قلم را که روی کاغذ می‌گذارید و اولین خط را می‌کشید، چیزی در شما آرام می‌شود. صدای نرم قلم‌نی، بوی مرکب و ریتمی که دست پیدا می‌کند، بخشی از جادوی خوشنویسی است. این هنر قرن‌ها است که در فرهنگ ایرانی جایگاه ویژه دارد و کتاب‌هایش هم مثل خودش آرام‌بخش و دقیق‌اند. در دسته‌ی خوشنویسی کتاب‌جم کتاب‌های آموزش خط نستعلیق و شکسته، سرمشق‌ها و مشق‌ها، تاریخ و آداب کتابت، مجموعه‌ی آثار استادان خط و کتاب‌هایی درباره‌ی تذهیب و نقش‌های ایرانی را می‌بینید.
این صفحه برای سه گروه نوشته شده است: کسی که می‌خواهد خوشنویسی را از صفر شروع کند، هنرجویی که به دنبال سرمشق و منبع تمرین است و علاقه‌مندی که فقط می‌خواهد آثار استادان را ببیند و بخواند. در ادامه می‌گوییم چه کتابی به کدام نیاز می‌خورد، چطور شروع کنید و در انتخاب کتاب به چه چیزهایی دقت کنید.
خوشنویسی یعنی نوشتن زیبا با قاعده. اما این تعریف کوتاه، چیزی از عمق آن نمی‌گوید. خوشنویس فقط حرف‌ها را نمی‌نویسد، بلکه نسبت‌ها را می‌سنجد: ارتفاع الف نسبت به دایره‌ی نون، فاصله‌ی کلمه‌ها، جای نقطه‌ها، کشیدگی و ترکیب سطرها. هر خط قاعده‌های خود را دارد و هنرجو سال‌ها تمرین می‌کند تا این قاعده‌ها در دستش بنشینند.
در روزگاری که بیشتر متن‌ها با صفحه‌کلید نوشته می‌شوند، خوشنویسی چیزی کم‌یاب برای ما نگه داشته است: کندی، تمرکز و لذت از فرایند. خیلی‌ها می‌گویند مشق کردن یک جور مراقبه است. ذهن را جمع می‌کند و برای ساعتی حواس آدم را از هیاهو دور می‌کند. برای همین بزرگسالان زیادی، حتی بدون قصد حرفهای شدن، سراغ خوشنویسی می‌روند.
از نظر فرهنگی هم خوشنویسی حضور پررنگی دارد. شعر، کتاب‌های قدیمی، کتیبه‌های بناها و سرلوح‌ها را با خط زیبا نوشته‌اند. کتابی مثل «طلایه‌داران هنر خوشنویسی ایران» از عنوانش پیداست که به پیشگامان این هنر می‌پردازد و اگر به تاریخ آن علاقه دارید، می‌تواند شروع خوبی باشد.
اگر تازه‌کار هستید، بهتر است کتاب‌هایی را انتخاب کنید که آموزش را مرحله‌به‌مرحله پیش می‌برند: از نشستن و گرفتن قلم و شکل حرف‌ها تا ترکیب کلمه‌ها. کتاب‌هایی مثل «آموزش خط: آموزش و تمرین خوشنویسی، خط نستعلیق، تحریری» که چهار جلد دارد، از نامشان پیداست که هم آموزش می‌دهند و هم تمرین. ما درباره‌ی محتوا و کیفیت هر کتاب ادعایی نمی‌کنیم و مشخصات را در صفحه‌ی خودش می‌توانید بخوانید.
چند نکته که به شروع کمک می‌کند:
نستعلیق را بسیاری «عروس خطوط» می‌نامند و در خوشنویسی ایرانی جایگاه ویژه‌ای دارد. حرف‌هایش کشیده و روان‌اند و به همین دلیل برای نوشتن شعر فارسی محبوب است. کتاب‌هایی مثل «نستعلیق، جواهر پارسی» و «در عرصه‌ی سطر: سرمشق‌های متنوع نستعلیق» از نامشان پیداست که با همین خط سروکار دارند. «آموزش خط نستعلیق» هم در فهرست این دسته آمده است.
یادگیری نستعلیق چند مرحله دارد. ابتدا مفردها یعنی حرفهای جدا، بعد ترکیب‌های دوحرفی و سه‌حرفی، بعد کلمه‌ها و در نهایت جمله‌ها و سطرها. در مرحله‌ی سطرنویسی، ترکیب و فاصله‌ها اهمیت پیدا می‌کنند و چشم باید بیاموزد صفحه را یک کل ببیند.
کتاب‌های سرمشق نمونه‌ی خط استادان را به شما می‌دهند تا دستتان را با آن‌ها تمرین کنید. اما یک نکته‌ی مهم: تقلید بدون فهم، به کپی خشک می‌رسد. سعی کنید بفهمید چرا استاد فلان حرف را این‌گونه کشیده است. به نسبت‌ها و جهت‌ها دقت کنید.
خط شکسته با نستعلیق تفاوت‌هایی دارد: سریع‌تر، فشرده‌تر و پیوسته‌تر است. تاریخ کتابت آن با نوشتن سریع نامه و متن ارتباط دارد. کتابی مثل «آموزش خط شکسته: مجموعه‌ی سرمشق‌ها و آموزش شکسته‌نویسی» از عنوانش پیداست که سرمشق و آموزش را با هم می‌آورد.
شکسته معمولا برای کسانی است که پایه‌ی نستعلیق را دارند. دلیلش ساده است: شکسته از قاعده‌های نستعلیق آزادتر شده و برای خواندن و نوشتنش باید ابتدا اصل را شناخت. اگر بدون پایه سراغش بروید، ممکن است به شکلی از خط برسید که هم زیبا نیست و هم خواندنی نیست.
کتاب «بوستان هنر خط (گلاسه)» و «چلیپای قلم» هم از عنوان‌های دیگر این دسته‌اند که به هنر خط از زوایای مختلف می‌پردازند. کتاب گلاسه معمولا کاغذ و چاپ مرغوب دارد و برای دیدن جزئیات نمونه‌ی خط مناسب است. برای خوشنویسی که می‌خواهد ضربه‌ی قلم و ظرافت خط را از نزدیک ببیند، کیفیت چاپ اهمیت زیادی دارد.
در دنیای خوشنویسی دو واژه زیاد شنیده می‌شود. سرمشق نمونه‌ای است که استاد می‌نویسد و شاگرد از روی آن تمرین می‌کند. مشق تمرینی است که شاگرد انجام می‌دهد. کتابی مثل «مشق خوبان» از همین جنس است: از عنوانش برمی‌آید که به مشق‌ها و تمرین‌های خوشنویسان نامدار می‌پردازد.
کتاب سرمشق برای هنرجو مثل کتاب تمرین برای دانش‌آموز است. اما تفاوتی هم دارد: خوشنویسی بیشتر به دیدن و تکرار متکی است تا حفظ کردن. نمونه‌ی خوب جلوی چشم شما باشد و چشم و دستتان را کم‌کم با آن هماهنگ می‌کند.
نکته‌های استفاده از سرمشق:
خوشنویسی تنها نیست. اغلب در کنار نقش و تزئین دیده می‌شود. کتابی مثل «آرایه‌ها و نقوش ختایی و اسلیمی در هنر تذهیب و طراحی فرش» به این دنیای نقش‌ها می‌پردازد. تذهیب یعنی آرایش صفحه با نقش‌های ظریف و رنگ‌های زیبا. ختایی و اسلیمی دو نوع نقش‌اند که در هنر ایرانی، از کتاب‌آرایی تا فرش، بارها دیده می‌شوند.
اگر به خوشنویسی علاقه دارید، دیدن این نقش‌ها چشم‌تان را بازتر می‌کند. بسیاری از خوشنویسان از همین نقش‌ها برای قاب و حاشیه‌ی آثارشان استفاده می‌کنند. کسی که فرش، معماری یا طراحی سنتی دوست دارد هم این کتاب‌ها را با لذت می‌خواند.
برای علاقه‌مندان به جنبه‌های تصویری‌تر هنر، دسته‌ی نقاشی و طراحی و صنایع دستی منابع مکمل خوبی‌اند.
یک بخش جذاب این دسته، کتاب‌هایی است که به تاریخ و آداب نوشتن می‌پردازند. «تحول در آداب کتابت و ترسل» از نامش پیداست که به شیوه‌ی نوشتن و نامه‌نگاری و تغییراتش در طول زمان اشاره دارد. چنین کتاب‌هایی برای پژوهشگر، دانشجوی تاریخ هنر و علاقه‌مند به فرهنگ مکتوب جالب‌اند.
قلم، مرکب، کاغذ و شیوه‌ی نشستن و نوشتن همه در طول قرن‌ها تغییر کرده‌اند و هر کدام داستانی دارند. کسی که خوشنویسی می‌کند، با دانستن این تاریخ از ابزار خودش هم بیشتر لذت می‌برد. و اگر می‌خواهید خوشنویسی را در چارچوب بزرگ‌تر هنر ببینید، دسته‌ی تاریخ هنر جای مناسبی برای ادامه‌ی مسیر است.
اگر بین کتاب‌های آموزش و کتاب‌های تاریخ مردد هستید، ما توصیه می‌کنیم هر دو را داشته باشید. آموزش دست شما را می‌سازد و تاریخ ذهن‌تان را.
یکی از مهم‌ترین تمرین‌های خوشنویس این است که خوب ببیند. دیدن آثار استادان چشم شما را تربیت می‌کند. کتابی مثل «خط طلایی میردشتی» از عنوانش پیداست که به آثار یک خوشنویس مشخص می‌پردازد. «طلایه‌داران هنر خوشنویسی ایران» به پیشگامان می‌پردازد. چنین کتاب‌هایی مجموعه‌های تصویری‌اند و مثل موزه‌ی کوچکی هستند که هر بار به دیدنش می‌روید.
وقتی چنین کتابی را ورق می‌زنید، چند کار انجام دهید:
کتاب چاپی، به‌ویژه با چاپ خوب، برای این کار مناسب است چون جزئیات خط و رنگ را بهتر نشان می‌دهد. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
خوشنویسی ابزار خودش را دارد: قلم‌نی یا قلم‌های دیگر، مرکب، دوات یا ظرف مرکب، کاغذ و زیرمشقی. بیشتر کتاب‌های آموزش، درباره‌ی این‌ها توضیح کوتاهی می‌دهند، اما همیشه کافی نیست. برای مبتدی بهتر است ابزار را با راهنمایی استاد یا یک فروشگاه مطمئن انتخاب کند.
چند نکته‌ی کلی:
کتاب خوشنویسی هدیه‌ی زیبایی است. برای هنرجو، یک کتاب سرمشق یا آموزش. برای دوستدار هنر ایرانی، کتاب مصور گلاسه از آثار استادان. برای کسی که به فرهنگ و تاریخ علاقه دارد، کتابی درباره‌ی تاریخ کتابت. و برای کسی که فقط دنبال آرامش است، یک کتاب آموزش ساده در کنار قلم و کاغذ، تجربه‌ای خاص می‌سازد.
اگر می‌دانید گیرنده در چه خطی کار می‌کند، همان خط را انتخاب کنید. اگر نمی‌دانید، کتاب‌های مصور و عمومی‌تر امن‌ترند. و اگر می‌خواهید هدیه‌ای بزرگ‌تر باشد، کتاب را همراه یک بسته‌ی ابزار مبتدی بدهید.
خیلی‌ها می‌پرسند: «هر روز چقدر باید تمرین کنم؟» جواب دقیقی که برای همه درست باشد وجود ندارد، ولی یک الگوی ساده می‌تواند شما را راه بیندازد. فرض کنید هر روز حدود نیم ساعت وقت دارید.
در آخر هفته، برگه‌های چند روز را کنار هم بگذارید. بیشتر وقت‌ها اولین چیزی که می‌بینید، پیشرفتی است که در طول هفته حس نکرده بودید. اگر در چند روز رشد نکردید، نگران نباشید. یادگیری دست به شکل پله‌ای پیش می‌رود: مدتی ثابت می‌ماند و ناگهان یک پله بالا می‌آید.
یک نکته‌ی مهم دیگر: خستگی دست و چشم را جدی بگیرید. اگر انگشت‌ها یا گردن درد می‌گیرد، استراحت کنید و نحوه‌ی نشستن و گرفتن قلم را بازبینی کنید. کتاب‌های آموزش معمولا در فصل ابتدایی درباره‌ی نشستن و گرفتن قلم توضیح می‌دهند و بد نیست این فصل را با دقت بخوانید.
اگر فرزندتان به خط زیبا علاقه دارد، خوشنویسی می‌تواند تمرین خوبی برای دقت و حوصله باشد. اما کودک را نباید مثل بزرگسال هنرجو کرد. برای شروع، تمرین کوتاه و بازی‌گونه بهتر است: چند دقیقه، با نمونه‌های ساده و بدون فشار. خط خوب فرزند شما، نتیجه‌ی علاقه است، نه نتیجه‌ی اجبار.
چند توصیه برای والدین:
نوجوان‌ها هم گاهی از خوشنویسی برای آرام شدن و تمرکز استفاده می‌کنند. کتاب‌های مصور و سرمشق‌های کوتاه می‌تواند شروع خوبی باشد. اگر دسته‌ی هنر را نگاه کنید، برای هر سلیقه‌ای کتاب دیگری هم در کنار خوشنویسی پیدا می‌کنید.
خوشنویسی و شعر فارسی از قدیم به هم گره خورده‌اند. بسیاری از خوشنویسان، شعر را برای نوشتن انتخاب می‌کنند و ترکیب خط و شعر، اثری می‌سازد که هم به چشم لذت می‌دهد، هم به ذهن. اگر خوشنویسی می‌کنید، انتخاب شعر یک بخش مهم کار است. شعر خوب کوتاه، آهنگین و با معنایی روشن، برای سطرنویسی مناسب‌تر است.
وقتی شعری را برای نوشتن انتخاب می‌کنید، چند چیز را در نظر بگیرید. اول طول مصراع‌ها: مصراع‌های بسیار بلند در یک سطر جا نمی‌شوند و ترکیب را به هم می‌ریزند. دوم شکل کلمه‌ها: بعضی کلمه‌ها به خاطر شکل حرف‌هایشان در یک خط زیباتر ترکیب می‌شوند. سوم معنا: چیزی بنویسید که خودتان دوست دارید. نوشتن با علاقه، بر خط اثر می‌گذارد.
اگر می‌خواهید هنر خط را با موسیقی، سینما و دیگر هنرها در یک نگاه ببینید، دسته‌ی هنر جای مناسبی برای گشت‌وگذار است.
یکی از دلایل رواج دوباره‌ی خوشنویسی، احساسی است که در حین نوشتن به آدم دست می‌دهد. حرکت آرام دست، تمرکز بر یک خط و بی‌خیالی از اعلان‌ها و پیام‌ها، برای خیلی‌ها حکم یک استراحت ذهنی را دارد. مشق کردن پیش از خواب یا صبح‌های آرام، ممکن است بخشی از روزتان شود.
البته ما ادعای درمانی نمی‌کنیم و خوشنویسی جای مشاوره یا درمان نیست. اما به‌عنوان یک سرگرمی آرام‌بخش، بسیاری از هنرجوها از آن راضی‌اند. اگر می‌خواهید خوشنویسی را با هدف آرامش شروع کنید، فشار برای «خوب نوشتن» را کنار بگذارید. لذت از فرایند مهم‌تر از نتیجه‌ی نهایی است و همین فرایند، بعد از مدتی خودش نتیجه را هم بهتر می‌کند.
بسیاری از خوانندگان کتاب‌های این دسته اصلا قصد نوشتن ندارند و فقط دوست دارند ساعتی کتاب آثار استادان را ورق بزنند. این هم یک شکل از لذت بردن از هنر خط است و کاملا درست.
برای کسی که می‌خواهد با کتاب و خودآموز شروع کند، این مسیر پیشنهادی را ببینید.
البته این جدول قانون نیست. بعضی سریع‌تر و بعضی آهسته‌تر پیش می‌روند و هر دو درست است. مهم این است که ادامه بدهید. کسی که شش ماه با نظم تمرین کند، معمولا تفاوت چشمگیری در خط خودش می‌بیند و انگیزه‌اش برای ادامه بیشتر می‌شود.
بعد از ماه‌ها تمرین، شاید بخواهید یک اثر را قاب کنید یا به دوستی هدیه بدهید. چند نکته‌ی ساده به کار می‌آید. اثر را دور از نور مستقیم خورشید و رطوبت نگه دارید تا مرکب و کاغذ سالم بمانند. برای قاب کردن، بگذارید کسی که تجربه دارد راهنمایی‌تان کند، مخصوصا اگر اثر با مرکب و کاغذ دست‌ساز نوشته شده باشد. و حاشیه‌ی کافی دور اثر بگذارید تا نفس بکشد. صفحه‌ی خوب، هوا لازم دارد.
برگه‌های مشق را هم دور نریزید. یک پوشه‌ی ساده درست کنید و برگه‌های مهم را با تاریخ نگه دارید. سال بعد، مرور آن پوشه بهترین کتاب درباره‌ی مسیر خودتان است.
لازم نیست حتما خوشنویس شوید تا از این کتاب‌ها لذت ببرید. بسیاری از آن‌ها برای تماشا و مطالعه هم ساخته شده‌اند. کتاب‌های مصور، مجموعه‌ی آثار و کتاب‌های تاریخ خط، نگاه شما را به نوشته‌های اطراف‌تان عوض می‌کنند: کتیبه‌ی یک بنا، سرلوح یک کتاب قدیمی، نوشته‌ی روی یک ظرف. بعد از خواندن این کتاب‌ها، دیدن این چیزها با احترام و کنجکاوی همراه می‌شود.
اگر این مسیر را می‌پسندید، کتاب‌های تاریخ هنر و نقش‌های ایرانی را هم کنار خوشنویسی بخوانید. هر کدام تکه‌ای از تصویر بزرگ‌تر فرهنگ دیداری ما را کامل می‌کنند و خواندنشان با هم، معنای عمیق‌تری به هر کدام می‌دهد.
یک کتاب آموزش مرحله‌به‌مرحله در یک خط مشخص، معمولا نستعلیق، که هم توضیح بدهد و هم تمرین داشته باشد. مشخصات کتاب را بخوانید و ببینید برای مبتدی نوشته شده است یا نه.
می‌شود شروع کرد و پایه را ساخت، ولی نگاه استاد اشتباه‌های ریز را نشان می‌دهد. اگر ممکن است، کتاب را با کلاس یا راهنمایی یک خوشنویس همراه کنید.
معمولا نستعلیق. شکسته بر پایه‌ی آن آسان‌تر یاد گرفته می‌شود.
سرمشق نمونه‌ی خطی است که استاد نوشته و شما از روی آن تمرین می‌کنید. آن را جلوی چشم‌تان بگذارید، بخش به بخش مقایسه کنید و هر بار روی یک قاعده کار کنید.
کاغذ و چاپ آن‌ها معمولا بهتر است و برای دیدن جزئیات خط و رنگ مناسب‌ترند. برای کتاب آموزش لازم نیست، ولی برای کتاب آثار استادان ارزشمند است.
نه. علاقه‌مند به تاریخ، فرهنگ و هنر ایرانی هم از آن‌ها بهره می‌برد. بعضی کتاب‌ها، مثل تاریخ کتابت و آثار استادان، بیشتر برای تماشا و مطالعه‌اند.
صفحه‌ی کتاب را باز کنید، مشخصات را بخوانید و نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
خوشنویسی هنری است که با صبر و تکرار به بار می‌نشیند و در عوض آرامش، زیبایی و پیوند با فرهنگ به شما می‌دهد. چه تازه‌کار باشید، چه هنرجوی قدیمی، چه دوستدار آثار استادان، در این دسته کتابی هست که همراه راه شما باشد. از آموزش شروع کنید، با سرمشق تمرین کنید و با کتاب‌های آثار استادان چشم‌تان را تربیت کنید.
کتاب‌های این دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید. از همین امروز یک سطر بنویسید. سطر بعد را دستتان خودش پیدا می‌کند. و برای دیدن دنیای بزرگ‌تر هنر، دسته‌ی مادر یعنی هنر را هم ببینید.
