محمدصادق میرصالحیان
ترجمه‌ی ادوارد فیتز جرالد
مهرستان، قبسات
علی موسوی گرمارودی
ترجمه‌ی ادوارد فیتز جرالد
شهرستان ادب
محمد عاکف ارسوی
ترجمه‌ی فاطمه شاه‌حسینی
آیدین، یانار
گاهی یک شعر کوتاه در دو خط چیزی به آدم می‌گوید که ده صفحه نثر نتوانسته بگوید. شعر معاصر فارسی پر از همین لحظه‌هاست: ترکیب‌هایی که تازه‌اند ولی آشنا به نظر می‌رسند، تصویرهایی از زندگی امروز، شهر، عشق، غربت و تنهایی. اگر می‌خواهید بخوانید ولی نمی‌دانید از کجا شروع کنید، اگر شعر را دوست دارید ولی کتاب امروزی کم دیده‌اید، یا اگر برای کسی هدیه‌ی شعر می‌خواهید، این صفحه برای شماست. در ادامه درباره‌ی انواع شعر معاصر، طرز خواندن آن، انتخاب مجموعه‌ی مناسب و چند نمونه از عنوان‌های همین دسته می‌نویسیم.
ما شعر را «درس» نمی‌دانیم و لازم نیست برای لذت بردن از آن منتقد ادبی باشید. کافی است کتاب را باز کنید و یک شعر را آهسته بخوانید. بقیه‌اش خودبه‌خود می‌آید.
وقتی می‌گوییم شعر معاصر، منظورمان شعری است که در روزگار نزدیک به ما و به زبان و حال‌وهوای امروز سروده شده است. مرز دقیق آن را همه یک‌جور نمی‌کشند. بعضی از شعر نو شروع می‌کنند و بعضی فقط شعر چند دهه‌ی اخیر را معاصر می‌دانند. برای خریدار کتاب، این بحث مهم نیست. مهم این است که در دسته‌ی شعر معاصر کتاب‌هایی را می‌بینید که زبان‌شان به زبان امروز نزدیک است و بیشتر از قالب‌های سنتی فاصله گرفته‌اند یا آنها را به شکل تازه به کار برده‌اند.
البته شعر معاصر فقط شعر آزاد نیست. غزل هم در همین دسته می‌آید، به شرط اینکه امروزی باشد. مثلا «رقص در برابر مرگ» که در عنوانش مجموعه غزل آمده، نشان می‌دهد غزل هنوز زنده است و شاعران امروز هم در این قالب کار می‌کنند.
زندگی عوض شده و زبان هم عوض شده است. شاعر امروز از خیابان، چراغ راهنما، تلفن و دلتنگی در شهر شلوغ می‌نویسد. این فرق باعث نمی‌شود شعر قدیم کم‌ارزش شود؛ فقط دو دنیای متفاوت است که هر کدام مخاطب خودش را دارد. بسیاری از خوانندگان هر دو را با هم می‌خوانند.
برای انتخاب راحت‌تر، بهتر است انواع اصلی را بشناسید. این فهرست کامل نیست، ولی برای شروع کافی است.
در این نوع شعر، طول مصراع‌ها یکسان نیست و شاعر بر حسب حالت شعر، مصراع را کوتاه یا بلند می‌کند. وزن هست، اما آزادتر از شعر کلاسیک است. اگر موسیقی شعر را دوست دارید ولی از قالب‌های ثابت خسته‌اید، این نوع شعر برای شما مناسب است.
شعر سپید وزن عروضی ندارد و بر تصویر، جمله‌ی کوتاه و ریتم درونی تکیه می‌کند. بسیاری از خوانندگان تازه‌کار از خواندن آن راحت‌ترند، چون شبیه نثر کوتاه و حسی است. اما شعر سپید خوب هم کار آسانی نیست و در آن هر کلمه جای خودش را دارد.
غزل قالبی است که همچنان زنده است. غزل امروزی همان قافیه و وزن را دارد، ولی مضمون و زبانش از روزگار ما آمده است. عنوان‌هایی مثل «غزل هشتادوشش» یا «رقص در برابر مرگ» به همین دنیا تعلق دارند.
بعضی مجموعه‌ها بین شعر و ترانه قرار می‌گیرند. «چهارصد ترانه عاشقانه» از این دسته است. ترانه معمولا ساده‌تر و به موسیقی نزدیک‌تر است و برای کسانی که با شعر جدی هنوز آشنا نیستند، دروازه‌ی خوبی است.
شعر معاصر فقط ایرانی نیست. مجموعه‌هایی مثل «مجموعه اشعار پل الوار (با نیروی عشق)» شعر یک شاعر فرانسوی را به فارسی آورده‌اند. خواندن شعر ترجمه، افق دیگری باز می‌کند و نشان می‌دهد شاعران دنیا چه‌طور به عشق و جنگ و آزادی نگاه می‌کنند.
خیلی‌ها فکر می‌کنند شعر باید «فهمیده شود» و اگر نفهمند، شکست خورده‌اند. این تصور غلط است. شعر را گاهی باید حس کرد. اگر معنی همه‌ی کلمه‌ها را نفهمیدید، نگران نباشید.
بعضی شعرها لایه‌های زیاد دارند. اگر جایی گیر کردید، شعر را کنار بگذارید و بعدا برگردید. بسیار پیش می‌آید که شعری که امروز مبهم است، ماه بعد ناگهان روشن شود. این جادوی شعر است و در نثر کمتر رخ می‌دهد.
کسی که تازه با شعر معاصر آشنا می‌شود، معمولا دو راه دارد: یا از یک گزینه‌ی اشعار شروع کند یا از یک مجموعه‌ی کوتاه. هر کدام مزیتی دارند.
گزینه‌ی اشعار یعنی کتابی که از میان شعرهای یک شاعر نمونه‌های شاخص را برگزیده. این کتاب برای آشنایی با سبک یک شاعر بسیار مناسب است، چون نمونه‌های متنوعی دارد. عنوان «گزینه اشعار محمدرضا شفیعی کدکنی» یکی از همین کتاب‌هاست و برای کسی که می‌خواهد با کار این شاعر آشنا شود، نقطه‌ی شروع مناسبی به نظر می‌رسد.
مجموعه‌ی کوتاه، یعنی یک دفتر شعر که شاعر آن را در یک دوره سروده و معمولا حال‌وهوای یک‌دست‌تری دارد. اگر مجموعه‌ای را دوست داشته باشید، می‌توانید سراغ دفترهای دیگر آن شاعر بروید.
گاهی شاعر برای شما ناشناخته است و فقط از عنوان کتاب خوشتان آمده. اشکالی ندارد. اسم‌هایی مثل «باران اگر ببارد»، «پیاده» یا «نام‌گریز و شعرهای دیگری» فقط به چشم‌تان آشنا نیستند و شاید همین ناآشنایی ماجراجویی را جذاب‌تر کند. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش هست و می‌توانید تعداد صفحه و ناشر را ببینید.
در این بخش چند عنوان را نام می‌بریم تا تنوع دسته را ببینید. درباره‌ی هر کدام فقط همان‌قدر می‌گوییم که از نام و توضیح عنوان معلوم است. برای دانستن بیشتر به صفحه‌ی خود کتاب بروید.
هر کدام از اینها ممکن است حال‌وهوای متفاوتی داشته باشد. راه ساده برای انتخاب این است که چند عنوان را کنار هم ببینید و ببینید کدام با حال این روزهای شما نزدیک‌تر است.
در این دسته فقط دفترهای شعر نمی‌بینید. کتاب‌هایی هم هستند که درباره‌ی شعر امروز نوشته شده‌اند و زبان و نوآوری آن را بررسی می‌کنند. اگر می‌خواهید عمیق‌تر بدانید یک شعر چگونه ساخته می‌شود و چرا شاعران به آن شکل می‌نویسند، این کتاب‌ها به کار می‌آیند.
خواندن نقد شعر پیش از خواندن خود شعر لازم نیست. بهتر است اول شعر را بخوانید و از آن لذت ببرید و بعد سراغ کتاب نقد بروید. اگر به نقد ادبی علاقه‌مندید، دسته‌ی نقد و نظریه ادبی کتاب‌هایی دارد که به شعر و نثر هر دو نگاه می‌کنند.
اگر فقط برای لذت می‌خوانید، همان دفتر شعر کافی است. اگر دانشجو یا پژوهشگرید، کتاب نقد و بررسی هم لازم می‌شود. هیچ‌کدام بهتر از دیگری نیست؛ فقط دو مسیر متفاوت هستند.
کتاب شعر هدیه‌ی مناسبی است، چون کوچک است، جا برای نوشتن یک جمله در صفحه‌ی اول دارد و در هر زمانی خوانده می‌شود. برای انتخاب چند نکته را در نظر بگیرید.
اگر دوست دارید هدیه‌ای ادبی‌تر بدهید، در رمان عاشقانه و جستار و ناداستان ادبی هم گزینه‌های زیادی هست. نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
شعر تنها نیست. خوانندگان شعر معمولا به داستان و نمایشنامه هم علاقه دارند. بین این قالب‌ها ارتباط هست: یک رمان خوب گاهی شاعرانه است و یک نمایشنامه شعر را در دل خود دارد. اگر بخواهید از شعر به نثر بروید، رمان ایرانی و مجموعه داستان ایرانی راه‌های طبیعی هستند. و اگر دوست دارید ادبیات را به صحنه بیاورید، نمایشنامه و فیلمنامه را ببینید. دسته‌ی مادر همه‌ی اینها ادبیات و داستان است.
یک روش خوب این است که هفته‌ای یک شعر بخوانید و ماهی یک رمان. شعر ذهن را نرم و دقیق می‌کند و رمان آن را به سفر می‌برد. با هم ترکیب شدن این دو، عادت مطالعه را قوی‌تر می‌کند.
خیلی از نوجوان‌ها در سنین بلوغ به شعر علاقه‌مند می‌شوند. این دوره احساس‌ها شدید است و شعر زبانی برای گفتن آنهاست. اگر نوجوان شما شعر می‌نویسد یا شعر می‌خواند، مجموعه‌ای امروزی به او هدیه بدهید. کتاب شعر برای او دفتری است که می‌تواند در آن خودش را پیدا کند.
البته نوجوانان همه یک‌جور نیستند. بعضی به ترانه بیشتر علاقه دارند و بعضی به شعر سپید. بگذارید خودش انتخاب کند و اگر ممکن است کتاب را همراهش ببینید. دیکته کردن سلیقه، معمولا او را از شعر دور می‌کند.
خواندن شعر معلم خوبی برای نوشتن است. اگر می‌خواهید خودتان شعر بنویسید، روزی چند شعر بخوانید و سعی کنید ببینید هر شاعر چطور یک تصویر را می‌سازد. لازم نیست تقلید کنید؛ همین دقت کردن شما را شاعرتر می‌کند.
اگر هنوز دودل هستید، با یک کتاب کوچک و ارزان‌تر شروع کنید. برای قیمت‌ها صفحه‌ی هر کتاب را ببینید، چون قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
خیلی وقت‌ها ما شعر را از سر حال انتخاب می‌کنیم، نه از سر اسم شاعر. یک شب دلتنگیم، شبی دیگر عاشق و شبی خسته. کتاب شعر خوب برای هر حال یک کتاب دارد. اگر این‌طور به قفسه نگاه کنید، انتخاب ساده‌تر می‌شود.
مجموعه‌های عاشقانه و ترانه‌ها با زبانی نرم و ساده حرف می‌زنند. عنوان‌هایی مثل «ماه مهمان چشمان تو بود» و «چهارصد ترانه عاشقانه» و همین‌طور «مجموعه اشعار پل الوار (با نیروی عشق)» از همین حال‌وهوا آمده‌اند. اگر می‌خواهید شعری را برای کسی بخوانید، چنین کتاب‌هایی کارتان را راه می‌اندازند.
بعضی شعرها با تنهایی حرف می‌زنند، نه برای اینکه غمگین‌تان کنند، بلکه برای اینکه بگویند تنها نیستید. شعر معاصر در این زمینه غنی است، چون شاعران امروز از تجربه‌ی شهر، دوری و بی‌قراری زیاد نوشته‌اند. عنوان «پیاده» یا «نام‌گریز» فضایی از همین سفر درونی را در ذهن می‌سازد، هرچند برای دانستن دقیق آنها باید صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
گاهی حوصله‌ی شعر بلند ندارید. آن‌وقت دفتر کوتاه یا گزیده‌ای از شعرهای کوتاه بهتر است. می‌توانید هر شب فقط یک یا دو شعر بخوانید و کتاب را کنار تخت بگذارید. بعد از چند هفته، کتابی که خوانده‌اید یک دوست می‌شود.
وقتی از یک شاعر چند کتاب وجود دارد، ممکن است سردرگم شوید. سه شکل رایج را بشناسید.
دفتر شعر معمولا یک مجموعه‌ی مشخص است که شاعر در یک دوره سروده. حال‌وهوایش یک‌دست‌تر است و اگر شاعر را دوست داشته باشید، رفتن از یک دفتر به دفتر بعدی تجربه‌ی زیبایی است. گزینه‌ی اشعار، همان‌طور که گفتیم، برگزیده‌ای از دفترهای مختلف است و برای آشنایی اولیه ایده‌آل است. مجموعه‌ی کامل یا «مجموعه اشعار» همه یا بیشتر شعرهای شاعر را در یک کتاب می‌آورد. این کتاب برای کسی خوب است که شاعر را پسندیده و می‌خواهد تمام مسیر او را ببیند.
اگر شاعر برایتان تازه است، گزینه‌ی اشعار. اگر شاعر را می‌شناسید و دوست دارید، مجموعه‌ی کامل. اگر می‌خواهید فقط یک حال را تجربه کنید، یک دفتر مستقل.
ارتباط شعر و موسیقی قدیمی است. بسیاری از ترانه‌ها شعرهایی هستند که آهنگ گرفته‌اند و بعضی شعرها چنان موزون‌اند که انگار خودشان آهنگ دارند. اگر شما هم اهل موسیقی هستید، خواندن شعر بلند و با ریتم لذت مضاعفی دارد.
ترانه‌های عاشقانه را می‌شود مثل شعر خواند، ولی بهتر است فرق را بدانید. در ترانه، ریتم و تکرار نقش بیشتری دارد و در شعر، تصویر و ایجاز. هیچ‌کدام برتر نیست و هر کدام ارزش خودش را دارد. کتاب‌هایی مثل «چهارصد ترانه عاشقانه» این پل را بین شعر و ترانه می‌سازند.
شعر برای شنیده شدن هم ساخته شده است. اگر با دوستان جمع می‌شوید، هرکس یک شعر بخواند. حتی اگر آدم‌های جدی شعرخوان نیستید، همین خواندن دورهمی حال‌وهوای خوبی می‌سازد. کتاب شعر چاپی برای این کار عالی است، چون می‌شود از دست به دست داد.
لازم نیست از اول همه‌ی شاعران را بخرید. یک قفسه‌ی کوچک با پنج شش کتاب متفاوت کافی است. یک گزینه‌ی اشعار از یک شاعر شناخته‌شده، یک دفتر غزل معاصر، یک مجموعه‌ی سپید، یک مجموعه‌ی ترانه و یک کتاب ترجمه‌شده. با همین‌ها، تنوع خوبی دارید و می‌توانید بفهمید سلیقه‌تان به کدام نزدیک‌تر است.
بعد از چند ماه که کتاب‌ها را خواندید، خودتان می‌فهمید بعد از این چه می‌خواهید. شاید بیشتر به غزل علاقه‌مند شوید یا به شعر سپید. آن‌وقت انتخاب‌های بعدی را با اطمینان بیشتری انجام می‌دهید.
کتاب شعر مثل رمان نیست که یک بار بخوانید و کنار بگذارید. شعر را می‌شود سال‌ها بعد دوباره باز کرد و چیز تازه‌ای پیدا کرد. برای همین، بد نیست کتاب شعر را چاپی و مرتب و با جلد خوب داشته باشید. جایی که دم دست باشد، نه در انباری.
شعر با فضای سفید صفحه نفس می‌کشد. فاصله‌ی سطرها، جای کلمه‌ها و اندازه‌ی حروف هم بخشی از تجربه‌ی خواندن است. کتاب چاپی این را همان‌طور که شاعر و ناشر در نظر داشته‌اند نشان می‌دهد. همچنین حاشیه‌ی صفحه جایی است که می‌توانید با مداد بنویسید و علامت بگذارید. این کارها لذت خواندن را عمیق‌تر می‌کنند.
نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب مثل ناشر و تعداد صفحه در صفحه‌ی خودش است. اگر دنبال یک چاپ مشخص هستید، مشخصات را ببینید.
اگر می‌خواهید با شعر رفیق شوید، این تمرین را امتحان کنید. یک شعر کوتاه انتخاب کنید و سه بار آن را بخوانید. بار اول فقط به صدا گوش کنید. بار دوم ببینید کدام کلمه یا تصویر توجه‌تان را گرفت. بار سوم از خودتان بپرسید این شعر چه حسی در من ساخت. لازم نیست جواب درست یا غلط باشد. هدف این است که با شعر رابطه‌ی شخصی بسازید.
بعد از چند بار تمرین می‌بینید که شعرهای بیشتری برایتان باز می‌شوند. آنچه امروز دور به نظر می‌رسد، بعدا ساده می‌شود. مهم این است که ادامه بدهید و اجازه بدهید هر شعر با سرعت خودش به شما نزدیک شود.
اگر شعری را دوست داشتید، آن را در دفترچه‌ای بنویسید. نوشتن با دست، شعر را عمیق‌تر در ذهن می‌نشاند و بعد از مدتی دفترچه‌ای از شعرهای محبوب خودتان دارید. این دفتر می‌تواند راهنمای شما برای خرید کتاب‌های بعدی هم باشد: ببینید بیشتر شعرهایتان از کدام شاعر یا کدام سبک است.
معلم‌های ادبیات و دانشجوهای این رشته معمولا به کتاب شعر نیاز حرفه‌ای هم دارند. برای کلاس، مجموعه‌ای که شعرهای کوتاه و متنوع دارد مناسب‌تر است، چون می‌شود یک یا دو شعر را در هر جلسه خواند و درباره‌اش حرف زد. برای پژوهش، هم دفتر شعر لازم است و هم کتاب‌هایی که شعر را از نظر زبان و شکل بررسی می‌کنند.
اگر دانشجو هستید، هنگام انتخاب دقت کنید که نسخه‌ی مورد نظر همان چاپ یا ویرایش مورد نیاز استاد باشد. مشخصات هر کتاب را در صفحه‌ی آن بخوانید و در صورت تردید، با استادتان مشورت کنید.
یک گزینه‌ی اشعار یا مجموعه‌ی ترانه که زبان ساده‌تری دارد. بعد اگر خوشتان آمد، به سراغ دفترهای کامل‌تر یک شاعر بروید.
شعر نو معمولا وزن دارد ولی مصراع‌هایش برابر نیستند. شعر سپید وزن عروضی ندارد و بر تصویر و ریتم درونی تکیه می‌کند.
بله. غزل‌هایی که زبان و مضمونشان امروزی است در همین دسته آمده‌اند. «رقص در برابر مرگ» با زیرعنوان مجموعه غزل نمونه‌ای از آنهاست.
نگران نباشید. اول بلند بخوانید و به صدا گوش کنید. بعد به تصویرها فکر کنید. اگر باز هم سخت بود، شعر را کنار بگذارید و بعد برگردید. شعر گاهی وقت لازم دارد.
بله، مثل «مجموعه اشعار پل الوار». شعر خارجی دید تازه‌ای می‌دهد ولی طبیعی است که بخشی از آهنگ زبان اصلی در ترجمه از دست برود.
هر جا و هر وقت که آرام باشید. بسیاری از خواننده‌ها شب‌ها پیش از خواب چند شعر می‌خوانند. اگر صبح‌ها حال بهتری دارید، همان وقت بخوانید.
بله، قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
شعر معاصر جایی است که زبان فارسی امروز نفس می‌کشد. برای شروع لازم نیست چیزی بدانید؛ فقط کتابی را باز کنید و یک شعر بخوانید. اگر خوشتان آمد، ادامه بدهید و اگر نه، کتاب دیگری را امتحان کنید. تنوع این دسته این امکان را می‌دهد که هر کسی چیزی مناسب سلیقه‌ی خودش پیدا کند.
حالا می‌توانید کتاب‌های شعر معاصر این دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه چاپی مورد علاقه‌تان را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. امیدواریم یک دفتر شعر تازه، همراه خوبی برای روزهای شما باشد.
