مسائل زیبایی شناسی و هنر

کتاب «مسائل زیبایی‌شناسی و هنر» نوشتۀ سرگئی موژنیا گون و دیگران ترجمه محمدتقی فرامرزی گزیده ای از کتاب: نیکلای سیلایف کار، سرچشمه‌ی احساس زیبایی هنر، به واسطه‌ی شرایط تاریخی، مدت‌ها تنها حوزه‌ی فعالیت بشر بود که زیبایی‌شناسی با آن سروکار داشت. تا جایی که هگل، این متفکر بزرگ، خط فاصلی دقیق برای این شاخه‌ی فلسفه تعیین کرد و هنرهای زیبا را موضوع خاص آن دانست. تا میانه‌ی نیمه‌ی دوم سده‌ی بیستم، اندیشمندان و هنرمندان روس نیز همین نظر را داشتند و در حالی‌که وجود زیبایی در طبیعت و زندگی انسان را می‌پذیرفتند، بر این عقیده بودند که نمی‌توان آن را به یاریِ یا از طریقِ هنر درک کرد. لیکن تجربه و عمل، ضرورت بررسی زیبایی‌شناختی گستره‌ی پهناور تولید مادی، کار و زندگی روزانه را روشن کرده است. امروزه کار و تولید، در بیشتر زمینه‌ها، درحیطه‌ی زیبایی‌شناسی قرار گرفته‌اند. زیبایی‌شناسیِ کار، به‌عنوان رشته‌ی دیگری از شناخت، سلسله مسائلی نظیر زیبایی محصولات کار، محل‌های کار، دستگاه‌های به‌کار گرفته شده در کار (ماشین‌ها، ابزار و وسائل مکانیکی) و مواد و مصالح کار را شامل می‌شود. در این مقاله، زیبایی‌شناسیِ فرآیند کار بررسی می‌شود. «زیبایی‌شناسی کار» و «زیبایی کار،» نزد ما، به اصطلاحاتی خودمانی و آشنا تبدیل شده‌اند. اما این اصطلاحات بر چه چیزهایی دلالت دارند؟ چه مفاهیمی دربر دارند؟ «کار» مقوله‌ای‌چنان شگرف و جامع است که زیبایی آن را می‌توان از دیدگاه‌های گوناگون بررسی کرد. هنرمندان در بیشتر موارد، از زیبایی کار برای بیننده سخن می‌گویند. آنها غالبا درباره‌ی تاثیری بحث می‌کنند که زیبایی ذاتی و بیرونی کار بر حواس و احساس‌شان می‌گذارد، به اضافه‌ی جهش و الهامی که از منظره‌های کار دربرابر دیدگان‌شان به آنها دست می‌دهد. گاهی از کار به‌ عنوان سرچشمه‌ی زیبایی مصنوعی، و نیروی خلاقی حیاتی صحبت می‌کنند که «طبیعتی ثانوی»، گیرا و لذت‌بخش برای چشم انسان پدید می­آوَرد. هیچ کتابی هرگز نمی‌تواند ته­و­توی کامل این موضوع را درآوَرد، چون حدی بر آن متصور نیست. این بحث تا زمانی که زندگی انسان بر این کره‌ی خاکی جاری است ادامه خواهد یافت. به بیان دقیق‌تر، اندیشیدن درباره‌ی کار به عنوان یک موضوع صِرف، به‌سختی امکان‌پذیر است، چون کار مترادف زندگی است، و زندگی هم همیشه محتوای هنر را تعیین کرده و تا ابد چنین خواهد کرد. کارل مارکس، ضمن بررسی ماهیت کار از جنبه‌ی فلسفی، درباره‌‌‌ی محتوای زیبایی‌شناختی فرآیند کار و فعالیت خلاقانه‌ای می‌نویسد که از قوانین زیبایی، و در درجه‌ی نخست از «کار مادی»، یعنی آن بخش از فعالیت‌های بشر در جهت «شکل دادن به ماده» به منظور برآوردن نیازهای حیاتی پیروی می‌کند. به بیان دقیق‌تر، خود لذت زیبایی و داشتن «گوش موسیقی‌شناس» و «چشم شکل‌شناس»، که لازمه‌ی آن هستند، مدت‌ها پیش از آنکه هنر به عنوان شکل خاصی از فعالیت بشر پدیدار گردد، در جریان کار به ظهور رسیده و تکامل یافته بود. بنابراین، زیبایی‌شناسی _ غیرمکتوب و کدگذاری نشده _ به دست زحمتکشان آفریده شد. کولا برونیون ، یکی از بهترین آثار رومن رولان، اومانیست بزرگ، به کارگری ساده اختصاص یافته است که می‌تواند با دست‌هایش چیزهایی شگفت انگیز بسازد. کار، سلامت جسمانی و روانی پرنشاطی به او داده و او را سرفرازانه از مقام خویش آگاهانیده بود. کولا می‌گوید «سلطان خوب، چیز خوبی است، ولی من خود بهترین سلطانم… و اگر سلطان بخواهد در اینجا قدم گذارد، به او خواهم گفت به این کاشانه خوش آمدی. به‌سلامتی! بفرمایید بنشینید. ای عموزاده­ی عزیز، فرقی بین شاهان نیست.» این پیشه‌ور سالخورده، شعر اصیل کار را می‌داند. شکل دادن به ماده‌ی بی‌حرکت و سرسخت، به اراده‌ی خودش، او را سرشار از شادی می‌کند: «چه لذت‌بخش است ایستادن پشت میز کار، ابزار به‌دست، اره کردن، بریدن، تراشیدن، کنده‌کاری کردن، سوراخ کردن، دست از کار کشیدن، سوهان زدن، لکه‌لکه کردن و پرداخت کردن جسمی سخت و زیبا که مقاومت می‌کند و تسلیم می‌شود؛ تکه‌ای از چوب فندق، نرم و لطیف همچون پشت حوری، که به محض لمس کردنش با دست به لرزه درمی‌آید… . و، چه خوب است لذت بردن از دستانی مطمئن، انگشتانی چابک، انگشتانی ستبر که در یک چشم برهم زدن اثر هنری ظریفی می‌آفرینند! لذت بردن از روحی که بر نیروهای زمین فرمان می‌رانَد و تصویر خیال‌پردازی زیبای انسان را بر چوب، فلز یا سنگ نقش می‌کند. دست‌های من، کارگران مطیعی هستند که به کمک یار قدیمی من _ یعنی مغزم _ به حرکت درمی‌آیند و مغزم _ که خود گوش به فرمان من است _ کار را، هر طور که دلخواه من باشد، ترتیب می‌دهد.» اگر بگوییم احساس‌ها و عواطف هنرور، آفریننده‌ی حس زیبایی‌شناسی است قدری تند رفته‌ایم، لیکن باید لذت ناشی از فرآیند کار را متذکر شویم، که یکی از ویژگ