رسول افضلی
دانشگاه تهران
دانشجوی رشته‌ی تاریخ روزی می‌فهمد که خواندن این رشته فقط حفظ کردن تاریخ‌ها و نام‌ها نیست. تاریخ‌نگار مثل یک کارآگاه کار می‌کند: سند پیدا می‌کند، سند را می‌سنجد، از خودش می‌پرسد چه کسی این را نوشته و چرا، و بعد روایتی می‌سازد که بتوان از آن دفاع کرد. دسته‌ی «تاریخ» در گروه علوم انسانی و اجتماعی کتاب‌جم، منبع‌های دانشگاهی و پژوهشی همین رشته را جمع کرده است: از تاریخ‌پژوهی و روش‌شناسی و متن‌های کهن تا تاریخ اجتماعی، سلجوقیان، صفویه و فهرست نسخه‌های خطی.
این صفحه برای دانشجوی تاریخ، پژوهشگر و علاقه‌مند جدی نوشته شده است. اگر دنبال کتاب عمومی و خوشخوان درباره‌ی رویدادهای تاریخی هستید، دسته‌ی تاریخ در بخش عمومی کتاب‌جم مناسب‌تر است. در این‌جا از کتاب‌های درسی و تخصصی حرف می‌زنیم و توضیح می‌دهیم چطور از میان آن‌ها کتاب درست را پیدا کنید.
کتاب تاریخ عمومی معمولا داستان یک دوره یا یک شخصیت را روایت می‌کند و برای خواننده‌ی علاقه‌مند نوشته شده است. کتاب دانشگاهی رشته‌ی تاریخ هدف دیگری دارد: آموزش روش. دانشجو باید یاد بگیرد چطور منبع را بخواند، چطور اعتبار آن را بسنجد، چطور دو روایت متناقض را مقایسه کند و چطور نتیجه‌ی خودش را با دلیل بنویسد.
به همین دلیل کتاب‌های این دسته گاهی خشک‌تر به نظر می‌رسند. پر از پاورقی، ارجاع و بحث درباره‌ی منبع‌اند. اما همین دقت است که از آن‌ها مرجع می‌سازد. کسی که چند کتاب از این نوع را خوب بخواند، بعد از آن هر کتاب تاریخ عمومی را با نگاه دقیق‌تری می‌خواند و زود گول ادعاهای بی‌سند را نمی‌خورد.
دانشجوهای کارشناسی، ارشد و دکتری تاریخ، دانشجوهای رشته‌های نزدیک مثل باستان‌شناسی و علوم سیاسی، معلم‌های تاریخ، پژوهشگرها و نویسنده‌هایی که می‌خواهند رمان یا مقاله با پشتوانه‌ی علمی بنویسند.
اگر بخواهیم یک نقطه‌ی شروع پیشنهاد کنیم، روش تحقیق در تاریخ است. کتابی مثل «درآمدی بر تاریخ‌پژوهی» از نامش پیداست که مدخل ورود به کار پژوهش تاریخی است. این نوع کتاب‌ها معمولا توضیح می‌دهند منبع دست اول و دست دوم چیست، چطور موضوع انتخاب کنیم، چطور فیش‌برداری کنیم و چطور متن پژوهش را بنویسیم.
در همین حوزه، «تاریخ اجتماعی (مسائل، راهبردها، روش‌ها)» به شاخه‌ی مهمی از پژوهش‌های معاصر می‌پردازد: تاریخی که به جای پادشاه‌ها و جنگ‌ها، زندگی مردم عادی، خانواده، کار، شهر و روستا را بررسی می‌کند. و «تاریخ جدید: جستارهایی در شناخت مکتب آنال» درباره‌ی یکی از مکتب‌های مشهور تاریخ‌نگاری است که نگاه بلندمدت و میان‌رشته‌ای را مطرح کرد.
این سه عنوان در کنار هم نشان می‌دهند این رشته چقدر متنوع است و نمی‌توان آن را به یک روش محدود کرد. اگر می‌خواهید بدانید گذشته چطور روایت می‌شود، این گروه کتاب‌ها اولویت دارند.
در چند دهه‌ی اخیر تاریخ‌نگارها فقط به رویدادهای سیاسی توجه نمی‌کنند. غذا، لباس، بیماری، خانواده، زن و کودک، شهر و روستا هم موضوع پژوهش شده‌اند. اینکه مردم عادی چطور زندگی می‌کردند، گاهی بیشتر از فرمان یک شاه درباره‌ی گذشته می‌گوید.
کتاب‌های تاریخ اجتماعی به شما یاد می‌دهند چطور از منبع‌های غیرمعمول، مثل نامه، دفتر خرج، اسناد محضری یا حتی داستان‌ها استفاده کنید. این کار خلاقیت و صبر می‌خواهد. اگر به موضوع‌های جامعه و رفتار انسان علاقه دارید، دسته‌ی جامعه‌شناسی هم می‌تواند ابزار فکری مکملی به شما بدهد.
هر کتاب تاریخ از یک زاویه نوشته شده است. اگر بدانید نویسنده‌اش به کدام مکتب تعلق دارد و چه سؤالی داشته، بهتر می‌توانید ادعایش را بسنجید. کتاب‌هایی که شیوه‌های نگارش را می‌کاوند همین آگاهی را می‌دهند.
تاریخ‌نگار حرفه‌ای باید بتواند متن‌های قدیمی را بخواند. «متون تاریخی به زبان فارسی» عنوانی است که برای همین منظور به کار می‌آید و از آن برمی‌آید که گزیده‌ای از متن‌های تاریخی فارسی را در اختیار می‌گذارد. خواندن این متن‌ها اولین برخورد دانشجو با منبع دست اول است.
کار با متن کهن چند مهارت لازم دارد: آشنایی با نثر قدیمی فارسی، شناخت واژه‌ها و اصطلاح‌های منسوخ، و توانایی مقایسه‌ی روایت‌های مختلف. بسیاری از دانشجوها در ابتدا از این کار سخت می‌شوند، ولی با تمرین لذت‌بخش می‌شود. هر متن پنجره‌ای است که مستقیم به یک دوره باز می‌شود.
در کنار متن‌ها، فهرست نسخه‌های خطی هم اهمیت دارد. «فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه دانشکده الهیات و معارف اسلامی مشهد (جلد اول)» نمونه‌ای از این نوع کتاب‌هاست. این فهرست‌ها به پژوهشگر می‌گویند چه نسخه‌هایی در یک کتابخانه هست و برای کسی که دنبال منبع نایاب می‌گردد، ابزار اصلی است.
بخش بزرگی از کتاب‌های دانشگاهی رشته‌ی تاریخ به دوره‌های مشخصی می‌پردازد. در نمونه‌های این دسته، دو دوره‌ی مهم بیشتر دیده می‌شود.
دو عنوان «سلجوقیان از آغاز تا فرجام» و «سلجوقیان (۴۳۱-۵۹۰ ق)» به این سلسله می‌پردازند. سلجوقیان یکی از سلسله‌های مهم تاریخ ایران و منطقه‌اند و مطالعه‌ی آن‌ها برای فهم سده‌های میانی اهمیت دارد. وجود بیش از یک کتاب درباره‌ی یک موضوع نشان می‌دهد که پژوهشگرها آن را از زاویه‌های مختلف بررسی کرده‌اند.
کتاب «تاریخ فرهنگ و تمدن ایران در دوره صفویه (با تاکید بر هویت فرهنگی)» درباره‌ی دوره‌ای است که در تاریخ ایران اهمیت زیادی دارد و عنوان کتاب نشان می‌دهد نگاهش فرهنگی است. خواندن چند کتاب از دیدگاه‌های مختلف درباره‌ی یک دوره، مناسب‌ترین راه برای رسیدن به تصویر متعادل است.
اگر می‌خواهید بدانید آن دوره‌ها چه ارتباطی با سیاست و قدرت داشتند، دسته‌ی سیاست و علوم سیاسی هم منبع‌های مکملی دارد.
رشته‌ی تاریخ فقط به ایران محدود نیست. «تاریخ اسلام در آفریقای سده‌های میانی (۱۲۵۰-۱۸۰۰ میلادی)» نمونه‌ای است که ایران را ترک می‌کند و به بخش دیگری از جهان می‌پردازد. مطالعه‌ی گذشته‌ی مناطق دیگر به شما یاد می‌دهد که الگوهای تاریخی مشترک و متفاوتی وجود دارد و می‌توانید گذشته‌ی خودتان را در مقایسه با دیگران بهتر بفهمید.
کتاب‌های تاریخ جهان و مناطق دیگر برای دانشجوها فرصتی است تا دید خود را وسیع کنند. حتی اگر تخصص شما تاریخ ایران است، خواندن چند کتاب از این نوع، پرسش‌های تازه‌ای در ذهن شما می‌سازد.
ادبیات یکی از منبع‌های مهم تاریخ است. اشعار، داستان‌ها و نقد‌های ادبی از زندگی، ارزش‌ها و دغدغه‌های مردم یک دوره حرف می‌زنند. کتابی مثل «نویسندگان پیشرو ایران (مروری بر قصه‌نویسی، رمان‌نویسی، نمایشنامه‌نویسی و نقد ادبی)» که در نمونه‌های این دسته دیده می‌شود، نشان می‌دهد چطور تاریخ ادبیات هم بخشی از تاریخ فرهنگی است.
پیوند زبان‌شناسی و تاریخ هم عمیق است. کتاب «فردینان دوسوسور» درباره‌ی یک زبان‌شناس است و اگرچه موضوعش مستقیم به رویداد مربوط نیست، در همین دسته جای دارد. برای دانستن دقیق موضوع کتاب، صفحه‌ی خود آن را ببینید.
گاهی کتاب‌های تاریخی با پرسشی فرضی شروع می‌شوند، مثل «اگر پهلوی ادامه می‌یافت». این نوع نوشته‌ها مسیرهای احتمالی را بررسی می‌کنند و بحث‌های سیاسی را برمی‌انگیزند. اگر چنین کتابی را می‌خوانید، حتما آن را کنار منابع دیگر با دیدگاه‌های متفاوت بخوانید.
در موضوع‌های حساس تاریخی، مناسب‌ترین رفتار یک پژوهشگر این است که شواهد را بشمارد، دیدگاه‌های مختلف را بشنود و با احترام قضاوت کند. کتاب فقط یک صدا در بحث است و پژوهشگر خوب چند صدا را کنار هم می‌گذارد.
مینا دانشجوی ارشد است و موضوع پایان‌نامه‌اش زندگی روزمره‌ی مردم یک شهر در یکی از دوره‌های گذشته است. صبح زود به کتابخانه می‌رود، کتاب‌های چیده‌شده را ورق می‌زند و با یک دفتر یادداشت می‌نشیند. اولین کارش خواندن مقدمه‌ی چند کتاب پژوهشی است تا ببیند دیگران پیش از او چه گفته‌اند و کدام پرسش‌ها بی‌جواب مانده است.
بعد سراغ منبع‌های اصلی می‌رود: متن‌های کهن، سفرنامه‌ها، نامه‌ها و هر چیزی که شاهدی از آن روزگار باشد. هر جمله‌ای که به کارش می‌آید، با ذکر صفحه و کتاب یادداشت می‌کند. مینا می‌داند که اگر نتواند منبع هر ادعا را نشان دهد، کارش اعتبار ندارد.
ظهر که می‌شود، چند روایت را کنار هم می‌گذارد. دو نفر درباره‌ی یک رویداد دو چیز متفاوت نوشته‌اند. مینا از خودش می‌پرسد کدام نزدیک‌تر به ماجرا بوده، کدام منفعتی داشته و کدام دیرتر نوشته شده است. این سنجش، قلب کار پژوهش است و کتاب‌های روش‌شناسی برای همین نوشته شده‌اند.
غروب، چند خط نتیجه می‌نویسد و می‌داند که این نتیجه هنوز نهایی نیست. فردا منبع تازه‌ای پیدا می‌شود و شاید برداشتش عوض شود. همین انعطاف و فروتنی، ویژگی پژوهشگر خوب است.
یکی از اولین مفهوم‌هایی که در کتاب‌های روش‌شناسی می‌خوانید، تفاوت این دو نوع منبع است. منبع دست اول، خود سند یا شاهد است: یک نامه، یک متن قدیمی، یک نسخه‌ی خطی یا یک گزارش هم‌زمان با رویداد. منبع دست دوم، پژوهش یا تحلیلی است که بعدها بر اساس آن‌ها نوشته شده است.
هر دو مهم‌اند. منبع دست اول به شما مواد خام می‌دهد و منبع دست دوم به شما نشان می‌دهد دیگران با آن مواد چه کرده‌اند. کتابی مثل «متون تاریخی به زبان فارسی» به دسته‌ی اول نزدیک است و کتاب‌هایی درباره‌ی سلجوقیان یا صفویه به دسته‌ی دوم.
پژوهشگر تازه‌کار گاهی فقط منبع دست دوم می‌خواند و از اصل غافل می‌شود. پیشنهاد ما این است که هر جا امکان دارد، سراغ متن اصلی هم بروید، حتی اگر فقط چند صفحه باشد. دیدن زبان و لحن یک منبع قدیمی چیزی می‌گوید که هیچ خلاصه‌ای نمی‌تواند.
پژوهشگرهای باتجربه هر منبع را با چند پرسش می‌آزمایند. شما هم می‌توانید همین کار را کنید:
این پرسش‌ها ساده‌اند ولی اگر جدی به آن‌ها جواب بدهید، بسیاری از خطاها را پیش از نوشتن می‌گیرید. کتاب‌های روش‌شناسی معمولا مثال‌های زیادی برای هر پرسش می‌آورند و کمک می‌کنند مهارت را قدم به قدم بسازید.
انتخاب موضوع برای بسیاری از دانشجوها سخت‌ترین مرحله است. موضوع خیلی بزرگ، مثل «همه‌ی دوره‌ی صفوی»، شدنی نیست و موضوع خیلی کوچک ممکن است منبع کافی نداشته باشد. ترکیب خوب معمولا از یک پرسش مشخص شروع می‌شود: چه چیزی درباره‌ی این دوره یا این موضوع هنوز روشن نیست؟
برای پیدا کردن پرسش، ابتدا کتاب‌های پژوهشی چند دوره را مرور کنید و به بخش‌های پایانی توجه کنید؛ نویسنده‌ها اغلب در پایان می‌گویند چه چیزهایی بی‌جواب مانده است. کتابنامه‌ها و فهرست‌ها هم نشان می‌دهند چه چیزی پیش‌تر بررسی شده است. با استاد راهنمایتان هم مشورت کنید.
سه شرط برای موضوع خوب هست: علاقه‌ی خودتان، وجود منبع کافی و امکان انجام کار در زمان مشخص. اگر یکی از این سه را ندارید، موضوع را محدودتر یا عوض کنید. این تصمیم اول، مسیر ماه‌های بعد را تعیین می‌کند.
خواندن متن‌های پژوهشی زمان می‌برد و بدون برنامه به‌سختی پیش می‌رود. یک روش ساده این است که در هفته یک یا دو فصل از یک کتاب را انتخاب کنید و در دفتر مخصوص خلاصه‌ی آن را بنویسید: ادعای اصلی چیست، چه دلیلی آورده و چه منبعی به کار برده.
بعد از چند هفته، این خلاصه‌ها یک بانک اطلاعات شخصی می‌شوند که برای نوشتن مقاله و پایان‌نامه ارزش زیادی دارند. مطمئن باشید سال‌ها بعد هم به آن برمی‌گردید. بعضی دانشجوها از برنامه‌های یادداشت‌برداری دیجیتال استفاده می‌کنند و بعضی ترجیح می‌دهند فیش کاغذی داشته باشند؛ هر دو خوب است.
یک جلسه‌ی مطالعه‌ی گروهی هم اثر خوبی دارد. وقتی چند نفر هر کدام درباره‌ی یک کتاب گزارش می‌دهند، هم بار خواندن تقسیم می‌شود و هم پرسش‌های تازه‌ای پیدا می‌شود.
وقتی متنی سال‌ها قبل با دست نوشته شده باشد، هر نسخه‌ای که از روی آن نوشته می‌شود ممکن است اشتباه‌های تازه‌ای داشته باشد. تصحیح یعنی مقایسه‌ی نسخه‌ها و ساختن متنی که تا حد ممکن به اصل نزدیک باشد. این کار مهارت، حوصله و آشنایی با خط و زبان می‌خواهد.
کتاب‌های فهرست نسخه‌ها، مثل فهرست نسخه‌های خطی یک کتابخانه، اولین قدم این کارند: می‌گویند کجا چه نسخه‌ای هست، چه موضوعی دارد و در چه شرایطی است. پژوهشگر با کمک آن‌ها تصمیم می‌گیرد کدام نسخه‌ها را ببیند. اگر به تصحیح علاقه دارید، این گروه کتاب‌ها را دنبال کنید.
پژوهشگر خوب فقط در یک رشته نمی‌ماند. مفهوم‌های جامعه‌شناسی به او کمک می‌کنند رفتار اجتماعی را تحلیل کند، علوم سیاسی ساختار قدرت را نشان می‌دهد و فلسفه پرسش‌های بنیادی درباره‌ی حقیقت و روایت را مطرح می‌کند. دسته‌ی فلسفه برای کسانی که می‌خواهند نگاه نظری‌شان را عمیق‌تر کنند، پیشنهاد خوبی است.
اگر به زندگی‌نامه‌ها و خاطره‌ها به عنوان منبع علاقه دارید، دسته‌ی زندگی‌نامه و خاطرات را هم ببینید. خاطره‌ها منبع مهمی برای فهم تجربه‌ی مردم‌اند، البته به شرط اینکه آن‌ها را با احتیاط و با مقایسه‌ی منبع‌های دیگر بخوانید.
مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و پیش از سفارش می‌توانید آن را بخوانید.
پژوهشگر رشته گاهی ناچار است با منبعی روبه‌رو شود که به زبان دیگری نوشته شده است. برای پژوهش درباره‌ی ایران، عربی و فارسی کهن اهمیت زیادی دارند. برای دوره‌های باستانی‌تر، آشنایی با زبان‌های باستانی ایران و متن‌های پهلوی لازم می‌شود. و برای خواندن پژوهش‌های تازه‌ی جهانی، انگلیسی یا زبان‌های اروپایی دیگر مفید است.
لازم نیست همه‌ی این زبان‌ها را کامل بدانید. اما داشتن دست‌کم یک زبان کمکی، دامنه‌ی منبع‌های شما را چند برابر می‌کند. بسیاری از دانشجوها از سال دوم شروع به یادگیری یک زبان کمکی می‌کنند و در تحصیلات تکمیلی از آن بهره می‌برند. اگر به ادبیات و زبان عربی علاقه دارید، کتاب‌های آن رشته هم می‌توانند مکمل مطالعه‌ی شما باشند.
در کنار زبان، مهارت‌های کمکی دیگری هم وجود دارد: خواندن خط‌های قدیمی، شناخت گاه‌شماری‌های مختلف و آشنایی با واحدهای اندازه‌گیری قدیمی. هر کدام کتاب‌ها و راهنمای مخصوص خودش را دارد و در پژوهش‌های دقیق کار را بسیار آسان می‌کند.
خواندن به‌تنهایی کافی نیست؛ پژوهشگر باید بنویسد. مقاله‌ی علمی ساختار مشخصی دارد: مقدمه‌ای که پرسش را طرح می‌کند، بخش‌هایی که شواهد را می‌آورند و نتیجه‌ای که به پرسش جواب می‌دهد. ارجاع دقیق به منبع در هر مرحله لازم است.
چند توصیه به کارتان می‌آید. اول، پرسش خودتان را در یک یا دو جمله بنویسید و بعد از هر بخش ببینید به آن جواب می‌دهید یا نه. دوم، جمله‌های کوتاه و روشن بنویسید؛ نثر پیچیده معمولا نشانه‌ی فکر پیچیده نیست. سوم، هر ادعا را با منبع پشتیبانی کنید و اگر مطمئن نیستید، با احتیاط بنویسید. چهارم، متن را بعد از چند روز دوباره بخوانید؛ خطاهایی که اول نمی‌دیدید، حالا معلوم می‌شوند.
کتاب‌های روش‌شناسی معمولا فصلی درباره‌ی نگارش هم دارند. اگر کتابی را برای درس می‌خرید، به این فصل‌ها هم دقت کنید.
اگر تازه وارد رشته شده‌اید و نمی‌دانید چه کتاب‌هایی را اول بخرید، این ترکیب ساده می‌تواند کمک کند.
بعد از یکی دو ترم، بر اساس علاقه‌تان شاخه‌ی مورد نظر را انتخاب کنید و کتاب‌های تخصصی‌تر را اضافه کنید. لازم نیست همه‌چیز را یک‌جا بخرید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و می‌توانید به تدریج کتابخانه‌تان را بسازید.
کسی که کتاب پژوهشی می‌خواند، بهتر است همیشه مداد یا خودکاری همراه داشته باشد. زیر جمله‌های مهم خط بکشید، در حاشیه سؤال بنویسید و صفحه‌های مهم را علامت بزنید. کتاب را مثل یک گفتگو با نویسنده ببینید: گاهی موافق‌اید، گاهی مخالف، و همه‌ی این واکنش‌ها ارزش دارند.
بعد از تمام کردن هر فصل، یک پاراگراف به زبان خودتان بنویسید. اگر نتوانستید فصل را در چند جمله خلاصه کنید، احتمالا هنوز خوب نفهمیده‌اید. این آزمون ساده، صادقانه‌ترین راه سنجش یادگیری است. با تکرار این عادت، هم حافظه‌تان قوی‌تر می‌شود و هم مهارت خلاصه‌نویسی که در پژوهش بسیار به کار می‌آید.
وقتی از کتاب‌خوانی حوصله‌تان سر رفت، اشکالی ندارد؛ یک روز استراحت کنید یا سراغ متن دیگری بروید. پژوهش ماراتن است، نه دوی سرعت، و کسی که نفسش را حساب کند، به پایان می‌رسد.
یک کتاب مدخل ورود به تاریخ‌پژوهی، مثل «درآمدی بر تاریخ‌پژوهی»، و بعد یک کتاب درباره‌ی دوره‌ی مورد علاقه‌تان. مقدمه‌ی هر کتاب سطح آن را نشان می‌دهد.
کتاب‌های این دسته بیشتر دانشگاهی و پژوهشی‌اند و برای دانشجوی رشته نوشته شده‌اند. برای کتاب‌های عمومی‌تر می‌توانید دسته‌ی تاریخ را ببینید.
بیشتر به پژوهشگرهایی که دنبال منبع نایاب می‌گردند، دانشجوهای تحصیلات تکمیلی و کسانی که روی تصحیح متن کار می‌کنند.
بعضی بله. اگر علاقه‌مند جدی هستید، کتاب‌های روش و تاریخ اجتماعی می‌توانند جالب باشند. کتاب‌های خیلی تخصصی، مثل فهرست نسخه‌ها، بیشتر برای پژوهشگران است.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. مشخصات هر کتاب هم در صفحه‌ی خودش است.
بله، نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
رشته‌ی تاریخ یعنی یاد گرفتن پرسیدن، شک کردن و دلیل آوردن. کتاب‌های این دسته، از روش‌شناسی تا متن‌های کهن و دوره‌های مشخص، ابزار این یادگیری‌اند. کافی است بدانید کجای راه هستید و کتاب را با آن جور کنید.
کتاب‌های این دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مناسب خودتان را آنلاین سفارش بدهید. برای دیدن رشته‌های دیگر هم از دسته‌ی علوم انسانی و اجتماعی شروع کنید.
