اگر دانشجوی علوم ارتباطات اجتماعی هستید، یا می‌خواهید برای آزمون ارشد و دکتری این رشته آماده شوید، یا فقط می‌خواهید بفهمید رسانه‌ها چطور روی فکر و زندگی ما اثر می‌گذارند، این صفحه راه را کوتاه می‌کند. اینجا توضیح می‌دهیم کتاب علوم ارتباطات اجتماعی چه موضوع‌هایی دارد: نظریه‌های ارتباطات، روش تحقیق، روابط عمومی، ارتباطات سازمانی و تحلیل فرهنگی. هر بخش به شما می‌گوید برای هدف مشخص خودتان چه نوع کتابی لازم است. نسخه چاپی کتاب‌ها را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
ارتباط فقط حرف زدن نیست. وقتی خبری را در تلویزیون یا گوشی می‌بینید، وقتی پیامی برای دوستتان می‌فرستید، وقتی مدیری در جلسه صحبت می‌کند، وقتی تبلیغی شما را به خرید ترغیب می‌کند، در همه‌ی این‌ها فرایند ارتباط در کار است. علوم ارتباطات اجتماعی این فرایند را می‌شناسد و می‌پرسد: چه کسی، چه چیزی را، از چه راهی، به چه کسی و با چه اثری منتقل می‌کند؟
این رشته از چند ریشه تغذیه می‌کند: جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، زبان‌شناسی، علوم سیاسی و مطالعات فرهنگی. برای همین کتاب‌های آن گاه شبیه کتاب جامعه‌شناسی است، گاه شبیه کتاب روش پژوهش و گاه کاملا کاربردی و به روابط عمومی مربوط. آشنا شدن با این تنوع اولین قدم برای انتخاب درست است.
اگر در یکی از این گروه‌ها هستید، بخش‌های بعدی را با توجه به هدف خودتان بخوانید.
هر دانشجوی ارتباطات دیر یا زود با نظریه‌ها روبه‌رو می‌شود. کتاب «نظریه‌های ارتباطات» در همین دسته یک نمونه‌ی روشن است. نظریه‌ها چهارچوب‌هایی هستند که به ما می‌گویند چطور به ارتباط نگاه کنیم. بعضی روی اثر رسانه بر مخاطب تمرکز دارند و بعضی روی نقش مخاطب در انتخاب و تفسیر پیام. بعضی رسانه را ابزار قدرت می‌بینند و بعضی آن را محیطی که خودش فکر ما را شکل می‌دهد.
کتاب «رسانه و نظریه‌ی اجتماعی» هم به همین قلمرو می‌رسد و از عنوانش پیداست که رسانه را در پیوند با نظریه‌های جامعه‌شناسی بررسی می‌کند. خواندن این دو کتاب کنار هم دید وسیع‌تری می‌دهد: اولی نگاه رشته‌ای ارتباطات و دومی نگاه اجتماعی را تقویت می‌کند.
نظریه‌ها را نباید فقط حفظ کرد. برای هر نظریه چهار چیز را یادداشت کنید: چه کسی مطرح کرده، ایده‌ی اصلی‌اش چیست، برای چه مسئله‌ای به کار می‌رود و چه انتقادی به آن وارد است. بعد یک مثال از زندگی روزمره یا خبرهای اخیر بیابید. وقتی نظریه را روی یک مثال واقعی سوار کنید، در ذهن می‌ماند.
کتاب علوم ارتباطات اجتماعی بدون روش تحقیق ناقص است، چون رشته‌ای است که مدام به پرسش‌های پژوهشی جواب می‌دهد. در این دسته چند کتاب مرتبط با روش پژوهش دیده می‌شود: «روش‌های تحقیق در ارتباطات» با جلدهای مختلف، از جمله جلدی درباره‌ی پژوهش میدانی و جلدی درباره‌ی پژوهش در روابط عمومی.
چند کتاب راهنمای عملی هم هست که از عنوانشان معلوم است به آماده‌سازی طرح‌نامه‌ی تحقیق می‌پردازند. یکی از آن‌ها درباره‌ی روش تحلیل محتوا، یکی درباره‌ی تحقیقات کیفی و یکی درباره‌ی روش پیمایشی است. این کتاب‌ها معمولا به درد کسی می‌خورند که می‌خواهد پروپوزال بنویسد، ولی نمی‌داند از کجا شروع کند.
اگر هنوز نمی‌دانید کدام روش برای پروژه‌ی شما مناسب است، این راهنما کمک می‌کند:
پس از تعیین روش، کتاب مربوط به همان روش را بردارید و آن را با پرسش تحقیق خودتان تطبیق بدهید. آمار هم برای تحلیل پیمایش‌ها ضروری است. اگر آمار شما ضعیف است، دسته‌ی آمار را ببینید. کتاب‌های آن دسته بیرون از این رشته‌اند، ولی برای پژوهشگر ارتباطات مفیدند.
روابط عمومی یکی از کاربردی‌ترین شاخه‌های علوم ارتباطات اجتماعی است. کتاب «تئوری و عمل در روابط عمومی و ارتباطات» با همین نام، مسیر نظر تا عمل را نشان می‌دهد. روابط عمومی یعنی مدیریت ارتباط یک سازمان با مخاطبانش: مشتری، کارمند، رسانه و جامعه. کارش هم شامل تهیه‌ی خبر و بیانیه، برگزاری رویداد، مدیریت بحران و گوش دادن به بازخورد است.
کتاب «روش‌های تحقیق در ارتباطات ۳ (روش‌های پژوهش در روابط عمومی)» هم این شاخه را از نگاه پژوهش بررسی می‌کند. اگر شاغل یا دانشجوی روابط عمومی هستید، ترکیب یک کتاب نظری و یک کتاب روش‌شناسی خوب است. اولی به شما جهت می‌دهد و دومی نشان می‌دهد چطور اثر کارهایتان را بسنجید.
روابط عمومی حرفه‌ای است که با اعتماد ساخته می‌شود و با یک بی‌دقتی خراب می‌شود. برای همین اخلاق حرفه‌ای هم بخش مهمی از آموزش آن است. هنگام مطالعه‌ی کتاب‌های این حوزه، به بخش‌های مربوط به صداقت و مسئولیت اجتماعی هم دقت کنید.
«ارتباطات سازمانی: مفاهیم، الگوها، ابزارها» عنوانی است که همین موضوع را پوشش می‌دهد. هر سازمان، از یک شرکت کوچک تا یک ادارهی بزرگ، شبکه‌ای از پیام‌هاست: دستور مدیر، گزارش کارمند، گفت‌وگوی هم‌کاران، ایمیل رسمی و شایعه‌ی راهرو. اگر این شبکه خوب کار کند، سازمان سالم است و اگر خراب شود، کار گیر می‌کند.
این کتاب‌ها برای مدیران، مشاوران، کارشناسان منابع انسانی و دانشجویان مدیریت هم مفیدند. اگر حوزه‌ی شما اقتصاد و مدیریت است، دسته‌ی اقتصاد را هم می‌توانید نگاه کنید.
«کتاب درسی تحلیل فرهنگی» از نام‌هایی است که در این دسته می‌بینید. فرهنگ و ارتباط جدایی‌ناپذیرند: هر پیامی در بستر فرهنگی معنا پیدا می‌کند و هر رسانه‌ای فرهنگ را بازتولید یا تغییر می‌دهد. تحلیل فرهنگی به شما ابزار می‌دهد که تبلیغ، فیلم، ترانه، سریال یا حتی یک پیام کوتاه را با نگاه تحلیلی بخوانید.
اگر به جنبه‌ی اجتماعی این موضوع علاقه دارید، دسته‌ی جامعه‌شناسی و فلسفه مکمل خوبی هستند. تحلیل فرهنگی در مرز این سه رشته حرکت می‌کند.
در این دسته یک عنوان جالب هست: «کتاب کوچک اس ام اس». از نام آن پیداست که به پیام کوتاه، به‌عنوان نوعی رسانه و شیوه‌ی ارتباط، نگاه می‌کند. پیام کوتاه در دهه‌های اخیر شکل ارتباط آدم‌ها را عوض کرده است. مطالعه‌ی چنین موضوعی نشان می‌دهد که ارتباطات فقط درباره‌ی رسانه‌های بزرگ مثل تلویزیون و روزنامه نیست و فناوری‌های کوچک هم می‌توانند زندگی اجتماعی را دگرگون کنند.
اگر دنبال موضوع پایان‌نامه هستید، توجه کنید که رسانه‌های کوچک و روزمره هم موضوع‌های پژوهشی خوبی‌اند. همیشه لازم نیست درباره‌ی رسانه‌های ملی بنویسید.
برای اینکه سردرگم نشوید، هدف خودتان را روشن کنید و بعد سراغ کتاب بروید.
از سرفصل درس شروع کنید. معمولا نظریه‌های ارتباطات، روش تحقیق و یک کتاب مرتبط با شاخه‌ی تخصصی‌تان لازم است. اگر منبع مشخصی از استاد گرفته‌اید، همان را بخرید.
سرفصل رسمی آزمون را کنار بگذارید و کتاب‌ها را با آن تطبیق بدهید. برای مرور، کتاب‌های نظری و روش تحقیق پایه‌ی اصلی‌اند. کتاب‌های عملی طرح‌نامه به شما برای نوشتن پروپوزال کمک می‌کنند، که معمولا در فرایند دکتری هم لازم می‌شود.
روش تحقیقتان را مشخص کنید و کتاب راهنمای همان روش را بردارید. اگر پیمایش می‌کنید، راهنمای پیمایش. اگر کیفی کار می‌کنید، راهنمای کیفی. اگر تحلیل محتوا می‌کنید، راهنمای تحلیل محتوا.
کتاب روابط عمومی و ارتباطات سازمانی مناسب شماست. برای شناخت بهتر مخاطب، یک کتاب روش تحقیق هم داشته باشید.
علوم ارتباطات اجتماعی با رشته‌های دیگر علوم انسانی پیوند نزدیک دارد. نظریه‌ی ارتباطات به فلسفه و جامعه‌شناسی وصل است. رسانه و سیاست هم در هم تنیده‌اند و برای شناخت این پیوند می‌توانید دسته‌ی سیاست و علوم سیاسی را ببینید. برای شناخت نقش رسانه در آموزش، دسته‌ی علوم تربیتی و آموزش مفید است. اگر می‌خواهید نگاه بزرگ‌تری داشته باشید، دسته‌ی علوم انسانی و اجتماعی همه‌ی این رشته‌ها را کنار هم نشان می‌دهد.
این هم‌پوشانی یک فرصت است. پژوهشگری که هر چند رشته را بشناسد، پرسش‌های خلاقانه‌تری می‌سازد و در پایان‌نامه‌اش موضوع‌های تازه‌تری پیدا می‌کند.
کسانی که در این رشته موفق‌اند، معمولا چند عادت مشترک دارند. اول اینکه خبر را با نگاه تحلیلی می‌خوانند: چه کسی گفته؟ با چه هدفی؟ چه چیز را نگفته؟ دوم اینکه از یک رسانه راضی نمی‌شوند و همیشه چند منبع را با هم مقایسه می‌کنند. سوم اینکه هر چه می‌خوانند را به پرسش‌های پژوهشی تبدیل می‌کنند. چهارم اینکه دفتر یادداشت دارند و ایده‌هایشان را ثبت می‌کنند.
این عادت‌ها را می‌توانید از همین امروز شروع کنید. لازم نیست منتظر شروع ترم باشید. هر روز یک خبر را انتخاب کنید و سه پرسش تحلیلی درباره‌اش بنویسید. بعد از یک ماه، نگاه شما به رسانه عوض شده است.
خیلی از دانشجوها بزرگ‌ترین ترسشان نوشتن پروپوزال است. خبر خوب این است که پروپوزال یک ساختار نسبتا ثابت دارد و اگر مراحل را جدا کنید، ترس کم می‌شود. کتاب‌های راهنمای عملی طرح‌نامه همین مراحل را توضیح می‌دهند. در اینجا خلاصه‌ای ساده از آن مسیر را می‌آوریم تا بدانید چه چیزی در انتظارتان است.
هر مرحله را می‌توانید با یک کتاب راهنما و با کمک استاد راهنما دنبال کنید. کتاب‌های طرح‌نامه‌ی مخصوص هر روش، مثل تحلیل محتوا، روش کیفی و پیمایشی، در همین دسته دیده می‌شوند.
پژوهش کمی با عدد سر و کار دارد. مثلا می‌پرسید چند درصد از جوانان یک شهر از یک پیام‌رسان استفاده می‌کنند و رابطه‌ی آن با میزان اعتمادشان به خبر چیست. ابزارش معمولا پرسش‌نامه و آمار است. پژوهش کیفی با معنا و تجربه سر و کار دارد. مثلا با چند نفر گفت‌وگوی عمیق می‌کنید تا بفهمید استفاده از پیام‌رسان برای آن‌ها چه معنایی دارد.
هیچ‌کدام بهتر از دیگری نیست. هر کدام به پرسشی جواب می‌دهد. گاهی پژوهشگران هر دو را با هم ترکیب می‌کنند تا هم وسعت و هم عمق داشته باشند. برای اینکه بدانید کدام برایتان مناسب است، ابتدا پرسش تحقیق را دقیق بنویسید. پرسش خودش روش را نشان می‌دهد.
کسی که تازه شروع می‌کند، بهتر است هر دو روش را در حد مقدماتی بشناسد. کتاب‌های روش‌های پژوهش در ارتباطات، از جمله جلد مربوط به پژوهش میدانی، برای همین کار خوب‌اند. اگر می‌خواهید بدانید در تحلیل کمی به چه ابزارهایی نیاز دارید، مرور مباحث دسته‌ی آمار کمک می‌کند.
یکی از زیباترین چیزهای علوم ارتباطات اجتماعی این است که فقط برای دانشگاه نیست. وقتی چند کتاب در این حوزه بخوانید، رسانه را جور دیگری می‌بینید. خبر را می‌شنوید و می‌پرسید: منبعش کیست؟ چه بخشی را برجسته کرده؟ چه بخشی را حذف کرده؟ مخاطبش چه کسانی‌اند؟ این پرسش‌ها به شما کمک می‌کنند شایعه را از خبر جدا کنید و تحت تأثیر تبلیغ بی‌هوشانه قرار نگیرید.
پس اگر دانشجو نیستید، اما می‌خواهید هوشیارانه‌تر با رسانه و فضای مجازی زندگی کنید، کتاب‌های مقدماتی این حوزه برایتان مفید است. کتاب‌های نظری، مثل «نظریه‌های ارتباطات» و «رسانه و نظریه‌ی اجتماعی»، اگر از دیدگاه یک خواننده‌ی عام خوانده شوند، ابزار خوبی برای فکر کردن می‌دهند.
هر بار خبر یا پیامی می‌بینید، از خودتان بپرسید: اول، چه کسی این را ساخته است؟ دوم، برای چه کسی ساخته شده است؟ سوم، چه چیزی را نمی‌گوید؟ همین سه پرسش ساده، نگاه شما را تحلیلی می‌کند و نیاز به دانش تخصصی هم ندارد.
بعد از مدتی که کتاب خواندید، سراغ مقاله‌ها هم می‌روید. مقاله‌ی پژوهشی معمولا ساختاری تکرارشونده دارد: چکیده، مقدمه، مرور پیشینه، روش، یافته‌ها، بحث و نتیجه. اگر ندانید از کجا شروع کنید، خیلی زود خسته می‌شوید.
پیشنهاد ساده: اول چکیده و نتیجه‌گیری را بخوانید تا بدانید مقاله چه می‌گوید. بعد بخش روش را نگاه کنید و ببینید داده‌ها چطور جمع شده‌اند. سپس یافته‌ها و بحث را بخوانید و ببینید نتیجه‌گیری با یافته‌ها هماهنگ است یا نه. در پایان، مرور پیشینه را برای پیدا کردن منابع تازه استفاده کنید.
با این شیوه، هر مقاله را در نیم ساعت می‌توانید بررسی کنید و نیازی نیست همه‌ی صفحه‌ها را با همان دقت بخوانید. کتاب‌های روش تحقیق به شما کمک می‌کنند وقتی مقاله‌ای روش‌های پیچیده به کار برده، بفهمید چرا و چگونه.
خواندن کتاب‌های این رشته وقت می‌برد و اگر بدون برنامه شروع کنید، وسط راه ول می‌کنید. یک برنامه‌ی ساده چند بخش دارد. اول، سرفصل درس یا آزمون را بردارید و بر اساس آن، فهرست کتاب‌ها را بنویسید. دوم، هر کتاب را به فصل‌ها تقسیم کنید و برای هر هفته یک هدف بگذارید. سوم، بعد از هر فصل، ده دقیقه خلاصه بنویسید. چهارم، هر دو هفته یک بار، مرور کنید.
برای آزمون ارشد و دکتری، مرور چندبارگی بهتر از یک خواندن طولانی است. بار اول برای فهمیدن، بار دوم برای خلاصه‌ی جمع‌وجور و بار سوم برای تست‌زنی و پاسخ به سؤال‌های تشریحی. اگر سؤال‌های سال‌های قبل را دارید، پس از خواندن هر فصل، سؤال‌های مربوط به آن را حل کنید.
یک نکته‌ی انسانی هم هست: به استراحت و خواب هم اهمیت بدهید. حافظه با خواب مستحکم می‌شود و کسی که همه‌ی شب را بیدار می‌ماند، روز بعد کارایی کمتری دارد.
این واژه‌ها را در دفتر خودتان با یک مثال کوتاه بنویسید. وقتی هر کدام را با یک مثال واقعی وصل کنید، در امتحان و پایان‌نامه راحت‌تر به کار می‌برید.
تصور کنید دانشجویی به اسم علی در اتوبوس می‌بیند مسافران همه به گوشی خیره‌اند. از خودش می‌پرسد: این‌ها چه می‌بینند و این دیدن چه اثری روی زندگی‌شان دارد؟ همین پرسش ساده، اگر با کتاب و روش پیش برود، می‌تواند موضوع یک پایان‌نامه شود. او کتاب نظریه‌ها را می‌خواند و می‌بیند چند نظریه به سؤالش نزدیک‌اند. بعد کتاب روش تحقیق را می‌خواند و تصمیم می‌گیرد از مصاحبه‌ی کیفی استفاده کند. با استاد راهنما مشورت می‌کند و طرح‌نامه را می‌نویسد.
این داستان خیالی است، اما نکته‌اش واقعی است: پژوهش خوب از یک کنجکاوی شروع می‌شود. کتاب‌ها فقط نقشه را می‌دهند و شما باید راه را بروید. هر چه پرسشتان دقیق‌تر باشد، مسیرتان روشن‌تر است.
کسی که در حوزه‌ی ارتباطات کار می‌کند، با اعتماد مردم سر و کار دارد. در پژوهش، اخلاق یعنی رضایت آگاهانه‌ی شرکت‌کنندگان، حفظ محرمانگی و صداقت در گزارش نتایج. در روابط عمومی و رسانه، اخلاق یعنی راست‌گویی، پرهیز از فریب و احترام به مخاطب. بسیاری از کتاب‌های این حوزه بخشی جدا به اخلاق اختصاص می‌دهند و شایسته است آن بخش را سرسری نخوانید.
یک قاعده‌ی ساده برای خودتان بگذارید: اگر کاری را نمی‌توانید در حضور مخاطب یا شرکت‌کننده توضیح بدهید، احتمالا باید در آن تجدیدنظر کنید.
کسی که برای چند سال در این رشته می‌ماند، از یک کتابخانه‌ی کوچک شخصی استفاده‌ی زیادی می‌برد. برای شروع، سه دسته کتاب کافی است. اول یک یا دو کتاب نظریه‌ی ارتباطات. دوم یک کتاب روش تحقیق با جلدهای مرتبط با روش شما. سوم یک کتاب مرتبط با شاخه‌ی تخصصی‌تان، مثل روابط عمومی، ارتباطات سازمانی یا تحلیل فرهنگی.
کم‌کم که پیش می‌روید، می‌توانید کتاب‌هایی از رشته‌های نزدیک اضافه کنید. برای مثال کتابی درباره‌ی جامعه‌شناسی یا تاریخ. برای دیدن دسته‌های نزدیک، به تاریخ و جامعه‌شناسی سر بزنید. کتاب‌های این رشته‌ها زمینه‌ی تحلیل شما را غنی‌تر می‌کنند.
معمولا کتاب نظریه‌های ارتباطات نقطه‌ی شروع خوبی است، چون چهارچوب کلی رشته را می‌دهد. اگر پایان‌نامه دارید، کتاب روش تحقیق هم لازم است. مشخصات هر کتاب را در صفحه‌ی خودش ببینید.
بعضی مجموعه‌ها چند جلد دارند و هر جلد به بخشی مثل پژوهش میدانی یا روابط عمومی اختصاص دارد. فقط جلدی را بخرید که با روش یا موضوع شما مطابقت دارد.
این کتاب‌ها به ساختار و مراحل کمک می‌کنند، اما کافی نیستند. باید با استاد راهنما مشورت کنید و پروپوزال را با پرسش و موضوع خودتان تطبیق بدهید.
کسانی که به رسانه‌های کوچک و ارتباطات روزمره علاقه دارند، یا موضوع پژوهشی متفاوت می‌خواهند. برای جزئیات، مشخصات کتاب را ببینید.
کتاب‌های نظری و عملی روابط عمومی، ارتباطات سازمانی و روش تحقیق در روابط عمومی مناسب‌اند. ترکیب یک کتاب نظری و یک کتاب روش‌شناسی معمولا بهتر از یک کتاب تنهاست.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. برای اطلاع دقیق به صفحه‌ی همان کتاب نگاه کنید.
کتاب علوم ارتباطات اجتماعی به شما کمک می‌کند دنیای پیام‌ها را بهتر بفهمید و اگر دانشجو یا پژوهشگر هستید، پایان‌نامه‌ی محکم‌تری بنویسید. کافی است هدفتان را روشن کنید، روش تحقیق یا شاخه‌ی مورد نظرتان را انتخاب کنید و کتاب مناسب را بردارید. کتاب‌های همین دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه چاپی مناسب خودتان را آنلاین سفارش بدهید.
