علوم محیط زیست
رویا پیروی مینائی، علیرضا فریدحسینی، آسیه متعلمی، سمیرا سالاری، علیرضا مقدم
دانشگاه فردوسی مشهد
کیهائو ونگ
ترجمهی لیلا صادقی، فاطمه عامری، سید کاظم علویپناه، هانیه سادات میرشاه وندی، حمیده امینی، مریم امامی جعفری
دانشگاه تهران
رویا پیروی مینائی، علیرضا فریدحسینی، آسیه متعلمی، سمیرا سالاری، علیرضا مقدم
دانشگاه فردوسی مشهد
کیهائو ونگ
ترجمهی لیلا صادقی، فاطمه عامری، سید کاظم علویپناه، هانیه سادات میرشاه وندی، حمیده امینی، مریم امامی جعفری
دانشگاه تهران
هوایی که نفس میکشیم، آبی که مینوشیم و خاکی که غذایمان از آن میروید، همه موضوع علوم محیط زیستاند. این رشته میپرسد محیط چطور کار میکند، انسان چه بر سرش میآورد و چطور میشود آسیبها را سنجید، پیشبینی کرد و کم کرد. کتابهای این دسته از اکولوژی و پایش گرفته تا ارزیابی اثرات محیطزیستی، هواشناسی، تصفیهی فاضلاب، سنجش از دور و برنامهریزی شهری را در بر میگیرند. اگر دانشجو یا کارشناس هستید و منبع درسی یا حرفهای میخواهید، یا اگر بهعنوان یک شهروند کنجکاو میخواهید بدانید این دانش چطور شکل گرفته، این صفحه برای شماست.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود و مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است. نسخهی چاپی را هم میتوانید آنلاین سفارش بدهید.
علوم محیط زیست رشتهای میانرشتهای است. یعنی برای فهمیدن یک مسئلهی محیطی، باید از چند دانش کمک گرفت: زیستشناسی برای شناخت موجودات زنده، شیمی برای شناخت آلایندهها، زمینشناسی برای شناخت خاک و سنگ، هواشناسی برای شناخت جو و آمار برای تحلیل دادهها. به همین دلیل کتابهای این دسته از رشتههای گوناگونی میآیند و هر کدام گوشهای از تصویر بزرگ را نشان میدهند.
موضوعهای اصلی این رشته را میشود چند دسته کرد. اول، شناخت اکوسیستمها و رابطهی موجودات با محیطشان. دوم، سنجش وضعیت هوا، آب و خاک. سوم، ارزیابی اثر پروژهها بر محیط. چهارم، مدیریت و برنامهریزی برای حفاظت. پنجم، فناوریهایی مثل تصفیه و سنجش از دور که به بررسی و اصلاح کمک میکنند.
در فهرست این صفحه از روی عنوانها همین دستهبندی را میبینید: «پایش برای اکولوژی و حفاظت»، «ارزیابی اثرات محیطزیستی»، «مبانی هوا و اقلیمشناسی»، «کاربرد سیستم انتشار امواج اولتراسونیک در تصفیه فاضلاب» و «نظریههای برنامهریزی و محیط زیست». در ادامه هر کدام را جداگانه توضیح میدهیم.
خوانندگان علوم محیط زیست چند نوعاند. دانشجوی کارشناسی و ارشد که کتاب درسی میخواهد. کارشناس شرکتها و سازمانهایی که با ارزیابی و مهندسی محیط زیست سروکار دارند. پژوهشگری که به روشهای سنجش و پایش نیاز دارد. مدیر یا برنامهریز شهری که میخواهد تصمیمهایش پشتوانهی علمی داشته باشد. و البته شهروند علاقهمندی که کتاب تخصصی هم میخواند.
هر کدام نیاز خودشان را دارند. دانشجو به کتابی نیاز دارد که با سرفصل درسش هماهنگ باشد. کارشناس به کتابی عملی و دقیق. پژوهشگر به منبعی که روش را کامل بگوید. برنامهریز به کتابی که نظریه را به سیاست وصل کند.
پیش از خرید ببینید کتاب بیشتر کاربردی است یا نظری و پیشنیازهایش چیست. بسیاری از این کتابها فرض میکنند شما شیمی، ریاضی یا آمار مقدماتی میدانید. دستههای همجوار مثل آمار و شیمی محض میتوانند پایهی لازم را بسازند.
پیش از اینکه بتوان از محیطی حفاظت کرد، باید آن را شناخت. اکولوژی همین کار را میکند: بررسی رابطهی موجودات زنده با هم و با محیط اطرافشان. عنوان «پایش برای اکولوژی و حفاظت» از نامش برمیآید که به پایش، یعنی اندازهگیری مداوم وضعیت اکوسیستم، میپردازد.
پایش به این دلیل مهم است که بدون آن نمیدانیم چه چیزی تغییر میکند. اگر جمعیت یک گونه کم شود، اگر کیفیت آب رودخانه افت کند یا اگر پوشش گیاهی یک منطقه عوض شود، فقط با اندازهگیری منظم میشود این تغییرها را دید و بهموقع واکنش نشان داد.
پایش کار میدانی و آماری است. باید نمونه گرفت، داده ثبت کرد و آن را تحلیل کرد. برای همین کتابهای این حوزه اغلب به روشهای نمونهبرداری و تحلیل آماری هم میپردازند. اگر به زیستشناسی علاقه دارید، دستههای زیستشناسی گیاهی و زیستشناسی سلولی و مولکولی هم مکمل خوبیاند.
البته دربارهی محتوای دقیق هر کتاب فقط از روی عنوان حرف میزنیم. مشخصات کامل در صفحهی خود کتاب است.
هر پروژهی بزرگ، از یک جاده تا یک کارخانه یا سد، بر محیط اثر میگذارد. ارزیابی اثرات محیطزیستی روشی است که این اثرها را پیش از اجرای پروژه بررسی میکند، تا بشود تصمیم گرفت پروژه اجرا شود یا نه و اگر شد، با چه اصلاحهایی. یکی از عنوانهای این فهرست همین موضوع را دارد و در نامش به «راهنمای اجرای روشهای تخصصی» اشاره شده است.
چنین ارزیابیای معمولا مراحلی دارد: شناخت وضع موجود، شناسایی اثرهای احتمالی، سنجش اهمیت هر اثر، پیشنهاد راههای کاهش و تدوین گزارش. البته جزئیات این مراحل در هر کشور و هر نظام قانونی فرق دارد. ما نمیخواهیم جای قانون را بگیریم؛ فقط میگوییم کتابهایی هستند که این روش را آموزش میدهند.
این حوزه برای مهندسان، مدیران پروژه و کارشناسان محیط زیست اهمیت دارد. اگر در این مسیر کار میکنید، حتما به سال چاپ و ارتباط کتاب با قوانین و دستورالعملهای امروز کشور توجه کنید.
ارزیابی اثرات با ارزیابی ریسک هم فرق دارد، هرچند این دو گاهی کنار هم میآیند. ارزیابی ریسک بیشتر به احتمال و شدت آسیب میپردازد و ارزیابی اثرات به کل پیامدهای پروژه.
دو عنوان از این فهرست به آبوهوا میپردازند: «مبانی هوا و اقلیمشناسی» و «آب و هواشناسی مناطق خشک». هواشناسی حالت لحظهای جو را بررسی میکند و اقلیمشناسی الگوی بلندمدت آن را. فرق این دو مثل فرق باران امروز و خشکی یک منطقه در طول سالهاست.
برای ایران که بخش بزرگی از آن خشک و نیمهخشک است، کتابی که دربارهی مناطق خشک باشد، اهمیت ویژهای دارد. آبوهوای خشک ویژگیهای خودش را دارد: بارش کم و نامنظم، تبخیر بالا و گیاهان و جانورانی که با این شرایط سازگار شدهاند. عنوان «آب و هواشناسی مناطق خشک» از نامش پیداست به همین موضوع میپردازد.
در کنار اینها، عنوان «شهرنشینی در عصر تغییرات آب و هوا» از پیوند شهر و آبوهوا حرف میزند. شهرها هم از تغییرات آبوهوایی اثر میپذیرند و هم بر آن اثر میگذارند. کتابهایی از این دست به برنامهریزان و مدیران شهری کمک میکنند.
دربارهی جزئیات محتوا، مشخصات صفحهی هر کتاب را ببینید. برای درک بهتر بخش فیزیکی جو، دستهی فیزیک هم میتواند کمک کند.
در این دسته دو عنوان با موضوع سنجش از دور هست: «پیشرفتهایی در سنجش از دور زیستمحیطی: سنجندهها، الگوریتمها و کاربردها (جلد دوم)» و «مبانی دورسنجی زمینشناختی و زیستمحیطی». سنجش از دور یعنی گرفتن اطلاعات دربارهی سطح زمین بدون تماس مستقیم، معمولا با ماهواره یا هواپیما.
این فناوری در علوم محیط زیست کاربردهای زیادی دارد: بررسی پوشش گیاهی، تغییر کاربری زمین، پایش دریاچهها و مناطق ساحلی، تشخیص آلودگی و بررسی خشکسالی. چون دادهی سنجش از دور حجم زیادی دارد، به الگوریتم و پردازش رایانهای هم نیاز است.
اگر به این حوزه علاقهمندید، به چند دانش نیاز دارید: پایهی فیزیک و ریاضی، آشنایی با زمینشناسی و مقداری برنامهنویسی. دستهی زمینشناسی برای بخش زمینشناختی این موضوع مفید است. همچنین علوم کامپیوتر پایهی الگوریتمهاست.
توجه کنید که عنوان یکی از این کتابها «جلد دوم» است. اگر برای اولین بار وارد این حوزه میشوید، بهتر است ببینید جلد اول یا کتاب مقدماتی دیگری هم لازم است یا نه. مشخصات کتاب پیشنیازها را روشن میکند.
یکی دیگر از حوزههای محیط زیست، آب و فاضلاب است. عنوان «کاربرد سیستم انتشار امواج اولتراسونیک در تصفیه فاضلاب» از نامش پیداست که دربارهی بهکارگیری امواج اولتراسونیک، یعنی امواج صوتی با بسامد بالا، در تصفیه است. این عنوان تخصصی نشان میدهد که این دسته فقط به کلیات نمیپردازد و به روشهای فنی هم میرسد.
در کنار آن، «مبانی مهندسی محیطزیست» بهعنوان کتابی پایهایتر در فهرست دیده میشود. مهندسی محیط زیست به طراحی و بهرهبرداری از سامانههایی مثل تصفیهی آب و پساب، مدیریت پسماند و کنترل آلودگی هوا میپردازد.
اگر میخواهید در این حوزه کار حرفهای کنید، شیمی و ریاضی پایهی مهمی است. دستهی شیمی محض و ریاضیات و کاربردها این نیاز را پوشش میدهند.
باز هم تأکید میکنیم که ما فقط از روی عنوانها میگوییم و برای اطلاع دقیقتر باید صفحهی هر کتاب را دید. اگر کاری مهندسی و عملی دارید، حتما کتاب را با استانداردها و دستورالعملهای رسمی مقایسه کنید.
عنوان «راهنمای بهسازی محیط در بلاهای طبیعی» به رابطهی محیط زیست با حوادثی مثل زلزله، سیل و خشکسالی اشاره میکند. وقتی بلایی رخ میدهد، فقط ساختمانها آسیب نمیبینند؛ آب آشامیدنی، پسماند، بهداشت و خاک هم دچار مشکل میشوند. بهسازی محیط یعنی اقدامهایی که بعد از یا هنگام بحران برای برگرداندن شرایط بهداشتی انجام میشود.
این حوزه برای کسانی که در مدیریت بحران، بهداشت عمومی و مهندسی کار میکنند اهمیت دارد. از آنجا که بحرانها ناگهانیاند، آمادگی قبلی حیاتی است. کتابی که راهنمای عملی داشته باشد، در چنین مواقع به کار میآید.
ما البته توصیهی تخصصی نمیدهیم. برای اقدام واقعی در بحران باید از نهادها و کارشناسان مسئول کمک گرفت. کتاب میتواند دانش عمومی و آمادگی ذهنی بدهد، ولی جای متخصص و نهاد رسمی را نمیگیرد.
اگر به این موضوع علاقهمندید، دستهی زمینشناسی هم دربارهی پدیدههایی مثل زلزله و ساختار زمین اطلاعات مفیدی دارد.
محیط زیست فقط علم تجربی نیست؛ تصمیم و سیاستگذاری هم هست. عنوان «نظریههای برنامهریزی و محیط زیست» به همین سو اشاره دارد. برنامهریزی یعنی تصمیمگیری دربارهی اینکه زمین، آب و منابع چطور مصرف شوند. نظریههای برنامهریزی، چارچوب فکری این تصمیمها را میسازند.
عنوان «مهندسی آموزش محیط زیست» هم نشان میدهد که آموزش بخشی از راهحل است. اگر مردم بدانند و رفتار عوض کنند، بسیاری از مشکلها آسانتر حل میشود. این کتاب برای معلمان، برنامهریزان آموزشی و فعالان محیط زیست جالب است.
روش تحقیق هم در علوم محیط زیست جایگاه ویژه دارد، چون پژوهشها هم میدانیاند و هم آماری. اگر پایاننامه مینویسید، آشنایی با روشهای تحقیق و آمار ضروری است. برای بخش آماری، دستهی آمار را ببینید.
در همهی این موارد، سعی کنید کتابی را انتخاب کنید که با زمینهی کشور خودمان هم ربط داشته باشد. مثالها و مطالعات موردی بومی، مفهومها را ملموستر میکنند.
دهها سال پیش، محیط زیست بیشتر موضوع علاقهمندان طبیعت بود. امروز به مسئلهای عمومی تبدیل شده، چون اثرش را در زندگی روزمره میبینیم: کیفیت هوای شهر، کمبود آب، گرمای تابستان و تغییر الگوی بارش. وقتی مسئله به زندگی مردم برسد، به دانش دقیقتر و کارشناسان بیشتر نیاز پیدا میکند.
علوم محیط زیست همین دانش دقیق را میسازد. به ما میگوید مشکل چقدر بزرگ است، از کجا آمده و کدام راهحلها جواب میدهند. بدون سنجش و تحلیل علمی، بحثها به شعار تبدیل میشود و تصمیمها از روی حدس گرفته میشود.
برای همین است که این رشته در سالهای اخیر طرفدار بیشتری پیدا کرده و کتابهایش هم مخاطب گستردهتری دارند. دانشجویانی از رشتههای مختلف، از عمران و شیمی تا جغرافیا و شهرسازی، به آن روی میآورند. اگر شما هم یکی از آنانید، کتابهای این صفحه میتوانند نقطهی شروع باشند.
البته یادمان باشد که علوم محیط زیست فقط مشکلها را نشان نمیدهد؛ راهحل هم میسازد. از تصفیهی آب و مدیریت پسماند تا طراحی شهرهای سازگار با اقلیم، هر کدام بر پایهی همین دانش شکل میگیرند.
هر کشور مسئلههای محیطی خاص خودش را دارد. در ایران، بخش بزرگی از کشور آبوهوای خشک و نیمهخشک دارد و مدیریت آب از موضوعهای همیشگی است. شهرها بزرگ شدهاند و مسئلهی هوا، ترافیک و پسماند در آنها اهمیت پیدا کرده است. اکوسیستمهای ما، از جنگل و تالاب تا کویر و ساحل، هر کدام دغدغههای خودشان را دارند.
این یعنی کتاب مناسب فقط کتاب عمومی نیست؛ کتابی است که با شرایط ما هم ربط داشته باشد. عنوان «آب و هواشناسی مناطق خشک» یا «شهرنشینی در عصر تغییرات آب و هوا» به همین اقلیمها و مسئلههای بومی نزدیک است، هرچند دربارهی محتوای دقیقشان باید مشخصات را بخوانید.
یک نکتهی عملی: وقتی کتابی ترجمه است، ببینید مطالب و مثالها تا چه حد به کار ما میآید. گاهی قاعدهی کلی همهجا جواب میدهد، ولی عددها، گونهها و مقررات هر کشور فرق دارد. اگر کتاب خارجی میخوانید، آن را با دادهها و مقررات بومی مقایسه کنید.
در نهایت، علوم محیط زیست کار جمعی است. کارشناس محیط زیست، مهندس، برنامهریز، پزشک و شهروند همه در آن سهم دارند. برای همین دامنهی خوانندگان این کتابها هم گسترده است.
برای اینکه روشن شود این کتابها چطور با هم کار میکنند، یک مثال فرضی میزنیم. فرض کنید قرار است در یک منطقهی خشک، یک کارخانهی کوچک ساخته شود. اول باید وضعیت منطقه شناخته شود: آبوهوا، خاک، پوشش گیاهی. اینجا کتابهای اقلیمشناسی و اکولوژی به کار میآیند.
بعد باید اثرهای احتمالی کارخانه بررسی شود: مصرف آب، پساب، آلودگی هوا. اینجا نوبت ارزیابی اثرات محیطزیستی و مهندسی محیط زیست و تصفیه است. برای دیدن گسترهی منطقه و تغییرات آن، سنجش از دور کمک میکند. برای تحلیل دادهها، آمار لازم است. و برای تصمیم نهایی و سازگاری با سایر کاربریها، برنامهریزی محیطی.
میبینید که یک پروژهی ساده، از چند کتاب و چند دانش استفاده میکند. این مثال فرضی است و برای توضیح مفهوم آمده؛ پروژههای واقعی جزئیات و الزامهای قانونی بیشتری دارند و باید با کارشناسان رسمی انجام شوند.
اگر شما هم روی پروژهای کار میکنید، فهرستی از دانشهای موردنیازش تهیه کنید و بر اساس آن کتاب انتخاب کنید. این کار جلوی خریدهای اضافی را میگیرد.
وقتی سراغ کتابهای این رشته میروید، چند واژه مکرر میبینید که خوب است پیشاپیش بشناسید. «اکوسیستم» یعنی مجموعهی موجودات زنده و محیط بیجان اطرافشان که با هم در ارتباطاند. «پایش» یعنی اندازهگیری منظم برای دنبال کردن تغییرها. «آلاینده» مادهای است که در جایی که نباید باشد یا بیش از اندازه باشد، آسیب میزند.
«ارزیابی» یعنی سنجیدن اثر یا وضعیت با روشهای مشخص. «پسماند» زباله و مواد دورریز است. «پساب» آبی است که بعد از استفاده خارج میشود. «تصفیه» فرایند پاکسازی آب یا پساب است. «سنجش از دور» گرفتن اطلاعات از فاصله است، مثلا با ماهواره. «اقلیم» الگوی بلندمدت آبوهوا در یک منطقه است.
این واژهها بخشی از زبان مشترک رشتهاند. اگر آنها را در ابتدا یاد بگیرید، خواندن کتابها بسیار روانتر میشود. بسیاری از کتابها واژهنامهای در پایان دارند و اگر اینطور بود، آن را نگاه کنید.
یک عادت خوب: هر واژهی تازه را در دفترچه بنویسید و معنیاش را با جملهی خودتان توضیح دهید. این کار هم فهم شما را عمیق میکند و هم برای امتحان و پژوهش به کار میآید.
از کتابهای مبانی شروع کنید، مثل «مبانی مهندسی محیطزیست» و «مبانی هوا و اقلیمشناسی». اینها از اسمشان پیداست که مقدماتیاند. بعد به سراغ موضوعهای تخصصیتر بروید.
بر اساس نیاز کارتان انتخاب کنید: ارزیابی اثرات، پایش، تصفیه یا برنامهریزی. به روزآمد بودن کتاب و همخوانی آن با قوانین امروز اهمیت دارد.
سراغ کتابهای پیشرفته و جلدهای تخصصی بروید و روشهای آماری و سنجش را هم جدی بگیرید. ترکیب کتابهای چند دسته، مثل زمینشناسی، آمار و علوم کامپیوتر، بینش گستردهتری میدهد.
اول، پیشنیازها را ببینید. بسیاری از کتابهای این حوزه فرض میکنند ریاضی، آمار و شیمی پایه را میدانید. دوم، سال چاپ را در نظر بگیرید، مخصوصا دربارهی قوانین، روشهای سنجش و فناوریها که تغییر میکنند. سوم، ترجمه یا تألیف بودن را ببینید. کتاب ترجمهشده ممکن است مثالهایش از کشور دیگری باشد و باید با شرایط ما تطبیق داده شود.
چهارم، جلد و ویراست. یکی از عنوانها «جلد دوم» است و ممکن است به جلد اول پیشنیاز داشته باشد. پنجم، تناسب با هدف: درسی، پژوهشی یا کاربردی. ششم، نمودارها و شکلها. در علوم محیط زیست، تصویر و نقشه اهمیت زیادی دارد و کتابی که خوب چاپ شده باشد، خواندن را آسانتر میکند.
هفتم، فهرست مطالب و منابع. کتابی که منابع مشخص و معتبر داشته باشد، برای پژوهش ارزشمندتر است. اگر میخواهید بدانید کتاب برای شما مناسب است یا نه، فهرست مطالب را بخوانید.
همهی این نکتهها در مشخصات هر کتاب قابلبررسی است. اگر جای ابهام ماند، پیش از سفارش به آن رجوع کنید.
یکی از اشتباهها خرید کتاب خیلی تخصصی بدون داشتن پایه است. کسی که هنوز مبانی اکولوژی را نمیداند و سراغ کتاب پیشرفتهی پایش میرود، زود ناامید میشود. اشتباه دیگر، خرید کتاب کهنه در حوزههایی است که سریع تغییر میکنند، مثل فناوری سنجش از دور.
اشتباه سوم این است که فقط کتابهای نظری بخوانید و کار عملی نکنید. در علوم محیط زیست، دیدن و اندازهگیری در طبیعت بخش مهمی از یادگیری است. اگر میتوانید در پروژهای میدانی یا آزمایشگاهی شرکت کنید، حتما این کار را بکنید.
اشتباه چهارم، بیاعتنایی به آمار است. تقریبا همهی کارهای این رشته با داده سروکار دارد و کسی که آمار نداند، در تفسیر نتایج دچار مشکل میشود. اشتباه پنجم، تفسیر شتابزدهی مسائل است. مسائل محیطزیستی معمولا چند علت دارند و سادهسازی بیش از حد، به نتیجهی غلط میرسد.
و اشتباه آخر: تصور اینکه کتاب جای متخصص را میگیرد. برای ارزیابی رسمی، طراحی تصفیهخانه یا مدیریت بحران واقعی، باید با کارشناس و نهاد مسئول مشورت کرد.
کتابهای مبانی، مثل «مبانی مهندسی محیطزیست» یا «مبانی هوا و اقلیمشناسی»، برای شروع مناسباند. مشخصات را پیش از خرید ببینید.
بله. پایش، ارزیابی و پژوهش در این رشته با داده و آمار سروکار دارد. دستهی آمار میتواند به شما کمک کند.
بستگی دارد. یکی از عنوانها «مبانی» است که برای شروع مناسبتر به نظر میرسد و دیگری «جلد دوم» است که ممکن است سطح بالاتری داشته باشد. مشخصات را بخوانید.
برای دانشجویان، کارشناسان و مدیران پروژه که با ارزیابی پروژهها سروکار دارند. حتما با قوانین و دستورالعملهای رسمی روز تطبیقش دهید.
خیر. کتاب دانش میدهد، ولی برای تصمیمهای رسمی و فنی باید با متخصص و نهاد مسئول مشورت کرد.
در موضوعهایی مثل فناوری و قوانین مهم است. برای مبانی نظری کمتر اهمیت دارد.
نسخهی چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود.
علوم محیط زیست دانشی است که هم به کنجکاوی جواب میدهد و هم به مسئولیت. از شناخت اکوسیستم و پایش گرفته تا ارزیابی، تصفیه، سنجش از دور و برنامهریزی، هر کدام بخشی از تصویر را کامل میکنند. کتاب مناسب را بر اساس سطح و هدفتان انتخاب کنید، به پیشنیازها توجه کنید و اگر کارتان حرفهای است، همیشه با منابع رسمی و متخصصان هم مشورت کنید.
حالا میتوانید کتابهای همین صفحه را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و آنچه به کارتان میآید را آنلاین سفارش بدهید. برای گشتن در رشتههای نزدیک هم به دستهی علوم پایه سر بزنید.