گزیده نوشته های کارل مارکس در جامعه شناسی و فلسفه ی اجتماعی

گزیده ای از کتاب گزیده نوشته های کارل مارکس در جامعه شناسی و فلسفه ی اجتماعی : ترجمه ی قطعاتی از نوشته های کارل مارکس که عمدتاً جدید بوده و بسیاری از آنها برای نخستین بار به انگلیسی ترجمه شده اند . در آغاز کتاب گزیده نوشته های کارل مارکس در جامعه شناسی و فلسفه ی اجتماعی می خوانیم : پيشگفتار 1 جامعه‌شناسى و فلسفه‌ى اجتماعى ماركس آموزگاران و معاصران اين نظريه هنوز رواج دارد كه ماركس در سراسر عمر خود پيرو هگل باقى ماند و فقط فلسفه‌ى تاريخ پر طمطراق استاد خود را با محتوايى كم و بيش واقعى تكميل كرد. راستى را اين است كه ماركس در فضاى فلسفه‌ى هگل رشد يافت، از گنجينه‌ى واژه‌هاى فنى آن به‌ويژه در نوشته‌هاى اوليه‌ى خود سود جست و هرگز احترام خود را به جوانب معينى از «نظام» هگل فروگذار نكرد. اما نظريه‌ى اجتماعى خود وى افزون بر هگل منابع فكرى ديگرى داشت و چنانكه ذكر خواهيم كرد بر مطالعه‌ى تجربى زندگى و جنبشهاى طبقه‌ى كارگر نيز استوار بود. در آغاز 1858، هنگامى كه ماركس كار علمى خود را پس از گسستى درازمدت از سر گرفت به انگلس نوشت كه بخت با او يار شده است كه با منطق هگل آشنا شده و خواندن آن براى او، به‌ويژه براى گزينش شيوه‌ى بيانى براى اثرش، بسيار سودمند افتاده است. او افزود: «اگر فرصت ديگرى براى مطالعه‌ى چنين اثرى برايم پيش آيد، بسيار مايلم در نوشته‌يى كوتاه وجه عقلانى شيوه‌يى كه هگل كشف كرد اما در عين حال آن را رازورانه نمود، براى درك افراد عادى قابل فهم سازم.» [1] ماركس در بيست‌وپنج سال باقى مانده‌ى عمرش براى چنين كارى هرگز فرصتى نيافت. او خود را در شيوه‌ى بيان نظريه‌ى ارزش در كاپيتال با «لاس زدن» با سبك هگل خشنود ساخت. [2]  با وجود اين، ماركس در نخستين نوشته‌هاى خود از نظريه‌ى سياسى هگل مندرج در Grundlimien der Philosophie des Rechts ( مبانى فلسفه حق ) انتقاد و آن را مردود اعلام كرده بود. او مفهوم سياسى هگل را دقيقآ تحليل نموده و يك نظريه‌ى جامعه‌شناختى درباره دولت ارائه كرده بود. در اين زمان مقابله‌ى وى با هگل در ستايش شورمند دموكراسى، نه سوسياليسم بيان مى‌شد، زيرا او هنوز با جنبش سوسياليستى تماس نيافته بود. [3]  او در 1844، نقدى مفصل به شيوه‌ى هگل نوشته بود. او از فرايافت هگل در پديدارشناسى روح درباره‌ى خاستگاه و تكامل انسان ستايش كرد. هگل، به نظر ماركس، فهميده بود كه انسان در فرايندى تاريخى خود را مى‌آفريند كه نيروى محرك آن كار انسانى يا فعاليت عملى انسانهايى است كه در جامعه زندگى مى‌كنند. «نكته‌ى جالب در پديدارشناسى اين است كه هگل خودـآفرينى انسان را همچون يك فرايند درك مى‌كند…؛ و بنابراين او سرشت كار را مى‌شناسد و انسان را در نتيجه‌ى كار خودش عين (ابژه) در نظر مى‌گيرد…» [4] اما به عقيده‌ى ماركس ــ و اين تفاوت مهم ميان دو متفكر است ــ هگل كار را فقط به شكلى بيگانه شده؛ همچون فعاليت روح ناب در نظر مى‌گرفت. براى او فرايند تاريخى يك جنبش و كشاكش مقوله‌هاى انتزاعى است كه افراد واقعى صرفآ بازيچه آنها هستند. با اين وصف، بيگانگى سياسى و اقتصادى كه هگل آن را بسيار خوب مى‌فهميده و توصيف مى‌كرده به آسمان تفكر ناب افكنده مى‌شود و فيلسوف خود را به مثابه شاهد، داور، و ناجى جهان از خود بيگانه به‌جاى مى‌آورد. پديدارشناسى نقدى پنهان شده، ناروشن و رازورانه است، اما آنجا كه ازخودبيگانگى انسان را درك مى‌كند… حاوى تمامى عناصر انتقاد است و اغلب به روشى ارائه و تدوين شده است كه از ديدگاه خود هگل بسيار فراتر مى‌رود. [5] بدين‌گونه ماركس، ضمن انتقاد از فلسفه‌ى تاريخ هگل اين فرايافت تاريخ را به مثابه‌ى يك فرايند خودآفرينى انسان پذيرفت. اما از اين نبايد نتيجه گرفت كه خود ماركس يك فيلسوف تاريخ بود يا فرايافت تكامل تاريخى او را منحصرآ برگرفته از هگل تصور كرد. انديشه‌ى تكامل تاريخى نهادهاى اجتماعى را بايد در بسيارى از نوشته‌هاى واپسين بخش سده‌ى هژدهم جست‌وجو كرد، [6]  كه آميخته بود با مقوله‌بندى اوليه‌ى ايده‌ى پيشرفت و مى‌توان آن را به مثابه آغاز شدن جدايى ميان جامعه‌شناسى تاريخى از فلسفه تاريخ تلقى كرد. ولى ادعا شده است كه هگل به اين ايده تكامل با تأكيد بر مبارزه‌ى اضداد ــيعنى حركت ديالكتيكى ــ جنبه‌ى خاصى داد و اينكه در نظريه‌ى اجتماعى ماركس، ويژگى مشابه‌اى ــمبارزه‌ى طبقات ــ جايى برجسته، حتا آغازينى اشغال مى‌كند. اين به معناى آن است كه بنابراين ماركس اعم از آنكه فيلسوف تاريخ، به معناى دقيق بود يا نبود در هر صورت براى يكى از نظريه‌هاى بنيادى‌اش، كه طرحى جامعه‌شناختى بوده و بدين‌گونه فلسفى معرفى شده، مديون هگل بوده است. اما اين تشابه دليلى كافى براى اين ادعا محسوب نمى‌شود كه در واقع تكوين نظريه‌ى مبارزه‌ى طبقاتى چنين بوده است، به‌ويژه آنكه خود ماركس در نام