علوم تربیتی و آموزش
ای. جی. رمیسووسکی
ترجمهی هاشم فردانش
سمت
چارلز ا. می هر، جوزف ای. زینس
ترجمهی ربابه نوری، رضا شریفی
دانشگاه جامع امام حسین
سازمان علمی فرهنگی و تربیتی سازمان ملل متحد
ترجمهی سیاوش نصرت پناه
دانشگاه جامع امام حسین
ای. جی. رمیسووسکی
ترجمهی هاشم فردانش
سمت
چارلز ا. می هر، جوزف ای. زینس
ترجمهی ربابه نوری، رضا شریفی
دانشگاه جامع امام حسین
سازمان علمی فرهنگی و تربیتی سازمان ملل متحد
ترجمهی سیاوش نصرت پناه
دانشگاه جامع امام حسین
هر معلم خوبی یک روز شاگرد بوده و هر پدر و مادری هر روز در حال آموزش دادن است. آموزش فقط کار مدرسه و دانشگاه نیست؛ در خانه، در محل کار و در هر رابطهای که یکی چیزی به دیگری یاد میدهد هم جریان دارد. کتابهای علوم تربیتی و آموزش به ما کمک میکنند این جریان را بهتر بشناسیم: یادگیری چطور اتفاق میافتد، تدریس خوب چه ویژگیهایی دارد، مدرسه و دانشگاه چگونه اداره میشوند و پژوهش آموزشی چطور انجام میشود. در این صفحه میبینید در این دسته چه کتابهایی هست، چطور بر اساس نقش خودتان، معلم، دانشجو، مدیر، پژوهشگر یا پدر و مادر، انتخاب کنید و از کجا شروع کنید.
این صفحه برای چند گروه نوشته شده و هر گروه بخش خودش را دارد. اگر معلم هستید، بخش تدریس برای شماست. اگر دانشجوی رشتهی تربیتی هستید، به بخش منابع درسی و پژوهش نگاه کنید. اگر پدر یا مادر هستید و میخواهید کودکتان را بهتر آموزش بدهید، بخش کودک را ببینید.
علوم تربیتی مجموعهای از دانشهاست که دربارهی تعلیم و تربیت، یعنی یاددهی و یادگیری و پرورش انسان، بحث میکنند. این حوزه با روانشناسی، جامعهشناسی، فلسفه و مدیریت پیوند نزدیک دارد. برای مثال، وقتی از روانشناسی تربیتی حرف میزنیم، به این میپردازیم که کودک و نوجوان چطور یاد میگیرد؛ وقتی از مدیریت آموزشی حرف میزنیم، دربارهی ادارهی مدرسه و سازمان آموزشی بحث میکنیم؛ و وقتی از روش تحقیق میگوییم، دربارهی این است که پژوهشگر چطور سؤال آموزشی را میسنجد.
در نتیجه کتابهای علوم تربیتی و آموزش تنوع زیادی دارند: از کتاب درسی دانشگاهی تا راهنمای عملی برای معلم، از پژوهش دربارهی دانشگاه تا کتاب کمکآموزشی برای کودکان.
در فارسی معمولا دو واژهی «تعلیم» و «تربیت» کنار هم میآیند. تعلیم بیشتر به انتقال دانش و مهارت اشاره دارد و تربیت به پرورش منش، رفتار و شخصیت. البته این دو در عمل از هم جدا نیستند. معلمی که ریاضی درس میدهد، با رفتار خودش هم چیزی به شاگردانش یاد میدهد. کتابهای این دسته گاهی بیشتر روی یکی تمرکز دارند و گاهی هر دو را با هم میبینند.
کتابی با عنوان «روانشناسی تربیتی» از نامش پیداست که به کاربرد روانشناسی در آموزش میپردازد. چنین کتابهایی معمولا دربارهی رشد، انگیزه، یادگیری و تفاوتهای فردی بحث میکنند. برای دانشجوی تربیتی، معلم و والدین مفید است.
عنوانهایی مثل «اصول عمومی تدریس و پرسشگری» و «معلمها یاد نمیدهند (راهکارهای عملی)» به کار روزمرهی معلم نزدیکاند. اولی از نامش پیداست که به اصول تدریس و هنر پرسیدن میپردازد و دومی بهنظر میرسد راهکارهایی عملی برای معلم دارد. معلمها معمولا کتابهایی را دوست دارند که بتوانند از فردا در کلاس به کار ببندند.
مدیر مدرسه، مسئول آموزش و ناظر تعلیماتی، به کتابهایی نیاز دارند که دربارهی ادارهی آموزش صحبت میکنند. «مدیریت آموزش سازمانی» و «نظارت و راهنمایی تعلیماتی» از نامشان پیداست که به همین حوزه مربوطاند.
عنوان «راهنمای عملی فراهمسازی طرح تحقیق» و «آموزش کیفی» به پژوهشگر و دانشجوی تحصیلات تکمیلی کمک میکنند. برای نوشتن پایاننامه و مقاله، این کتابها بسیار به کار میآیند.
عنوانی مثل «دانشگاه تراز جهانی» از نامش پیداست که دربارهی ویژگیهای دانشگاههای سطح بالاست. چنین کتابهایی برای مدیران دانشگاه، استادان و علاقهمندان به سیاستگذاری آموزشی جذاب است.
عنوان «فعالیتهای پرورشی مدارس و دانشگاههای ایران» نشان میدهد که موضوع آن فعالیتهای خارج از کلاس درس است. این بخش برای مربی پرورشی و مسئول فرهنگی مفید است.
عنوانهایی مثل «کودک باهوش (۲ سال): آموزش مقدماتی» نشان میدهد که بخشی از این دسته کتابهای کمکآموزشی برای کودکان است. والدین و مربیان مهدکودک به این نوع کتابها علاقه دارند.
اگر معلم هستید، احتمالا به کتابی نیاز دارید که کمحجم، عملی و قابل استفاده باشد. کتابهایی که دربارهی تدریس و پرسشگریاند، نقطهی شروع خوبی هستند. پیشنهاد ما این است که هر چند وقت یک ایده از کتاب را در کلاس امتحان کنید و ببینید چه میشود. آموزش با تجربهی مستقیم بهتر جا میافتد.
شما به کتابهای مرجع و درسی نیاز دارید. ویراست و چاپ را با منبع معرفیشدهی استاد مقایسه کنید. کتابهایی مانند «مدیریت آموزش سازمانی (چاپ سوم)» نمونهی کتاب درسی چاپهای متعدد هستند.
کسی که مدرسه یا سازمان آموزشی را اداره میکند، به کتابهای مدیریت، نظارت و راهنمایی نیاز دارد. این کتابها معمولا چهارچوب فکری و ابزار عملی میدهند.
روش تحقیق، طرح پژوهش و روشهای کیفی، مهارتهایی هستند که با کتاب و تمرین به دست میآیند. اگر پایاننامه مینویسید، خواندن یک کتاب راهنما و بعد اجرای عملی، بسیار مؤثر است.
والدین بیشتر به کتابهایی نیاز دارند که با زبان ساده دربارهی یادگیری کودک، همراهی در مشق و انگیزه صحبت میکنند. کتاب روانشناسی تربیتی عمومی و کتابهای کمکآموزشی برای خردسالان، انتخابهای خوبی هستند. اگر نگرانی جدی دربارهی یادگیری یا رفتار فرزندتان دارید، با معلم و مشاور مدرسه صحبت کنید.
در ادامه چند نمونه میآوریم. دربارهی محتوای هر کتاب فقط از روی عنوان حرف میزنیم و مشخصات کامل را در صفحهی خود کتاب ببینید.
میخواهید برای درس بخوانید، مهارت تدریس بگیرید، پژوهش کنید یا فرزندتان را آموزش بدهید؟ هر هدف کتاب متفاوتی میخواهد. پیش از هر چیز به این سؤال جواب بدهید.
برای کتابهای درسی، ویراست مهم است. عبارتهایی مثل «چاپ سوم» یا «ویراست جدید» نشان میدهند کتاب بازنگری شده است. اگر استاد شما منبع مشخصی معرفی کرده، همان را بخرید.
بعضی کتابها بیشتر نظریاند و بعضی راهکار عملی میدهند. معلم شاغل معمولا کتاب عملی را ترجیح میدهد و دانشجو یا پژوهشگر کتاب نظری را. در بهترین حالت، هر دو را کنار هم میخوانید.
نام نویسنده، سابقهی او و ناشر را ببینید. در کتابهای آموزشی، تجربهی حرفهای نویسنده مهم است.
بعضی کتابها برای عموم نوشته شدهاند و بعضی برای متخصص. اگر تازه وارد حوزه شدهاید، از کتابهای عمومیتر شروع کنید.
آموزش هم مثل هر مهارتی با تمرین بهتر میشود. هر چه بیشتر امتحان کنید، بهتر یاد میگیرید.
در کتابهای درسی، ویراست اشتباه یعنی مطالب متفاوت. حتما مشخصات را ببینید.
هیچ کتابی یک شبه معلم خوب نمیسازد. کتاب راهنماست و مهارت در کلاس ساخته میشود.
خیلی از معلمها فقط کتابهای عملی میخوانند. اما آشنایی با پژوهش به شما کمک میکند تصمیمهای آموزشی را بر پایهی شواهد بگیرید.
کتابهای کمکآموزشی برای کودک سن مشخصی دارند. کتابی که برای دوسالگی است، برای ششسالگی جالب نیست و بالعکس. سن را با دقت ببینید.
بعضی کتابها بخشی از مجموعهاند یا چند جلد دارند. مطمئن شوید همان را که میخواهید سفارش میدهید.
کتابهای تدریس معمولا چند نکتهی مشترک دارند که آشنایی با آنها کمک میکند. اینها دانش عمومی حوزهی آموزش است و هر کتاب توضیح دقیقتری میدهد.
عنوان کتاب «اصول عمومی تدریس و پرسشگری» به یکی از مهمترین مهارتهای معلم اشاره میکند. پرسیدن فقط راهی برای امتحان کردن شاگرد نیست. پرسش خوب میتواند کلاس را به گفتوگو تبدیل کند. مثلا بهجای اینکه بپرسید «پایتخت فرانسه کجاست؟»، بپرسید «اگر بخواهید یک پایتخت را از صفر بسازید، به چه چیزهایی فکر میکنید؟» شاگرد در جواب دوم فکر میکند و نه فقط به خاطر میآورد.
این دسته بخشی از علوم انسانی و اجتماعی است و با بخشهای دیگر پیوند دارد. اگر مطالعهتان را میخواهید گستردهتر کنید، این مسیرها را ببینید.
پدر و مادر اولین معلمهای کودکاند، چه بخواهند و چه نخواهند. کودک از راه دیدن و تقلید، زبان، رفتار و نگرش را از آنها میگیرد. کتابهای علوم تربیتی به والدین میگویند چطور این نقش را آگاهانهتر انجام بدهند: چطور کودک را به یادگیری علاقهمند کنند، چطور در مشق کمک کنند بیآنکه جای او بنویسند، و چطور با شکست او کنار بیایند.
کتابهای کمکآموزشی برای خردسالان، مثل عنوانی که برای سن دو سال آموزش مقدماتی دارد، برای بازی و یادگیری در خانه مفید است. اما هیچ کتابی جای وقت گذاشتن شما نیست. حتی ده دقیقهی حضور کامل، کنار کتاب و کودک، بیشتر از ساعتها کتاب دادن بدون همراهی اثر دارد.
هر پژوهش آموزشی از یک سؤال شروع میشود: چرا شاگردان یک کلاس از درس خسته میشوند؟ آیا روش جدید تدریس اثر دارد؟ دانشآموزان دربارهی مدرسه چه احساسی دارند؟ کتابهای روش تحقیق نشان میدهند چطور از چنین سؤالی به طرح پژوهش برسید. عنوان «راهنمای عملی فراهمسازی طرح تحقیق» از نامش پیداست که به مرحلهی طراحی پژوهش میپردازد.
در پژوهش کمی، پژوهشگر با عدد و آمار کار میکند و مثلا نمرهی دو گروه را مقایسه میکند. در پژوهش کیفی، با گفتوگو، مشاهده و متن سروکار دارد و میکوشد تجربهی آدمها را عمیق بفهمد. کتابی مثل «آموزش کیفی» از نامش پیداست که به رویکرد کیفی نزدیک است. هر دو روش ارزش دارند و بسته به سؤال پژوهش انتخاب میشوند.
فرض کنید معلمی میخواهد بداند آیا کار گروهی به یادگیری شاگردانش کمک میکند یا نه. او میتواند دو کلاس را مقایسه کند: یکی با کار گروهی و یکی با روش سنتی. این پژوهش کمی است. اما اگر بخواهد بداند شاگردان کار گروهی را چطور تجربه میکنند، با چند نفر از آنها گفتوگو میکند. این پژوهش کیفی است. این مثال فقط برای فهم است و پژوهش واقعی جزئیات بیشتری دارد.
خواندن کتاب روش تحقیق وقتی مؤثرتر است که همزمان پژوهش کوچکی را اجرا کنید. حتی یک پرسشنامهی ساده یا چند مصاحبهی کوتاه، مفاهیم کتاب را زنده میکند. اگر در دانشگاه هستید، از استاد راهنما بخواهید طرح شما را بررسی کند.
پشت هر مدرسهی خوب، مدیری هست که برنامهریزی میکند، معلمها را همراهی میکند و با خانوادهها ارتباط دارد. مدیریت آموزشی مهارتی است که با تجربه و مطالعه رشد میکند. کتابهایی مثل «مدیریت آموزش سازمانی» و «نظارت و راهنمایی تعلیماتی» به همین موضوع میپردازند.
نظارت آموزشی به معنای بازرسی نیست. در نگاه امروزی، ناظر آموزشی همراه معلم است: کلاس را میبیند، نظر میدهد و به رشد او کمک میکند. کتابهای این حوزه توضیح میدهند چطور این همراهی بدون ترس و فشار انجام شود. مدیری که معلمها را بشنود، کلاسهای بهتری هم خواهد داشت.
مدیر مدرسه هم با برنامهی درسی سروکار دارد، هم با مشکلات روزمرهی دانشآموزان، هم با اولیا و هم با مسائل اداری. کتابهای مدیریت نشان میدهند چطور بین این کارها تعادل برقرار کنید و اولویت بگذارید. اگر تازه مدیر شدهاید، این نوع کتابها دوست خوبی هستند.
پرسش از اینکه دانشگاه خوب چه ویژگیهایی دارد، هم برای دانشجوها مهم است و هم برای استادان و سیاستگذاران. کتابی با عنوان «دانشگاه تراز جهانی» از نامش پیداست که به همین پرسش میپردازد. چنین کتابهایی معمولا دربارهی پژوهش، آموزش، مدیریت و ارتباط با جامعه بحث میکنند.
اگر دانشجو هستید و میخواهید بدانید محیط آموزشی شما چطور کار میکند، یا اگر استاد هستید و میخواهید نگاه بازتری به آموزش عالی داشته باشید، این کتابها میتوانند مفید باشند. البته هر کتاب دیدگاه نویسندهاش را دارد و لازم است با دیدگاههای دیگر مقایسه شود.
یادگیری فقط در کلاس اتفاق نمیافتد. اردو، کانونهای فرهنگی، ورزش، نمایش و فعالیتهای اجتماعی همه بخشی از پرورشاند. کتاب «فعالیتهای پرورشی مدارس و دانشگاههای ایران» از نامش پیداست که به همین بخش میپردازد. مربیان پرورشی، مسئولان فرهنگی و معلمهایی که میخواهند کلاس را زندهتر کنند، از این نوع کتابها استفاده میکنند.
فعالیتهای پرورشی میتوانند به شاگردانی که در درسها کمتر موفقاند، فرصت درخشیدن بدهند. کودکی که در ریاضی مشکل دارد، شاید در نمایش یا ورزش استعداد داشته باشد. مدرسهای که این تنوع را ببیند، برای همه جا دارد.
گاهی خریدار فقط یک نفر نیست و مدرسه، دانشکده یا گروه آموزشی میخواهد کتابخانهی خود را تقویت کند. در این حالت، کتاب علوم تربیتی و آموزش باید با نیاز چند گروه هماهنگ باشد: معلمها، دانشجوها و مدیران. پیشنهاد میکنیم از هر گروه چند نفر را در انتخاب مشارکت بدهید.
یک کتاب روانشناسی تربیتی برای مبانی، یک کتاب اصول تدریس برای کلاسداری، یک کتاب مدیریت و نظارت برای مدیران، یک راهنمای روش تحقیق برای پژوهش، و چند کتاب کمکآموزشی برای کودکان. این ترکیب ساده، پوشش خوبی از نیازهای اصلی میدهد.
آموزش حوزهای است که مدام تغییر میکند. هنگام خرید به سال چاپ و ویراست توجه کنید. کتابی که چند بار تجدید چاپ شده، معمولا مورد استقبال بوده است، اما این به معنای بهترین بودن آن نیست.
یک روش خوب برای معلمها، جلسهی هفتگی بحث دربارهی یک فصل کتاب است. هر بار یک نفر فصل را خلاصه میکند و بقیه تجربهی خود را میگویند. در چنین جلسههایی، نظریه با عمل پیوند میخورد و معلمها از تجربهی هم یاد میگیرند.
معلم بودن کار سختی است و گاهی خستهکننده. خواندن کتاب دربارهی آموزش، نه برای این است که احساس کنید کمکاری کردهاید، بلکه برای این است که ایدههای تازه پیدا کنید و بدانید تنها نیستید. بسیاری از مشکلهایی که هر روز در کلاس میبینید، پیش از شما هم دیگران دیدهاند و دربارهشان نوشتهاند. یک ایدهی کوچک از یک کتاب، مثل شیوهای تازه برای شروع درس یا پرسیدن، میتواند کلاس شما را عوض کند. لازم نیست همهی کتاب را اجرا کنید؛ یک نکته کافی است.
کتابهای علوم تربیتی معمولا کتابهایی هستند که با قلم خوانده میشوند: خط میکشید، حاشیه مینویسید و به آنها برمیگردید. نسخهی چاپی این امکان را میدهد. برای دانشجوها هم که در دورهی امتحان به چند کتاب همزمان نیاز دارند، نسخهی کاغذی راحتتر است. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود و مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است. نسخه چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید.
کتابهای اصول تدریس و راهکارهای عملی کلاسداری مناسبترند. مشخصات و توضیحات هر کتاب را ببینید تا با سطح شما بخواند.
خیلی. اگر استاد ویراست خاصی را خواسته، همان را بخرید. در کتابهای چند چاپی، مطالب ممکن است تغییر کرده باشد.
راهنمای خوبی است، اما پایاننامهنویسی به راهنمایی استاد و تمرین هم نیاز دارد. کتاب را کنار مشورت با استاد راهنما استفاده کنید.
بله، بهویژه کتابهای روانشناسی تربیتی و کمکآموزشی. اما برای نگرانی جدی دربارهی کودک با متخصص مشورت کنید.
عنوانهایی که سن در آنها آمده، مثل «کودک باهوش (۲ سال)»، برای همان سن نوشته شدهاند. برای اطمینان، توضیحات کتاب را بخوانید.
بله، کتابهای مدیریت و نظارت آموزشی برای همین گروه است. مشخصات هر کدام را ببینید.
نسخه چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید. صفحهی کتاب را باز کنید، مشخصات را بخوانید و آن را به سبد خرید اضافه کنید.
علوم تربیتی و آموزش برای همهی ما مهم است، چون همه هم یاد میگیریم و هم یاد میدهیم. کتابهای این دسته، از روانشناسی تربیتی و تدریس تا مدیریت، پژوهش و آموزش کودک، ابزارهایی برای این کار در اختیارتان میگذارند. با نقش و هدف خودتان شروع کنید، مطالب را با تجربهی خودتان بسنجید و کتاب را جدی اما با انعطاف بخوانید.
حالا میتوانید کتابهای این دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخهی چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید.