سپیده فتح الله خواه، مطهره یزدان پناه
ترجمه‌ی نازنین جمشیدی
فنی ایران، نردبان
روزی که فرزندتان اولین بار کیف کوچکش را برمی‌دارد و راهی کلاس می‌شود، شما هم یک‌جور اول دبستان را از نو تجربه می‌کنید: هیجان، دلشوره و هزار پرسش. کدام کتاب کمک می‌کند حروف را زودتر بشناسد؟ چطور خواندن را دوست داشته باشد؟ کتاب کار ریاضی لازم است یا نه؟ در این صفحه کتاب‌های درسی و کمک‌درسی اول دبستان را مرور می‌کنیم: از کتاب‌های الفبا و نشانه‌ها تا کتاب کار، کاربرگ، روان‌خوانی و ریاضی. هدف این است که شما، پدر یا مادری که کنار کودک می‌نشینید، با آرامش و اطلاع بیشتری انتخاب کنید.
این متن جای معلم کودک شما را نمی‌گیرد و برنامه‌ی اجباری نمی‌دهد. کتاب درسی اصلی را مدرسه معرفی می‌کند و ما درباره‌ی کتاب‌های همراه صحبت می‌کنیم. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
اول دبستان سال ورود به دنیای نوشته‌هاست. کودکی که تا دیروز فقط تصویر می‌دید و قصه می‌شنید، حالا باید حروف را بشناسد، آن‌ها را کنار هم بگذارد، کلمه بسازد و کم‌کم جمله بخواند. ریاضی هم از شمردن شروع می‌شود و کودک با عددها و ساده‌ترین جمع و تفریق آشنا می‌شود. علوم هم درباره‌ی دنیای اطراف و چیزهایی است که هر روز می‌بیند.
در این سال، مهم‌تر از نمره، احساس کودک نسبت به مدرسه و یادگیری است. کودکی که با لذت به مدرسه می‌رود و از کتاب نمی‌ترسد، در سال‌های بعد هم راحت‌تر یاد می‌گیرد. برای همین، کتاب‌های مناسب اول دبستان باید رنگارنگ، ساده، تصویری و مهربان باشند و او را خسته نکنند.
هر بچه‌ای با سرعت خودش پیش می‌رود. بعضی در ماه اول می‌خوانند و بعضی تا نیمه‌ی سال طول می‌کشد. هیچ‌کدام از این‌ها نشانه‌ی ناتوانی نیست. صبر و همراهی شما بهترین کتاب است.
اگر می‌خواهید بدانید سال‌های بعد چه در انتظار است، به مقاطع تحصیلی مدرسه سر بزنید. اگر فرزندتان تازه از مهدکودک می‌آید و به دوره‌ی قبل علاقه دارید، دسته‌ی پیش‌دبستانی را هم ببینید.
وقتی وارد این دسته می‌شوید، با کتاب‌های متفاوتی روبه‌رو می‌شوید. اگر بدانید هر کدام چه کار می‌کند، بی‌نیاز از خرید اضافه می‌شوید.
کتاب‌های اصلی درس‌ها را مدرسه تعیین می‌کند. اگر برای فرزندتان نسخه‌ی دوم یا نسخه‌ی مخصوص خانه می‌خواهید، ممکن است در این دسته پیدا کنید. قبل از هر خرید، با معلم مشورت کنید.
عنوان‌هایی مثل «آموزش الفبا و ترکیب نشانه های فارسی اول دبستان (بنویس و پاک کن)» و «لوح نشانه های» از نامشان پیداست که روی شناخت حروف و ترکیب آن‌ها کار می‌کنند. کتاب «بنویس و پاک کن» از نامش پیداست که بچه می‌تواند بنویسد، پاک کند و دوباره تمرین کند.
کتاب کار، تمرین‌های هر درس را با جای خالی و تصویر در اختیار کودک می‌گذارد. نمونه‌هایی در فهرست هست، مثل «کتاب کار ریاضی اول دبستان»، «کار ریاضی اول» و «کتاب کار علوم اول دبستان».
وقتی کودک حروف را شناخت، به قصه‌ی ساده نیاز دارد تا تمرین کند. «خودم می خوانم» و «کلاس اولی آسان بخوان (قصه های روان خوانی)» از این دسته‌اند.
عنوان «پا به پای کلاس اولی ها در خانه و مدرسه» از نامش پیداست که برای همراهی با کلاس و خانه نوشته شده. «ماجرا فارسی و املا اول» هم به نظر می‌رسد فارسی و املا را در قالبی ماجراجویانه پیش می‌برد.
در آغاز اول دبستان، مهم‌ترین کار آموختن نشانه‌هاست. کودک صدا و شکل هر حرف را یاد می‌گیرد و بعد آن‌ها را به هم می‌چسباند. این مرحله برای بعضی بچه‌ها ساده و برای بعضی سخت است و هر دو عادی است.
کتاب‌هایی که جای نوشتن و تصویر کنار هر حرف دارند و اجازه‌ی پاک کردن می‌دهند، برای اول دبستان مناسب‌اند. اگر کودکتان از پاک‌کن نمی‌ترسد و نوشتن را بازی می‌بیند، کمتر مضطرب می‌شود. نوشته‌های «وایت بردی دوباره بنویس» در فهرست هم از همین منطق نام گرفته‌اند و برای تمرین ریاضی طراحی شده‌اند.
وقتی کودک حروف را بلد شد، قدم بعدی خواندن جمله و داستان است. این مرحله، مهم‌ترین لحظه‌ی عاشق شدن به کتاب است. کتابی که برایش زیادی سخت باشد، دلسردش می‌کند و کتابی که برایش آسان و جذاب باشد، او را پیش می‌برد.
کتاب‌هایی مثل «کلاس اولی آسان بخوان» و «خودم می خوانم» که در فهرست می‌بینید، از نامشان معلوم است که برای همین مرحله‌اند. چند نکته برای انتخاب کتاب روان‌خوانی:
در فهرست این دسته، بعضی کتاب‌ها شماره دارند، مثل «خودم می خوانم ۶» و «خودم می خوانم ۱۸». این نشان می‌دهد که سری چند جلدی است. پیش از خرید، ببینید از کدام جلد شروع کنید و با معلم یا صفحه‌ی توضیحات مطمئن شوید که سطح مناسب است.
یکی از بهترین کارها این است که شب‌ها قصه‌ای را با هم بخوانید. یک جمله شما، یک جمله او. کودک حس می‌کند شریک است و می‌داند که خواندن کار مشترک و لذت‌بخشی است.
ریاضی سال اول با شمارش و شناخت عددها شروع می‌شود. کودک یاد می‌گیرد دسته‌ها را بشمارد، عددها را بنویسد و ساده‌ترین جمع و تفریق را انجام بدهد. مهم‌ترین چیز فهمیدن است، نه حفظ کردن.
کتاب‌های «کتاب کار ریاضی اول دبستان» و «کار ریاضی اول» و همچنین «وایت بردی دوباره بنویس (تمرین ریاضی کلاس اول)» تمرین‌های زیادی فراهم می‌کنند. برای اینکه ریاضی در ذهن کودک شیرین بماند، این‌ها را امتحان کنید:
اگر کودک در ریاضی کند است، نگران نشوید. بعضی بچه‌ها به زمان بیشتری نیاز دارند. با معلم صحبت کنید و تمرین‌ها را کوتاه و متنوع نگه دارید.
علوم در اول دبستان بیشتر درباره‌ی دیدن، لمس کردن و پرسیدن است. کودک درباره‌ی گیاهان، جانوران، فصل‌ها و بدن خودش یاد می‌گیرد. «علوم ۱ (کتاب کار...)» و «کتاب کار علوم اول دبستان» از عنوان‌هایی هستند که در فهرست می‌بینید.
بهترین کتاب علوم، همان دنیای اطراف است. کودک را به پارک ببرید، برگ‌ها را با هم مقایسه کنید، بذر بکارید و رشدش را ببینید. کتاب کار، این تجربه‌ها را ثبت و مرتب می‌کند، اما جای دیدن و لمس کردن را نمی‌گیرد.
در اول دبستان نوشتن از کشیدن خط و شکل‌ها آغاز می‌شود. عضله‌های کوچک دست کودک هنوز رشد می‌کنند و ممکن است نوشتنش کند یا کج باشد. این طبیعی است.
بازی با خمیر، نقاشی، بریدن با قیچی و رنگ‌آمیزی به تقویت دست کمک می‌کنند. اگر کودک از نوشتن خسته می‌شود، این فعالیت‌ها را جایگزین یا مکمل کنید.
«ماجرا فارسی و املا اول» از نامش برمی‌آید که املا و فارسی را در قالب ماجرا آورده است. املا برای کلاس اولی‌ها باید کوتاه و شاد باشد: چند کلمه‌ی ساده در روز، بدون سخت‌گیری.
یک پرسش رایج این است که آیا برای اول دبستان اصلا کتاب کمک‌درسی لازم است. جواب صادقانه این است که همیشه لازم نیست. کودک شش‌ساله، بیش از هر چیز به معلم خوب، زمان بازی و همراهی والدین نیاز دارد. اما کتاب‌های کمکی می‌توانند در این موارد مفید باشند:
اما نباید کودک را با حجم بالای تمرین خسته کرد. یک یا دو کتاب که او دوست داشته باشد، از ده کتاب پر از فشار بهتر است.
پیش از خرید، چند نکته را بسنجید:
در عنوان بعضی کتاب‌ها اطلاعات جانبی مثل «گلاسه» یا «سیمی» آمده که به نوع کاغذ و صحافی اشاره دارد. این نکته‌ها برای دوام و راحتی استفاده مهم‌اند. کتابی که سیمی است، راحت باز می‌ماند و برای نوشتن روی میز مناسب‌تر است.
شما مهم‌ترین معلم کودک هستید، حتی اگر خودتان را معلم ندانید. رفتار شما با کتاب، با اشتباه و با یادگیری، الگوی کودک می‌شود.
اگر احساس کردید کودک به دیدن یا شنیدن یا تمرکز مشکل جدی دارد، حتما با معلم و در صورت لزوم متخصص مشورت کنید. کتاب جای پزشک و متخصص را نمی‌گیرد.
هیجان اول سال، گاهی باعث می‌شود چند کتاب برای هر درس بخریم. کودک شش‌ساله نمی‌تواند همه را حل کند و کتاب‌ها روی هم می‌مانند.
کتابی که بالاتر از سطح کودک باشد، ناامیدش می‌کند. بهتر است کمی پایین‌تر و آسان‌تر شروع کنید.
عجله در آموزش اول دبستان نتیجه‌ی معکوس دارد. کودک باید لذت ببرد، نه رقابت کند.
بعضی کتاب‌ها برای پیش‌دبستانی یا دوم دبستان هستند. عنوان را با دقت بخوانید تا کتاب هماهنگ با پایه‌ی اول را انتخاب کنید.
بچه‌ی شش‌ساله بیش از هر چیز به بازی نیاز دارد. ساعت‌های طولانی نشستن پشت کتاب برای او مناسب نیست.
برنامه‌ی روزانه‌ی ساده به کودک امنیت می‌دهد. این فقط یک نمونه است و هر خانه‌ای شرایط خودش را دارد.
اگر روزی کودک خسته بود، تمرین را کم کنید یا حذف کنید. یک روز کم‌کاری، چیزی را خراب نمی‌کند، اما فشار زیاد ممکن است علاقه‌اش را کم کند.
در کنار کتاب‌های درسی و تمرینی، کودک به کتاب‌هایی نیاز دارد که فقط برای لذت خواندن باشند. کتاب‌های تصویری، قصه‌های کوتاه، شعرهای کودکانه و داستان‌های حیوانات همه به دنیای واژه‌ها او را نزدیک می‌کنند.
نکته‌ی مهم این است که وقتی کودک تازه خواندن را یاد می‌گیرد، هنوز شنیدن قصه از زبان شما را دوست دارد. پس هنوز هم برایش بلند بخوانید. شنیدن قصه‌ی پیچیده‌تر از سطح خواندن او، واژگانش را غنی می‌کند و علاقه‌اش را به کتاب بیشتر می‌سازد.
یک گوشه‌ی کوچک برای کتاب در خانه بسازید: یک قفسه‌ی کوتاه که کودک به آن دسترسی داشته باشد. وقتی کتاب در دسترس باشد، بچه‌ها بیشتر سراغش می‌روند. جلد کتاب‌ها را رو به بیرون بگذارید تا تصویرها دیده شوند.
گذار از مهدکودک یا پیش‌دبستانی به کلاس اول، برای بعضی بچه‌ها آسان و برای بعضی دشوار است. کلاس رسمی، معلم تازه و قانون‌های جدید، همه با هم می‌آیند.
در ماه‌های پیش از مدرسه، بگذارید کودک با مفهوم کتاب و نوشتن آشنا شود. لازم نیست حروف را کامل بلد باشد؛ فقط نباید از قلم و کاغذ بترسد. اسم خودش را بنویسد، شکل‌ها را بکشد و با کتاب‌های تصویری وقت بگذراند.
در هفته‌های اول مدرسه، بیشتر به روحیه‌ی کودک توجه کنید تا به درس. اگر گریه یا دلتنگی دارد، صبور باشید. با معلم درباره‌ی وضعیت او صحبت کنید.
وقتی کودک به محیط عادت کرد، تمرین‌های کوتاه در خانه را شروع کنید. اگر با شروع مدرسه هنوز آماده نیست، نگران نشوید؛ زمان به او کمک می‌کند.
خیلی از تمرین‌های اول دبستان با مداد و پاک‌کن انجام می‌شود. مدادهای ضخیم‌تر برای دست کوچک بچه‌ها راحت‌ترند. مداد رنگی، مداد تراش و خط‌کش ساده هم لازم می‌شوند. کتاب‌هایی که برای «نوشتن و پاک کردن» طراحی شده‌اند، معمولا با ابزار مخصوص خودشان کار می‌کنند؛ مشخصات کتاب را بخوانید تا مطمئن شوید چه چیزی لازم دارید.
یکی از چیزهایی که بچه‌ها دوست دارند، داشتن ابزار مخصوص خودشان است. اجازه بدهید خودش مدادهایش را انتخاب کند. همین انتخاب کوچک، حس مسئولیت و علاقه‌ی او را به تمرین بیشتر می‌کند.
کودک در اول دبستان هنوز شکل اولیه‌ی تصورش را از «من در یادگیری چقدر خوب هستم» می‌سازد. اگر با کتاب‌های خیلی سخت روبه‌رو شود و مدام اشتباه کند، ممکن است نتیجه بگیرد که «من درس‌خوان نیستم». این برداشت می‌تواند سال‌ها همراهش بماند.
برای همین، کتاب‌های خوب اول دبستان باید طوری طراحی شده باشند که کودک بتواند موفق شود. تمرین‌های آسان به سخت، تصویرهای راهنما و فضای کافی برای نوشتن همگی کمک می‌کنند. وقتی کودک صفحه‌ای را کامل می‌کند، حس موفقیت می‌کند. این حس، بنزین ادامه دادن است.
شما هم می‌توانید با تشویق درست کمک کنید. به جای «آفرین، همه‌اش درست بود»، بگویید «دیدم چطور با دقت حرف را نوشتی». تشویق به تلاش و راه، از تشویق به نتیجه ماندگارتر است.
کاربرگ‌ها برگه‌های تمرینی کوتاه هستند که هر کدام یک مهارت را هدف می‌گیرند: وصل کردن نقطه‌ها، رنگ‌آمیزی، پیدا کردن تفاوت‌ها، شمردن و نوشتن. بسیاری از کودکان کاربرگ را بازی می‌بینند و بدون فشار انجام می‌دهند.
اگر می‌خواهید کاربرگ بخرید یا بسازید، به این نکته‌ها توجه کنید:
یک روش خوب، تمرین هفتگی است: هر هفته چند برگه، نه هر روز حجم زیاد. این‌طور کودک وقت بازی و استراحت هم دارد و مرور منظم هم انجام می‌شود.
گاهی بهترین کتاب، یک بازی است. این ایده‌ها را می‌توانید در خانه امتحان کنید و ببینید کودکتان کدام را بیشتر دوست دارد.
چند حرف را روی کاغذهای کوچک بنویسید و در اتاق پنهان کنید. کودک آن‌ها را پیدا کند و بگوید صدای هر حرف چیست. حرف‌ها را کنار هم بگذارید تا کلمه‌ای بسازد.
چند شیء را قیمت‌گذاری با عددهای کوچک کنید و کودک را فروشنده یا مشتری کنید. جمع و تفریق ساده در بازی خیلی راحت‌تر یاد گرفته می‌شود.
از کودک بخواهید چیزی را نقاشی کند و درباره‌اش یک جمله بنویسد یا بگوید. این کار، نوشتن و بیان را با هم تمرین می‌دهد.
هر روز یک حرف را انتخاب کنید و دنبال چیزهایی بگردید که با آن شروع می‌شوند. کودک از پیدا کردن شگفت‌زده می‌شود.
بعضی بچه‌ها از کتاب کار خوششان نمی‌آید. شاید سطح آن برایشان سخت یا خیلی ساده است، شاید خسته‌اند و شاید فقط دوست ندارند کسی بگوید چه کنند. قبل از هر چیز، دلیل را بفهمید. با ملایمت بپرسید: «چه چیزش سخت است؟» یا «کدام قسمتش را دوست داری؟»
اگر کتاب سخت است، کتاب آسان‌تری انتخاب کنید یا تمرین‌ها را کوتاه‌تر کنید. اگر بی‌حوصله است، زمان تمرین را عوض کنید، مثلا قبل از شام به جای شب. اگر مسئله‌ی جدی‌تری مثل دشواری در خواندن یا تمرکز به نظر می‌رسد، با معلم صحبت کنید.
هیچ‌وقت کتاب کار را ابزار تنبیه نکنید. اگر کودک به‌خاطر رفتاری، مجبور به حل تمرین اضافه شود، کتاب برایش به چیز ناخوشایند تبدیل می‌شود. کتاب باید دوست کودک باشد، نه دشمنش.
بچه‌ها سرعت‌های متفاوت دارند. اگر چند ماه گذشت و همچنان نگران بودید، با معلم صحبت کنید. او سطح کودک را می‌بیند و راهنمایی می‌کند.
نه لزوما. اگر کودک به تمرین بیشتر نیاز دارد یا به آن علاقه دارد، مفید است. در غیر این صورت، کتاب درسی و کلاس کافی است.
برای این سن، ده تا بیست دقیقه‌ی متمرکز و شاد کافی است. مهم پیوستگی و لذت است.
از کتابی با جمله‌های بسیار کوتاه و تصویر زیاد. در فهرست این دسته چند سری هست که مشخصاتشان را می‌توانید ببینید. اگر کودک از یک جلد لذت برد، جلد بعدی را بخرید.
بله، کتاب‌هایی برای تمرین نوشتن حروف و ترکیب‌ها هست. اما تقویت عضله‌های دست با بازی و نقاشی هم مهم است.
استراحت بدهید، فعالیت را عوض کنید و دوباره با بازی برگردید. اگر مقاومت ادامه دارد، با معلم مشورت کنید.
نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. کتاب را از همین دسته انتخاب کنید و مشخصاتش را در صفحه‌ی خودش ببینید.
اول دبستان، سالی برای عاشق شدن به یادگیری است. کتاب‌های الفبا و نشانه، کتاب کار، روان‌خوانی، ریاضی و علوم می‌توانند کنار کلاس و معلم، مسیر کودک را روشن‌تر کنند. مهم‌تر از هر کتابی، صبر، همراهی و لذت است. کتاب مناسب را با توجه به سطح، سلیقه و پایه‌ی کودک انتخاب کنید و اجازه بدهید او با سرعت خودش رشد کند. وقتی چند سال بعد به کتاب‌های ششم دبستان رسید، همین پایه‌ی محکم به او کمک می‌کند.
حالا می‌توانید کتاب‌های همین دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و مناسب‌ترین را برای فرزندتان انتخاب کنید. نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. برای او سالی پر از کشف و شادی آرزو می‌کنیم.
