حسن فضیلت خواه
ترجمه‌ی امیرمحمد دانشمند
بهجت
قلعه‌ای بر بلندای کوه، شبی که مشعل‌ها یکی‌یکی خاموش می‌شوند و مردی پیش از سپیده‌دم تصمیمی می‌گیرد که سرنوشت یک سرزمین را عوض خواهد کرد. رمان تاریخی همین است: داستانی که در دل واقعیت روی می‌دهد و خواننده را از خانه‌اش بیرون می‌کشد و به قرن‌های دور می‌برد. در دسته‌ی رمان تاریخی کتاب‌جم رمان‌هایی را می‌بینید که در ایران باستان، دوران‌های میانه، اروپای پرآشوب یا میدان‌های جنگ می‌گذرند، از قلعه‌ی الموت تا خندق‌های جنگ جهانی.
این صفحه را نوشته‌ایم تا بدانید رمان تاریخی چیست، از کجا شروع کنید، چطور تخیل نویسنده را از واقعیت جدا کنید و چه کتاب‌هایی در این دسته منتظر شما هستند. اگر عاشق قصه‌هایی هستید که هم سرگرم می‌کنند و هم چیزی به شما یاد می‌دهند، جای درستی آمده‌اید.
کتاب تاریخ می‌کوشد بگوید چه اتفاقی افتاده و چرا. رمان تاریخی اما داستانی است که در یک زمان و مکان واقعی می‌گذرد، گاهی با شخصیت‌های واقعی و گاهی با شخصیت‌های ساخته‌ی نویسنده. نویسنده از جزئیات تاریخی، مثل لباس و غذا و شهر و رسم‌ها، استفاده می‌کند تا فضا باورپذیر شود، ولی برای تکمیل ماجرا آزادی تخیل هم دارد.
برای همین رمان تاریخی نه جای کتاب تاریخ است و نه بی‌ارزش‌تر از آن. کاری متفاوت می‌کند: احساس زمان را منتقل می‌کند. وقتی رمان خوبی درباره‌ی دوره‌ای بخوانید، حس می‌کنید آن آدم‌ها چه ترس‌ها و امیدهایی داشته‌اند و همین به شما کمک می‌کند تاریخ را ملموس‌تر بفهمید.
مهم‌ترین پرسش خواننده‌ی رمان تاریخی این است که «این ماجرا واقعا این‌طور بوده؟» پاسخ صادقانه این است که معمولا بخشی بله و بخشی نه. رویدادهای بزرگ، مثل جنگ‌ها و نام حاکمان، معمولا مطابق تاریخ‌اند، اما گفت‌وگوها، افکار شخصیت‌ها و بسیاری از صحنه‌ها ساخته‌ی نویسنده‌اند.
راه ساده برای فهمیدن این است که به پیشگفتار یا پی‌نوشت کتاب نگاه کنید. نویسندگان مسئول اغلب توضیح می‌دهند کجا به تاریخ وفادار مانده‌اند و کجا آزادی گرفته‌اند. اگر چنین توضیحی نبود، هر جا کنجکاو شدید، سراغ یک منبع تاریخی معتبر بروید. این کنجکاوی یکی از هدیه‌های بزرگ رمان تاریخی است: شما را به سمت خود تاریخ هم می‌کشاند.
یکی از پرآوازه‌ترین موضوع‌های رمان تاریخی فارسی، الموت است. در این دسته دو عنوان می‌بینید: «الموت (زندگی حسن صباح)» و «الموت (حسن صباح؛ پیر کوهستان)». همان‌طور که از نام‌ها پیداست، هر دو به زندگی حسن صباح و قلعه‌ی الموت می‌پردازند. حسن صباح شخصیتی است که در تاریخ سده‌های میانی ایران نام آشنایی دارد و درباره‌اش روایت‌های گوناگون و گاهی متناقض هست.
این دو عنوان دو نسخه‌ی متفاوت‌اند و بهتر است پیش از خرید مشخصات هر کدام، مثل نویسنده و مترجم، را در صفحه‌ی خودشان بخوانید. همچنین «پرچم سیاه، جلد ششم مجموعه‌ی فرقه‌ی اسسین‌ها» نشان می‌دهد که این موضوع در قالب مجموعه‌ی چندجلدی هم نوشته شده است. اگر این مجموعه را می‌خواهید، توجه کنید که جلد ششم است و اگر جلدهای قبلی را نخوانده باشید ممکن است گیج شوید.
«آتوسا دختر کورش بزرگ» نمونه‌ای از رمان‌های ایران باستان در این دسته است. آتوسا در تاریخ نام آشنایی است، دختر کورش که به سلطنت هخامنشی مربوط می‌شود. رمان‌هایی از این نوع، تاریخ دوردست ایران را به قصه تبدیل می‌کنند و برای کسانی که دوست دارند از هویت تاریخی خودشان بیشتر بدانند جذاب‌اند.
رمان‌های مربوط به ایران باستان معمولا مشکلی دارند: منبع‌های مکتوب این دوره محدودند و نویسنده باید جای خالی را با تخیل پر کند. پس اگر می‌خواهید تصویر دقیق‌تری داشته باشید، پس از خواندن رمان سراغ کتاب‌های تاریخ بروید و ببینید چه بخش‌هایی مستند است. همین مسیر، بخشی از لذت رمان تاریخی است. اگر می‌خواهید بیشتر درباره‌ی رمان ایرانی بخوانید، به رمان ایرانی سر بزنید.
گاهی رمان تاریخی زندگی یک فیلسوف یا دانشمند را دستمایه می‌کند. «قضیه‌ی اسپینوزا» از نامش پیداست که به فیلسوف بزرگ هلندی اسپینوزا مربوط است. چنین رمان‌هایی برای کسانی جذاب‌اند که به تاریخ اندیشه علاقه دارند و می‌خواهند با فلسفه از راه داستان آشنا شوند.
مزیت این نوع رمان این است که مفهوم‌های دشوار را در قالب ماجرای انسانی می‌بینید. اما یادتان باشد که نویسنده در ساختن ذهن شخصیت‌ها آزاد است و رمان را نباید جای کتاب زندگی‌نامه یا فلسفه گرفت. اگر خواننده‌ی این‌گونه کتاب‌ها هستید، دسته‌ی رمان خارجی هم برایتان جالب است.
«در غرب خبری نیست» یکی از مشهورترین رمان‌های جنگ است و به جنگ جهانی اول برمی‌گردد. جنگ همیشه یکی از پرکشش‌ترین موضوع‌های رمان تاریخی بوده است، چون آدم‌ها را در شرایط شدید قرار می‌دهد. چنین رمان‌هایی معمولا نگاه انسانی به جنگ دارند و بیشتر به زندگی سربازها و تأثیر جنگ بر آدم‌ها می‌پردازند تا فقط رویدادهای نظامی.
اگر دوست دارید کتاب‌های مربوط به جنگ را بیشتر ببینید، دسته‌های دیگری هم در کتاب‌جم هست، از جمله خاطرات جنگ. رمان تاریخی این‌جا جدا از خاطره و کتاب تاریخ است و شما می‌توانید هر سه را کنار هم بخوانید تا تصویر کامل‌تری بسازید.
بخشی از رمان‌های تاریخی به شهرها و عشق‌های قدیمی می‌پردازند. عنوان «مرگ در بابل، عشق در استانبول» نمونه‌ای از این نوع در فهرست است. شهرهایی مثل بابل و استانبول از نام‌هایی‌اند که خود به خود تصویر تاریخ را در ذهن می‌آورند. رمان‌هایی که در چنین فضاهایی می‌گذرند، جذابیت بصری هم دارند.
اگر به قصه‌های عاشقانه در بستر تاریخ علاقه دارید، دسته‌ی رمان عاشقانه هم مسیر مکملی است. بسیاری از رمان‌های تاریخی در مرز این دو نوع قرار دارند و می‌توان آن‌ها را در هر دو دسته پیدا کرد.
در این دسته عنوان‌هایی هست که از نامشان مضمون دقیق‌شان روشن نیست، مثل «میراث اورهان»، «آنجا که ماه خانه دارد»، «امانت گندم‌زار» و «واژه‌ها در آتش». برای هر کدام بهتر است صفحه‌ی کتاب را ببینید و مشخصات و توضیح ناشر را بخوانید تا ببینید با سلیقه‌ی شما جور است یا نه. ما درباره‌ی محتوای کتابی که ندیده‌ایم ادعایی نمی‌کنیم.
یک نکته‌ی عملی: وقتی عنوان کتاب مبهم است، ببینید در چه مجموعه‌ای منتشر شده یا نویسنده‌اش پیش‌تر چه نوشته است. نام نویسنده اغلب بهترین نشانه‌ی سبک و موضوع کتاب است.
یک رمان با داستان پرکشش و موضوع آشنا شروع کنید. رمان‌هایی درباره‌ی الموت یا ایران باستان برای خواننده‌ی ایرانی آشنایی بیشتری دارند. رمان‌های کوتاه‌تر مناسب شروع‌اند.
اگر تاریخ‌خوان هستید، رمان را کنار کتاب تاریخ بخوانید. پس از هر فصل یا هر رمان، ببینید تاریخ چه می‌گوید و مقایسه کنید. این کار لذت خواندن را چند برابر می‌کند.
اگر فقط دوست دارید غرق قصه شوید، به دقت تاریخی حساس نباشید و از کشش داستان لذت ببرید. رمان‌های مجموعه‌ای و چندجلدی برایتان مناسب‌اند، چون می‌توانید هفته‌ها با یک دنیا زندگی کنید.
بعضی رمان‌های تاریخی چند جلد دارند و داستان در جلدهای پی‌درپی ادامه می‌یابد. اشتباه رایج این است که خواننده از میانه شروع کند، مثلا جلد ششم بخرد و بعد ببیند چیزی نمی‌فهمد. پیش از خرید، ببینید کتاب جلد چندم است و آیا جلدهای قبلی را دارید. اگر مجموعه‌ای را از اول می‌خوانید، می‌توانید کتاب‌ها را به ترتیب سفارش دهید.
مجموعه‌های چندجلدی برای خواننده‌ای که وقت و علاقه دارد، تجربه‌ی خاصی است. شخصیت‌ها رشد می‌کنند و داستان عمق می‌گیرد. اما اگر دنبال کتاب مستقل هستید، سراغ رمان‌های تک‌جلدی بروید.
نوجوان و جوانی که از درس تاریخ خسته شده، ممکن است با رمان تاریخی دوباره به این موضوع علاقه‌مند شود. رمان‌هایی که ماجرا و قهرمان دارند، مثل داستان‌های حماسی و جنگی، معمولا برایشان جذاب‌ترند. البته باید توجه کرد که بعضی رمان‌های تاریخی صحنه‌های خشونت یا موضوع‌های بزرگسالانه دارند. پیش از خرید برای نوجوان، توضیح ناشر و مشخصات کتاب را بخوانید و اگر لازم شد، خودتان ابتدا نگاهی بیندازید.
اگر به دنبال داستان‌های علمی‌تخیلی و فانتزی هم هستید که با فضای تاریخی آمیخته‌اند، دسته‌ی علمی‌تخیلی و فانتزی را ببینید.
شاید دلیلش این باشد که همه‌ی ما کنجکاویم بدانیم آدم‌های قبل از ما چطور زندگی می‌کردند. رمان تاریخی به این کنجکاوی جواب می‌دهد، بدون این‌که خواننده را با فهرست بلند تاریخ‌ها و نام‌ها خسته کند. در رمان، هر تاریخ پشت یک آدم است و هر آدم قصه‌ای دارد.
دلیل دیگر، فاصله‌ی امن است. ما می‌توانیم درباره‌ی جنگ، خیانت، عشق ممنوع و قدرت بخوانیم، در حالی که خودمان در اتاقی گرم نشسته‌ایم. دنیای گذشته، هم دور است و هم شبیه ما. آدم‌های آن روزگار هم می‌ترسیدند، عاشق می‌شدند و برای خانواده‌شان نگران بودند. همین شباهت است که رمان تاریخی را ماندگار می‌کند.
وقتی می‌خواهید کیفیت یک رمان تاریخی را بسنجید، چند عنصر را دنبال کنید:
البته نمی‌شود همه‌ی این‌ها را پیش از خرید سنجید. اما با خواندن توضیح ناشر و مشخصات صفحه، تا حدی می‌توان حدس زد. بقیه را خواندن ده صفحه‌ی اول روشن می‌کند.
بخش زیادی از رمان‌های تاریخی مشهور جهان ترجمه‌اند. کیفیت ترجمه در آن‌ها اهمیت زیادی دارد، چون زبان و فضای دوره‌ی تاریخی باید حفظ شود. ترجمه‌ی خوب هم روان است و هم فضای اصلی را از دست نمی‌دهد. وقتی برای یک رمان چند ترجمه هست، بهتر است نام مترجم را ببینید و اگر توانستید نمونه‌ی متن را بخوانید.
در فهرست این دسته چند رمان از ادبیات جهان و چند اثر ایرانی هست. تفاوت حس خواندن آن‌ها را خودتان کشف کنید: رمان ایرانی به فرهنگ و نام‌های آشنا نزدیک‌تر است و رمان ترجمه‌شده دریچه‌ای به جهان‌های تازه. هر دو ارزش خواندن دارند.
یکی از لذت‌های رمان تاریخی این است که مسیر مطالعه‌ی بعدی را باز می‌کند. بعد از تمام کردن یک رمان، می‌توانید سراغ این‌ها بروید:
هر کدام از این مسیرها شما را از خواننده‌ی صرف به خواننده‌ی کنجکاو تبدیل می‌کند.
وقتی نام حسن صباح یا اسپینوزا یا کورش در رمانی می‌آید، خواننده احساس می‌کند با آدم واقعی روبه‌رو است. ولی یادتان باشد که رمان‌نویس ذهن و احساس شخصیت را از خودش می‌سازد. او می‌تواند حدس بزند آن آدم چه فکر می‌کرد، اما نمی‌تواند مطمئن باشد.
پس رمان را مثل یک تفسیر ادبی از شخصیت بخوانید، نه مثل سندی تاریخی. اگر به شخصیت واقعی علاقه‌مند شدید، بعد از رمان سراغ کتاب‌های پژوهشی بروید و ببینید مورخان چه می‌گویند. همین مقایسه نشان می‌دهد که رمان چقدر تخیلی و چقدر مستند بوده است.
هر دوره‌ی تاریخی در رمان حس و رنگ خاص خودش را دارد. رمان‌های ایران باستان معمولا فضای حماسی و باشکوه دارند: کاخ‌ها، پادشاهان و نبردها. رمان‌های دوره‌ی میانه، مثل رمان‌های الموت، فضای رازآلود و توطئه‌آمیز دارند: قلعه‌های دور از دسترس و گروه‌های پنهانی. رمان‌های جنگ جهانی، فضای تلخ و انسانی دارند: خندق و گل و دوستی‌هایی که در شرایط سخت شکل می‌گیرند.
وقتی می‌خواهید رمانی انتخاب کنید، از خودتان بپرسید امشب کدام فضا را می‌خواهید. گاهی حماسه لازم است و گاهی رمز و راز و گاهی هم تأمل تلخ. انتخاب هم‌خوان با حال‌وهوای امروزتان، لذت خواندن را چند برابر می‌کند.
فرض کنید می‌خواهید در یک ماه دو رمان تاریخی بخوانید. یک پیشنهاد ساده این است:
این ترکیب کمک می‌کند خسته نشوید و دید شما نسبت به تاریخ وسیع‌تر شود. اگر در میانه‌ی راه کتابی را دوست نداشتید، رهایش کنید و سراغ کتاب بعدی بروید؛ خواندن باید لذت باشد.
رمان تاریخی هدیه‌ی خوبی است برای دوستدار تاریخ، نوجوان کنجکاو یا پدر و مادری که به قصه‌های قدیمی علاقه دارند. برای هدیه، رمان‌های مشهور که نامشان را بیشتر مردم شنیده‌اند، ریسک کمتری دارند. اگر مطمئن نیستید گیرنده چه دوره‌ای را دوست دارد، سراغ کتابی با موضوع تاریخ ایران بروید، چون برای بیشتر ما آشناتر است.
اگر می‌خواهید هدیه‌تان خاص‌تر باشد، می‌توانید یک رمان را همراه با کتابی تاریخی درباره‌ی همان دوره هدیه دهید. گیرنده می‌تواند اول رمان را بخواند و بعد سراغ کتاب تاریخ برود.
اگر رمان تاریخی را دوست دارید، احتمالا از بخش‌های دیگر ادبیات هم لذت می‌برید. رمان ایرانی و رمان خارجی دنیای پهناوری از داستان‌اند و هر دو گاهی به تاریخ سر می‌زنند. رمان عاشقانه و علمی‌تخیلی هم گاهی با فضای تاریخی آمیخته می‌شوند. برای هر کدام دسته‌ی جداگانه‌ای در کتاب‌جم هست.
مجموعه‌ی بزرگ‌تر همه‌ی این‌ها در دسته‌ی ادبیات و داستان است و از آنجا می‌توانید مسیر خودتان را پیدا کنید. خواننده‌ی خوب هیچ‌وقت به یک ژانر قانع نمی‌شود و همیشه دنبال دنیاهای تازه است.
گاهی کتابی را شروع می‌کنید و بعد از پنجاه صفحه می‌بینید با آن جور نیستید. این طبیعی است. نشانه‌های ناسازگاری معمولا این‌هاست: نام‌ها و شخصیت‌ها آن‌قدر زیادند که نمی‌توانید دنبالشان کنید، زبان کتاب برایتان سنگین است یا حس می‌کنید نویسنده بیشتر درس تاریخ می‌دهد تا قصه بگوید. در این حالت رها کردن کتاب اشکالی ندارد.
اما قبل از رها کردن، یک کار ساده انجام دهید: فهرست شخصیت‌ها را، اگر کتاب دارد، ببینید یا خودتان در ورقه‌ای یادداشت کنید. بسیاری از رمان‌های تاریخی نام‌های ناآشنا و زیادی دارند و همین گاهی خواننده را گیج می‌کند. با یک یادداشت کوچک، ماجرا روشن می‌شود.
بعضی رمان‌های تاریخی در ابتدا یا انتهای کتاب نقشه، سال‌شمار، فهرست شخصیت‌ها یا واژه‌نامه دارند. این ضمیمه‌ها کمک بزرگی برای خواننده‌اند، به‌ویژه وقتی داستان در سرزمین‌ها و زمان‌هایی می‌گذرد که برایمان آشنا نیستند. اگر می‌توانید پیش از خرید این ویژگی را در توضیح صفحه ببینید، به آن توجه کنید.
پی‌نوشت‌ها هم مفیدند: نشان می‌دهند کجا نویسنده از تاریخ فاصله گرفته است. کتابی که منبع‌های خود را معرفی کرده، به خواننده احترام گذاشته و راه پژوهش بیشتر را هم باز کرده است.
رمان‌های بلند مثل سفرهای طولانی‌اند. اگر با عجله پیش بروید، خسته می‌شوید؛ اما اگر آرام و با علاقه بروید، مقصد پاداش بزرگی دارد.
بستگی به نویسنده دارد. بعضی رمان‌ها به رویدادهای واقعی بسیار وفادارند و بعضی بیشتر از تاریخ به‌عنوان پس‌زمینه استفاده می‌کنند. پیشگفتار کتاب معمولا توضیح می‌دهد.
اگر ایرانی هستید و به تاریخ کشورتان علاقه دارید، رمان‌هایی درباره‌ی الموت یا ایران باستان را امتحان کنید. اگر دنبال داستان جنگ هستید، رمان‌های جنگی مشهور را ببینید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
نه. رمان‌ها بیشتر آن‌قدر توضیح می‌دهند که خواننده‌ی عادی بتواند دنبال کند. اگر بدانید، لذت بیشتری می‌برید، ولی ضروری نیست.
عنوان کتاب معمولا شماره‌ی جلد را دارد. از جلد اول شروع کنید و پیش از خرید ببینید بقیه‌ی جلدها را هم می‌توانید بگیرید.
رمان جنگی به جنگ می‌پردازد و می‌تواند در هر دوره‌ای باشد. رمان تاریخی به دوره‌ای در گذشته می‌پردازد و ممکن است جنگ داشته باشد یا نه. بسیاری از رمان‌ها هر دو ویژگی را دارند.
هر دو. بعضی رمان‌ها را نویسنده‌ی ایرانی نوشته و بعضی ترجمه‌ی رمان‌های خارجی‌اند. نام نویسنده و مترجم در صفحه‌ی کتاب هست.
بله. نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
رمان تاریخی راه دلپذیری برای سفر به گذشته است. از قلعه‌ی الموت تا ایران هخامنشی، از خندق‌های جنگ جهانی تا اتاق درس یک فیلسوف، هر رمان دری به روزگاری دیگر است. خواننده‌ی خوب می‌داند که رمان قصه است و تاریخ منبع دیگری دارد، اما هر دو را کنار هم دوست دارد.
حالا می‌توانید دسته‌ی رمان تاریخی را در کتاب‌جم ببینید، مشخصات هر کتاب را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مناسب خودتان را آنلاین سفارش دهید. برای دیدن دسته‌ی بزرگ‌تر، سری به ادبیات و داستان بزنید.
