گزارش سر مورتیمر دوراند (اسنادی درباره وضعیت ایران در دهه پایانی قرن نوزدهم)

کتاب «گزارش سر مورتیمر دوراند» به‌مثابه سندی تاریخی و دیپلماتیک، مجموعه‌ای است از نامه‌ها، یادداشت‌ها و گزارش‌های رسمی یکی از کارگزاران برجسته‌ی امپراتوری بریتانیا در واپسین سال‌های قرن نوزدهم؛ دورانی که ایران در چنبره‌ی رقابت‌های استعماری قدرت‌های جهانی، به‌ویژه روسیه و انگلستان، گرفتار آمده بود. سر هنری مورتیمر دوراند، وزیرمختار بریتانیا در تهران، در خلال سال‌های مأموریت خود (۱۸۹۴ تا ۱۹۰۰ میلادی)، اوضاع سیاسی، نظامی، اقتصادی و اجتماعی ایران را با نگاهی موشکافانه و درعین‌حال امپریالیستی مورد بررسی قرار داده و در قالب این گزارش‌ها به مقامات عالی‌رتبه‌ی کشور متبوعش ارائه کرده است. زبان این اسناد، هرچند در ظاهر رسمی و آمرانه است، اما حاکی از دقت نظری مثال‌زدنی در شناخت واقعیت‌های ملموس ایرانِ قاجاری است؛ از ناتوانی دولت در تأمین مالی ارتش گرفته تا ناکارآمدی در اداره‌ی ایالات و ارتباطات دیپلماتیک. اثر حاضر، که با ترجمه‌ی دقیق و وفادار احمد سیف از سوی نشر نی منتشر شده، علاوه بر ارزش تاریخی خود، در زمینه‌ی مطالعات استعماری، تاریخ دیپلماسی، و شناخت مناسبات قدرت در خاورمیانه‌ی قرن نوزدهم جایگاهی ممتاز دارد. خواننده‌ی ژرف‌نگر، در خلال این گزارش‌ها، نه‌تنها سیمای آشکار ایران آن روزگار را بازمی‌شناسد، بلکه از لابه‌لای واژه‌ها به راهبردها، انگیزه‌ها و نگرش‌های امپراتوری بریتانیا نیز پی می‌برد. کتاب، از این حیث، نه صرفا مجموعه‌ای از اسناد تاریخی، که آیینه‌ای تمام‌نما از کشاکش‌های سیاسی، ژئوپلیتیکی و اقتصادی یک عصر پرتلاطم است.