کتاب نارنجی (دو مجلّد)

کتاب حاضر مجموعه‌ای دوجلدی است شامل گزارش‌های سیاسی وزارت خارجۀ روسیۀ تزاری دربارۀ انقلاب مشروطه که به زبان روسی در هفت دفتر به چاپ رسید. گزارش‌ها از زمان امضای فرمان مشروطیت (۱۲۸۵/۱۹۰۶) آغاز می‌شود و تا پنج سال بعد (۱۲۹۰/۱۹۱۱) ادامه دارد. مجلد اول مربوط به سه سال اول و مجلد دوم مربوط به دو سال آخر این بازۀ زمانی است. ترجمۀ فارسی این گزارش‌ها از روی متنی انجام شده است که در سال‌های ۱۹۱۱ تا ۱۹۱۲ در سنت‌پترزبورگ منتشر شد. چون طبق پروتکل سیاسی قرن نوزدهم بین دولت‌ها رنگ جلد این مجموعۀ اسناد نارنجی بوده، از قدیم به نام کتاب نارنجی شهرت یافته است. این گزارش‌ها را مقامات مختلف وزارت خارجۀ روسیۀ تزاری، از وزیر و سفیر گرفته تا کنسول و مستشار، نوشته‌اند؛ لذا هم از حیث شناخت دقیق جزئیات وقایع این دورۀ مهم از تاریخ ایران ارزشمندند و هم از حیث آگاهی از نگاه و نیات کارگزاران همسایۀ خارجی قدرتمندی که همیشه به دخالت در امور ایران شهره بوده است.