زهرا قاسم زاده
ترجمه‌ی آمنه رضایوف، سکینه علی جان‌پور، سید پیمان مقدسی
دانشگاه تهران
احمد علی محمدپور، ابوالقاسم نبی پور
دانشگاه فردوسی مشهد
چرا یک عنکبوت بدون آموزش تار می‌تند؟ زنبور عسل چطور راه خانه را پیدا می‌کند؟ نهنگ چطور در عمق دریا نفس نگه می‌دارد و پرنده چگونه هزاران کیلومتر مهاجرت می‌کند؟ پاسخ این پرسش‌ها در زیست‌شناسی جانوری است، علمی که ساختار، کارکرد، رفتار، تکامل و رده‌بندی جانوران را بررسی می‌کند. دسته‌ی «زیست‌شناسی جانوری» کتاب‌جم برای دانشجویان، پژوهشگران و کنجکاوانی است که می‌خواهند دنیای جانوران را دقیق‌تر بشناسند.
در این صفحه می‌بینید کتاب‌های چاپی این دسته چه موضوع‌هایی را پوشش می‌دهند، از کالبدشناسی و فیزیولوژی تا حشره‌شناسی و انگل‌شناسی، هر کتاب به چه کسی می‌خورد و برای شروع از کجا می‌توانید پیش بروید. اگر تازه با این علم آشنا می‌شوید، بخش‌های اول مناسب شماست، و اگر دانشجو یا پژوهشگرید، بخش‌های تخصصی‌تر را دنبال کنید.
زیست‌شناسی جانوری شاخه‌ای از علوم زیستی است که فقط به جانوران می‌پردازد. اما جانور یعنی چه؟ از اسفنج ساده و مرجان تا حشره، ماهی، پرنده و پستاندار، همه‌ی این‌ها جانورند و هر کدام ساختار و شیوه‌ی زندگی خاصی دارند. این علم می‌خواهد بداند این تنوع چگونه به وجود آمده و هر جانور چگونه زنده می‌ماند.
پرسش‌های اصلی این علم چند دسته‌اند. ساختار: بدن جانور از چه بافت‌ها و اندام‌هایی ساخته شده؟ کارکرد: این اندام‌ها چگونه کار می‌کنند؟ رفتار: جانور چه می‌کند و چرا؟ تکامل: نیاکان جانور چه بوده‌اند؟ و رده‌بندی: هر جانور در کجای درخت زندگی جای دارد؟ کتاب‌های این دسته معمولا یکی از این محورها را عمیق‌تر بررسی می‌کنند.
این علم پایه‌ی بسیاری از رشته‌های دیگر است: دامپزشکی، شیلات، علوم دامی، محیط زیست، پزشکی و حتی کشاورزی. همین است که کتاب‌هایش برای مخاطبان گوناگونی مفید است.
گروه اول دانشجویان زیست‌شناسی و علوم پایه‌اند. برای آن‌ها کتاب‌های درسی و مرجع، مثل مبانی فیزیولوژی جانوری یا کالبدشناسی مقایسه‌ای مهره‌داران، ستون مطالعه‌اند.
گروه دوم دانشجویان و متخصصان رشته‌های وابسته‌اند: دامپزشکی، علوم دامی، شیلات و محیط زیست. آن‌ها به کتاب‌های کالبدشناسی جانوران اهلی، بافت‌شناسی یا انگل‌شناسی نیاز دارند.
گروه سوم پژوهشگران‌اند که به مراجع تخصصی مثل حشره‌شناسی چندجلدی یا فیزیولوژی حشرات مراجعه می‌کنند. و گروه چهارم علاقه‌مندان عمومی‌اند: کسانی که عاشق طبیعت، پرنده‌نگری یا مستندهای حیات وحش‌اند و می‌خواهند بیشتر بدانند. برای آن‌ها کتاب‌های روان‌تر مثل بحث درباره‌ی هوش حیوانات جذاب‌تر است.
برای اینکه گم نشوید، این دسته را به چند خانواده تقسیم می‌کنیم.
هر خانواده نیاز متفاوتی را پاسخ می‌دهد. پیش از خرید ببینید کدام برای شما مهم‌تر است.
در ادامه چند عنوان را فقط بر اساس نام‌شان معرفی می‌کنیم. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش آمده است.
«مبانی فیزیولوژی جانوری» (جلد اول) نقطه‌ی شروع مناسبی برای فهم کارکرد بدن جانوران است. «کالبدشناسی مقایسه‌ای مهره‌داران» و «مروری بر کالبدشناسی مقایسه‌ای جانوران اهلی» ساختار بدن را در گروه‌های مختلف با هم مقایسه می‌کنند. «اطلس رنگی بافت‌شناسی عمومی» برای دیدن بافت‌ها با تصویر است.
در حشره‌شناسی، «حشره‌شناسی» (جلد اول) و «حشره‌شناسی: رده‌بندی، تاکسونومی تکاملی حشرات» (جلد پنجم) را داریم، و «فیزیولوژی حشرات: گوارش، دفع، میکروارگانیسم‌های همزیست، سوخت و ساز» (جلد دوم) که به کارکرد بدن حشره می‌پردازد. «ریخت‌شناسی و تشریح زنبور عسل» هم به یک حشره‌ی خاص و مهم اختصاص دارد.
و عنوان‌های دیگر: «انگل‌های آکانتوسفال و گونه‌های شناسایی‌شده در ایران» برای انگل‌شناسی، «طب پستانداران دریایی» (جلد دوم) برای جانوران دریایی، «اساس علم ژنتیک کلاسیک و مولکولی» برای ژنتیک، و «آیا ما برای درک هوش حیوانات به اندازه‌ی کافی باهوشیم؟» که پرسشی جذاب درباره‌ی ذهن جانوران را در عنوان خود دارد.
کالبدشناسی مقایسه‌ای به این می‌پردازد که اندام‌های جانوران مختلف چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی دارند. مثلا بال پرنده، باله‌ی نهنگ، دست انسان و پای اسب همه از استخوان‌بندی مشابهی ساخته شده‌اند، اما هر کدام برای کاری متفاوت تغییر کرده‌اند. این شباهت پنهان، یکی از استدلال‌های قوی برای تکامل است.
کتاب «کالبدشناسی مقایسه‌ای مهره‌داران» در همین چارچوب عمل می‌کند: از ماهی و دوزیست تا خزنده، پرنده و پستاندار، ساختار سیستم‌های بدن را مقایسه می‌کند. برای دانشجویی که می‌خواهد تصویری کلی از مهره‌داران داشته باشد، این نوع کتاب مفید است.
کتاب مربوط به جانوران اهلی هم برای دامپزشکی و علوم دامی مهم است. آشنایی با ساختار بدن گاو، گوسفند، اسب یا مرغ، پایه‌ی درک بیماری‌ها و پرورش است. برای ارتباط با این حوزه، دسته‌ی زیست‌شناسی سلولی و مولکولی هم می‌تواند مکمل باشد.
بافت‌شناسی علمی است که ساختار بافت‌ها را با میکروسکوپ بررسی می‌کند. بدن جانور از چند بافت اصلی ساخته شده: پوششی، همبندی، ماهیچه‌ای و عصبی. هر بافت سلول‌ها و ساختار ویژه‌ای دارد و اندام‌ها از ترکیب آن‌ها شکل می‌گیرند.
بافت‌شناسی دانشی است که به تصویر بسیار وابسته است. برای همین کتاب‌هایی مثل «اطلس رنگی بافت‌شناسی عمومی» برای دانشجویان ارزشمندند، چون می‌توانند تصویر واقعی بافت را با توضیح مقایسه کنند. اگر می‌خواهید بافت‌شناسی را یاد بگیرید، حتما کتاب مصور و رنگی را ترجیح دهید.
یک نکته‌ی عملی: در کنار کتاب، اگر امکان دارد در آزمایشگاه اسلاید واقعی ببینید. دیدن نمونه‌ی واقعی و تطبیق آن با اطلس، بهترین روش یادگیری است.
فیزیولوژی می‌پرسد اندام‌ها چگونه کار می‌کنند. قلب چگونه خون را می‌راند؟ کلیه چگونه آب و نمک را تنظیم می‌کند؟ عصب چگونه پیام می‌رساند؟ یک جانور در سرما و گرما چگونه دمای بدنش را نگه می‌دارد؟ همه‌ی این‌ها موضوع فیزیولوژی‌اند.
کتاب «مبانی فیزیولوژی جانوری» از نامش برمی‌آید که مفاهیم پایه را برای دانشجو فراهم می‌کند. مباحث معمول شامل گردش خون، تنفس، گوارش، دفع، هورمون‌ها، عصب و ماهیچه و تولیدمثل است. یک مبحث جذاب دیگر، تطبیق جانوران با محیط است: چگونه جانور بیابانی آب را ذخیره می‌کند و چگونه جانور قطبی گرمای بدنش را حفظ می‌کند.
فیزیولوژی با شیمی و فیزیک ارتباط تنگاتنگ دارد. اگر پایه‌ی این دو ضعیف است، بهتر است کنار کتاب، مبانی را هم مرور کنید. دسته‌ی شیمی محض برای این کار مناسب است.
حشرات بیشترین تعداد گونه را در میان جانوران دارند. از مورچه و زنبور تا پروانه، سوسک و مگس، در تقریبا هر زیستگاهی دیده می‌شوند. برای همین حشره‌شناسی یکی از پرکارترین شاخه‌های زیست‌شناسی جانوری است و کتاب‌های چندجلدی زیادی درباره‌ی آن نوشته شده است.
کتاب‌هایی مثل «حشره‌شناسی» با چند جلد، معمولا از ریخت‌شناسی شروع می‌کنند و به رده‌بندی و تکامل می‌رسند. «فیزیولوژی حشرات» به گوارش، دفع، میکروب‌های همزیست و سوخت‌وساز می‌پردازد. و «ریخت‌شناسی و تشریح زنبور عسل» به یک حشره‌ی مهم اقتصادی و بوم‌شناختی توجه دارد.
رده‌بندی و تاکسونومی تکاملی، که در جلد پنجم یکی از این مجموعه‌ها آمده، به این می‌پردازد که چگونه حشرات را بر اساس خویشاوندی تکاملی دسته‌بندی کنیم. این کار با پیشرفت ژنتیک مولکولی دگرگون شده است. اگر حشره‌شناسی برای کشاورزی می‌خواهید، دسته‌ی زیست‌شناسی گیاهی و مباحث آفات گیاهی هم کنار آن مفیدند.
زنبور عسل به دلیل گرده‌افشانی و تولید عسل، برای انسان اهمیت ویژه‌ای دارد. زندگی اجتماعی آن هم بسیار جالب است: ملکه، کارگرها و نرها هر کدام وظیفه‌ی مشخصی دارند و کندو مثل یک موجود واحد عمل می‌کند.
کتاب «ریخت‌شناسی و تشریح زنبور عسل» به ساختار بدن این حشره می‌پردازد؛ برای دانشجویان و زنبورداران حرفه‌ای که می‌خواهند از نزدیک بدانند بدن زنبور از چه اندام‌هایی ساخته شده، منبع مفیدی است. شناخت ریخت‌شناسی به تشخیص بیماری‌ها و مدیریت بهتر کندو هم کمک می‌کند.
البته زنبورداری علم و هنر است و علاوه بر کتاب، تجربه و راهنمایی زنبوردار باتجربه لازم است. کتاب دانش پایه را می‌دهد و تجربه آن را کامل می‌کند.
انگل‌شناسی به جانورانی می‌پردازد که روی یا درون جانور دیگر زندگی می‌کنند. کتابی مثل «انگل‌های آکانتوسفال و گونه‌های شناسایی‌شده در ایران» نوع خاصی از انگل را معرفی می‌کند و برای پژوهشگران و دانشجویان دامپزشکی و زیست‌شناسی مفید است. چنین کتاب‌هایی بیشتر مرجع‌اند و خواندن‌شان به پیش‌زمینه نیاز دارد.
در سوی دیگر، پستانداران دریایی مثل نهنگ، دلفین و فوک قرار دارند که جانورانی جذاب و در معرض تهدید در بسیاری از نقاط جهان‌اند. کتاب «طب پستانداران دریایی» به موضوع سلامت و درمان این جانوران می‌پردازد و روشن است که یک مرجع تخصصی است. برای علاقه‌مندان به آبزیان، دسته‌ی زمین‌شناسی و مباحث بوم‌شناسی دریایی هم دید بیشتری می‌دهد.
یادآوری: هر گونه اطلاعات درباره‌ی بیماری یا درمان جانوران فقط جنبه‌ی علمی و آموزشی دارد. در مورد درمان حیوان واقعی، حتما به دامپزشک مراجعه کنید.
ژنتیک علم وراثت است و پایه‌ی زیست‌شناسی امروز. «اساس علم ژنتیک کلاسیک و مولکولی» از نامش پیداست که هم ژنتیک مندلی و کلاسیک را می‌پوشاند و هم ژنتیک مولکولی را. برای درک تکامل، اصلاح نژاد جانوران و بیماری‌های ارثی، ژنتیک ضروری است.
در سمت رفتار، پرسش جالبی وجود دارد که یک کتاب در عنوانش آورده است: آیا ما برای درک هوش حیوانات به اندازه‌ی کافی باهوشیم؟ موضوع ذهن و هوش جانوران، در سال‌های اخیر توجه بسیاری را جلب کرده است. کتاب‌هایی از این دست معمولا برای خواننده‌ی عمومی جذاب‌ترند و می‌توانند نقطه‌ی ورود خوبی به این علم باشند.
ژنتیک با زیست‌شناسی سلولی و مولکولی نیز پیوند دارد. اگر به این جنبه علاقه‌مندید، حتما دسته‌ی زیست‌شناسی سلولی و مولکولی را هم ببینید.
اگر کتابی عنوان دوزبانه یا اصطلاحات لاتین زیاد دارد، مطمئن شوید با اصطلاحات فارسی هم آشنا هستید. بیشتر کتاب‌ها در ابتدا واژه‌نامه دارند.
اگر می‌خواهید از صفر وارد این علم شوید، مسیر زیر را پیشنهاد می‌کنیم.
گام اول: کتابی عمومی. با یک کتاب روان درباره‌ی جانوران، رفتار یا هوش حیوانات شروع کنید تا علاقه‌تان تقویت شود.
گام دوم: مبانی. سراغ کتاب مبانی فیزیولوژی و کالبدشناسی بروید. مفاهیم پایه‌ی بدن جانوران را یاد بگیرید.
گام سوم: یک شاخه. حشره‌شناسی، بافت‌شناسی یا انگل‌شناسی را بر اساس علاقه انتخاب کنید و کتاب اصلی همان را بخوانید.
گام چهارم: ژنتیک و تکامل. برای درک عمیق‌تر، مبانی ژنتیک را هم اضافه کنید.
در تمام این مسیر، مشاهده‌ی واقعی هم کمک می‌کند: یک ذره‌بین ساده، دفترچه‌ی یادداشت و کمی صبر برای مشاهده‌ی جانوران اطراف، یادگیری را زنده‌تر می‌کند.
یکی از اشتباه‌ها، حفظ کردن اسم‌ها بدون فهم منطق است. در این علم، اسم‌ها فراوان‌اند، اما اگر منطق ساختار و کارکرد را بفهمید، حفظ کردن آسان‌تر می‌شود. کتاب‌هایی که مفهوم و مقایسه دارند، بهتر از فهرست محض‌اند.
اشتباه دوم، توجه نکردن به تصویرهاست. در کالبدشناسی و بافت‌شناسی، شکل‌ها بخش اصلی مطلب‌اند. هر شکل را با دقت نگاه کنید و اجزای آن را نام ببرید.
اشتباه سوم، خرید یک جلد از مجموعه‌ی چندجلدی بدون اطلاع از محتوای آن است. مثلا جلد پنجم حشره‌شناسی درباره‌ی رده‌بندی است و برای کسی که مبانی را نمی‌داند مناسب نیست. اشتباه چهارم هم استفاده از کتاب به‌جای مراجعه به دامپزشک یا پزشک در مسائل سلامت است. کتاب علمی جای مشاوره نیست.
شناخت جانوران فقط برای کنجکاوی نیست؛ پایه‌ی حفاظت از آن‌هاست. تا ندانیم یک گونه چه می‌خورد، کجا زندگی می‌کند و چگونه تولیدمثل می‌کند، نمی‌توانیم از آن مراقبت کنیم. بسیاری از برنامه‌های حفاظت گونه‌های در معرض خطر، بر پایه‌ی دانش زیست‌شناسی جانوری ساخته می‌شوند.
ایران گونه‌های جانوری متنوعی دارد و کتاب‌هایی که گونه‌های شناسایی‌شده در ایران را معرفی می‌کنند، برای پژوهشگران بومی بسیار مهم‌اند. هر ثبت گونه، هر توصیف دقیق و هر فهرست، بخشی از دانش ملی درباره‌ی تنوع زیستی است.
اگر علاقه‌مند به این جنبه هستید، علاوه بر این دسته، دسته‌ی کلی علوم پایه را هم ببینید.
برای دانشجوی زیست‌شناسی یا دامپزشکی، کتاب مبانی یا اطلس مصور هدیه‌ی کاربردی است. برای نوجوانی که عاشق جانوران است، کتاب‌های عمومی و روان بهتر است. و برای زنبوردار یا پژوهشگر حشرات، مراجع تخصصی همان حوزه ماندگارند.
نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و پیش از خرید، مشخصات را در صفحه‌ی کتاب ببینید.
میلیون‌ها گونه‌ی جانوری بدون نظم قابل مطالعه نیستند. رده‌بندی یا تاکسونومی، راهی برای مرتب کردن این تنوع است. هر جانور در یک گونه، جنس، خانواده، راسته، رده و شاخه جای می‌گیرد و هر سطح، گروه بزرگ‌تری از خویشاوندان را نشان می‌دهد. مثل نشانی پستی که از کشور تا پلاک می‌رود، اینجا هم از شاخه تا گونه پایین می‌آییم.
در گذشته، رده‌بندی بیشتر بر اساس شکل ظاهری انجام می‌شد. امروز داده‌های ژنتیکی هم به کمک آمده‌اند و بعضی گروه‌بندی‌های قدیمی را تغییر داده‌اند. برای همین کتاب‌های رده‌بندی، مانند جلد مربوط به تاکسونومی تکاملی حشرات، برای دانشجو و پژوهشگر مهم‌اند، اما باید به سال انتشار و روش‌های مورد استفاده هم توجه کرد.
اگر می‌خواهید رده‌بندی را یاد بگیرید، پیشنهاد می‌کنیم با شاخه‌های بزرگ شروع کنید: اسفنج‌ها، مرجان‌ها، کرمها، نرم‌تنان، بندپایان، خارپوستان و طنابداران. بعد سراغ گروه‌های کوچک‌تر بروید. یادگیری از کل به جزء، ذهن را منظم می‌کند.
یک جمله‌ی مشهور در زیست‌شناسی می‌گوید هیچ چیز در زیست‌شناسی بدون تکامل معنا ندارد. وقتی می‌بینیم بال خفاش و دست انسان ساختار استخوانی شبیه دارند، وقتی حشرات مختلف اندام‌های دهانی گوناگونی دارند یا وقتی انگل‌ها به میزبان خاصی وابسته‌اند، تکامل پاسخ پرسش «چرا این‌طور شد؟» را می‌دهد.
بسیاری از کتاب‌های این دسته، حتی وقتی موضوع اصلی‌شان کالبدشناسی یا فیزیولوژی است، از دیدگاه تکاملی به موضوع نگاه می‌کنند. برای همین خواندن یک مقدمه‌ی خوب درباره‌ی تکامل، هم درک کتاب‌های تخصصی را آسان‌تر می‌کند و هم علم را جذاب‌تر.
در این زمینه، خوب است به یاد داشته باشید که علم تکامل به معنای توضیح علمی تغییر جانوران در گذر زمان است و کتاب‌های درسی آن را از دیدگاه علمی بررسی می‌کنند. اگر کتابی از دسته‌ی دیگری با آن سروکار دارد، دیدگاه هر نویسنده را در همان کتاب بخوانید.
یکی از لذت‌های زیست‌شناسی جانوری این است که مشاهده‌اش در اطراف ما ممکن است. ذره‌بین ساده‌ای بردارید و به مورچه‌های حیاط یا حشرات روی گل نگاه کنید. دفترچه‌ای بردارید و رفتار پرنده‌های پارک را یادداشت کنید: چه می‌خورند، چگونه با هم ارتباط برقرار می‌کنند، کجا لانه می‌سازند.
در مشاهده، چند اصل ساده به کار می‌آید. اول، آرام و بی‌حرکت بمانید. دوم، جانور را اذیت یا لمس نکنید و زیستگاهش را خراب نکنید. سوم، مشاهده را ثبت کنید: تاریخ، مکان، شرایط و آنچه دیدید. چهارم، پرسش بپرسید: چرا این کار را کرد؟ بعد در کتاب‌ها دنبال پاسخ بگردید.
این عادت ساده، کتاب‌ها را برای شما زنده می‌کند. وقتی درباره‌ی حشره‌شناسی می‌خوانید و همان لحظه حشره‌ای را می‌بینید، مفاهیم در ذهن‌تان می‌نشیند. حتی دانشجویان هم با کار میدانی، مطالب را عمیق‌تر یاد می‌گیرند.
کتاب‌های زیست‌شناسی جانوری پر از اصطلاح‌اند و اگر معنی‌شان را ندانید، پیشرفت کند می‌شود. چند نمونه: «مهره‌دار» یعنی جانوری با ستون مهره و «بی‌مهره» یعنی بدون آن. «بندپایان» گروهی با پاهای بندبند و اسکلت بیرونی‌اند که حشرات، عنکبوتیان و سخت‌پوستان را شامل می‌شود. «همزیستی» یعنی زندگی دو جاندار با هم، و «انگل» جانداری است که از میزبان تغذیه می‌کند.
«ریخت‌شناسی» به شکل و ساختار بیرونی می‌پردازد و «کالبدشناسی» به ساختار درونی. «بافت‌شناسی» با میکروسکوپ کار می‌کند و «فیزیولوژی» به کارکرد اندام‌ها می‌پردازد. «تاکسونومی» علم نام‌گذاری و رده‌بندی است.
پیشنهاد می‌کنیم فهرست واژه‌های هر فصل را روی کارت‌های کوچک بنویسید و مرور کنید. بعد از چند هفته می‌بینید متن‌های تخصصی خیلی روان‌تر خوانده می‌شوند. اگر کتاب واژه‌نامه‌ی پایانی دارد، از آن غافل نشوید.
در این دسته هم کتاب ترجمه‌شده هست و هم تألیف. کتاب‌های ترجمه معمولا از منابع مشهور جهانی‌اند و مفاهیم را به‌صورت استاندارد ارائه می‌کنند. اما ممکن است مثال‌ها بیشتر از جانوران دیگر مناطق جهان باشد. کتاب‌های تألیفی و بومی، مثل مرجعی درباره‌ی انگل‌های شناسایی‌شده در ایران، برای پژوهش در محیط خودمان بسیار ارزشمندند.
پیشنهاد ما این است که هر دو نوع را در برنامه‌ی مطالعه‌تان بگذارید: ترجمه برای پایه‌ی جهانی و تألیف بومی برای شناخت جانوران و مسائل منطقه‌ی خودمان. در هر دو حالت، مشخصات کتاب در صفحه‌ی خودش نام مؤلف یا مترجم و ناشر را نشان می‌دهد.
با کتاب مبانی فیزیولوژی یا یک کتاب عمومی درباره‌ی جانوران شروع کنید. بعد به شاخه‌های تخصصی مثل حشره‌شناسی یا بافت‌شناسی بروید.
نه. بعضی کتاب‌ها، مثل مباحث هوش و رفتار حیوانات، برای عموم هم جذاب است. اما کتاب‌های مرجع و چندجلدی بیشتر برای دانشجو و پژوهشگرند.
بله، تقریبا. چون بافت‌شناسی دانشی بصری است و اطلس رنگی کمک می‌کند تصویر واقعی را با توضیح تطبیق دهید.
بستگی به نیاز شما دارد. اگر فقط یک بخش را می‌خواهید، شاید یک جلد کافی باشد. مشخصات هر جلد در صفحه‌ی خودش آمده است.
خیر. کتاب‌ها اطلاعات علمی می‌دهند، اما برای سلامت حیوان واقعی باید به دامپزشک مراجعه کرد.
نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
جانوران همه‌جا هستند، از حشره‌ی کوچک روی برگ تا نهنگ در اقیانوس، و زیست‌شناسی جانوری کلید فهم آن‌هاست. از کالبدشناسی و بافت‌شناسی تا فیزیولوژی، حشره‌شناسی، انگل‌شناسی و ژنتیک، هر کتاب بخشی از این تصویر عظیم را روشن می‌کند. انتخاب درست، وقت و انرژی شما را ذخیره می‌کند.
حالا کتاب‌های دسته‌ی زیست‌شناسی جانوری را مرور کنید، مشخصات هر کدام را ببینید و کتابی را که به نیازتان می‌خورد انتخاب کنید. نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش بدهید و دنیای جانوران را از نزدیک‌تر ببینید.
