چرنیشفسکی در نظر کسی که اطلاعات دست دوم یا حتی اطلاعات سطحی از او دارد، فردی است نسبتا خشک که با هر گونه ایدئالیسم خیلی بیگانه است. ما بیشتر اوقات، ایدئالیسم نظری و فلسفی را با ایدئالیسم عملی اشتباه می‌گرفتیم؛ شاید هنوز هم مرتکب چنین اشتباهی بشویم. مثلا ترتیاکوف، شاعر معروف، در همین اواخر اعلام کرد که باید علیه هر گونه همدردی آمیخته با احساسات پیکار کرد و بر جنبه‏های عملی تاکید کرد؛ ما نیز غالبا می‏‏‏خواهیم چرنیشفسکی را به هیبت انسانی در نظر بگیریم که اهل عمل و از هر گونه احساسات به دور است. مردی که واکنشش دربرابر زیبایی، همان اندازه طعنه‏آمیز است که واکنش بازارف دربرابر عبارات کوچک طعنه‏آمیز بود _ خلاصه، مردی که طبیعتی اساسا عملی و منطقی دارد. از همین جا است که مردم به این نتیجه می رسند که او استعدادی در زمینه‏ی داستان نویسی ندارد. می‏گویند کتاب چه باید کرد؟ او بدون تردید در نوع خود اثری بزرگ بود که تحرکی عظیم پدیدآورد و در آن زمان برای خیلی‏ها حکم ستاره‏ی راهنمای قطبی را داشت؛ لیکن اگر به‏دقت از دیدگاه هنری درباره‏ی آن داوری کنیم، باید گفت که برخی از عناصر خیال‏پردازی و تغزل را در خود ندارد __ یعنی همان عناصری که نباید در آثار کسی دیده شود که با وجود فرزانگی‏اش و احترامی که مردم به او قائلند، و حتی به‏قول خودش فردی بزرگ است __ بر روی‏هم شخصی فاقد روح هنری باشد. گویا باید به او هم همان اندرزی داده می‏شد که آپولون پیش از مرگ سقراط، به وی داد، که قدرت فکری و منطقی نیرومندی داشت؛ آپولون به سقراط اندرز داد که موسیقی یعنی این عنصر پالاینده و هماهنگ‏کننده را با درآمیختگی شهود و رومانتی‏سیسمی فراگیرد که مسلما  چرنیشفسکی فاقد آن است. کسانی که به جنبه‏های عملی نظر دارند، بی‏شک، از این «رئالیسم» چرنیشفسکی لذت می‏برند و بسیار تحت تاثیر تصویر خشک او قرار می‏گیرند. شاید بعضی‏ها تصور کنند که این خشکی و خونسردی، این «روشنفکر بودن»، چرنیشفسکی را واداشته است تا بر‏ آن شود که در واقع، چیزی غیر از خودمحوری وجود ندارد؛ و انسان در مورد نحوه‏ی رفتارش فقط یک راه انتخاب و یک راه منطقی دارد که آن نیز از دیدگاهی خودمحورانه است؛ و غیر از اخلاقیات مبنی بر خودمحوریِ منطقی، نوع دیگری از اخلاقیات وجود ندارد و نمی‏تواند وجود داشته باشد. چرنیشفسکیِ خشک و منطق‏گرای، چیزی را نمی‏بیند که دارای کیفیت تفحص‏ناپذیر ناخودآگاه باشد که هر چیزی به‏طور نامشهود و آرام از کنارش می‏گذرد. به‏راحتی می‏توان به این نتیجه رسید که پدیدآورنده‏ی چنین نظریه‏ای، یعنی خود چرنیشفسکی، شخصی بسیار خرد‏گرای بود و طبیعتی استثنائا روشنفکرانه داشت. به‏راستی فکر اصلی رساله‏ی رابطه‏ی زیبایی‏شناختیِ هنر با واقعیت اثر چرنیشفسکی چیست؟ فکر اصلی این مقاله، نفی هر چیز زیبا است،  و او در این راه تا جایی پیش رفت که پیسارف نیز دریافت که چرنیشفسکی ضمن برخورد خشونت‏آمیزش با پدیده‏های ظریف هنر و زیبایی‏شناسی، می‏خواهد این دو پدیده را خفه کند. البته، به عقیده‏ی پیسارف، به صلاح عموم، درست است که پلخانوف می خواست ثابت کند چنین چیزی صحت ندارد و رساله‏ی چرنیشفسکی، اثری مهم و سراپا عملی است. ولی همین مطرح کردن مساله __  این تردید که هنر تا اندازه‏ای از عمل به‏دور است، کوشش برای اثبات این نظر که چنین واقعیتی به­مراتب از هرگونه رویا و هرگونه خلاقیت هنری برتر است __ تمامی اینها، البته، لیبرال‏های اطراف چرنیشفسکی را بر آن داشت که او را به مثابه هیولای ض