وقتی خبر یک توافق بین دو کشور، یک رأی دادگاه بینالمللی یا یک قطعنامهی سازمان ملل را میشنوید، پشت آن یک شبکهی پیچیده از قواعد، منافع و تاریخ هست. کتابهای روابط بینالملل کمک میکنند این شبکه را بفهمید و فقط تماشاگر خبر نباشید. این صفحه برای دانشجوی رشتهی روابط بینالملل در گروه علوم انسانی و اجتماعی نوشته شده و برای هر کسی که میخواهد بداند کتاب روابط بینالملل را از کجا شروع کند و چه چیزی در قفسهاش بگذارد.
در ادامه میخوانید این رشته دقیقا دربارهی چیست، چرا حقوق بینالملل نیمی از کتابهای درسی آن را پر میکند، چطور میان کتابهای نظری و کتابهای حقوقی و موردی انتخاب کنید و چه اشتباههایی هنگام خرید کتاب دانشگاهی پیش میآید. کتابهایی که اینجا نام بردهایم فقط نمونهاند و مشخصات کامل هر کدام در صفحهی خودش است.
روابط بینالملل شاخهای از علوم اجتماعی است که رفتار دولتها، سازمانها و گروههای فراملی را در صحنهی جهانی بررسی میکند. پرسشهای آن ساده به نظر میرسد و جواب دادنشان سخت است: چرا کشورها جنگ میکنند؟ چرا گاهی همکاری میکنند؟ چه چیزی مرزها را معنا میدهد؟ آیا قانونی بالاتر از دولتها هست؟ اگر هست، چه کسی آن را اجرا میکند؟
این رشته از چند دانش دیگر وام میگیرد. از تاریخ، درس گذشتهی دیپلماسی و جنگها را میگیرد. از علوم سیاسی، مفهوم قدرت و حاکمیت را. از اقتصاد، بحث تجارت و تحریم و توسعه را. از حقوق، قواعدی را که قرار است رفتار کشورها را تنظیم کند. برای همین کتاب روابط بینالملل گاهی شبیه کتاب تاریخ است، گاهی شبیه کتاب فلسفه و گاهی شبیه متن قانون.
اگر تازه به این رشته علاقهمند شدهاید، خوب است بدانید دو شیوهی خواندن دارد. یکی نظری و مفهومی است و میپرسد جهان چطور کار میکند. دیگری کاربردی و حقوقی است و میپرسد قاعده چیست و در یک پروندهی مشخص چطور اجرا شد. هر دو لازماند و بهتر است کتابخانهی شخصیتان از هر دو چیزی داشته باشد.
نام روابط بینالملل در چند جای فهرست کتابجم دیده میشود، چون گاهی زیر شاخههای مختلف علوم انسانی و اجتماعی قرار میگیرد. در این صفحه دربارهی دستهای حرف میزنیم که زیر عنوان علوم انسانی و اجتماعی و در قالب کتاب دانشگاهی رشتهی روابط بینالملل آمده است. اگر بیشتر دنبال نظریهی سیاسی و فلسفهی قدرت هستید، میتوانید به سیاست و علوم سیاسی هم سر بزنید.
در عمل مرز این رشتهها باز است. یک دانشجوی روابط بینالملل احتمالا کتاب تاریخ معاصر هم میخواند و کتاب اقتصاد هم. بنابراین اگر جایی نتوانستید کتاب مورد نظرتان را پیدا کنید، دستههای همسایهی تاریخ و اقتصاد را هم ببینید.
یک نکتهی عملی: موجودی این دسته فعلا محدود است. برای همین این مقاله بیشتر راهنمای انتخاب است تا فهرست بلند. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود و اگر کتاب مورد نظرتان امروز در دسترس نبود، ممکن است بعدا برگردد.
در بیشتر دانشگاههای ایران، دانشجوی روابط بینالملل چند درس حقوقی میگذراند: حقوق بینالملل عمومی، حقوق سازمانهای بینالمللی، حقوق دیپلماتیک و کنسولی و گاهی حقوق مخاصمات مسلحانه. دلیلش این است که روابط دولتها بدون قاعده به آشوب میرسد و حقوق بینالملل تلاش دارد همین قاعده را بسازد.
حقوق بینالملل عمومی برخلاف حقوق داخلی، قانونگذار مرکزی ندارد. دولتها خودشان با معاهدهها و رفتارهای پایدار قاعده میسازند. مادهی سیوهشتم اساسنامهی دیوان بینالمللی دادگستری معمولا مبنای شمارش منابع این حقوق قرار میگیرد: معاهدهها، عرف بینالمللی، اصول کلی حقوقی و به عنوان ابزار کمکی آرای قضایی و دیدگاه حقوقدانان برجسته. هر کتاب درسی این درس ناگزیر از همین چارچوب شروع میکند.
کتابی با عنوان «اصول حقوق بین الملل عمومی» از همین خانواده است. از عنوانش برمیآید که یک متن پایه برای دانشجویان است و بحثهای اصلی این حوزه را از ابتدا معرفی میکند. چنین کتابی معمولا اولین چیزی است که یک دانشجو پیش از سراغ رفتن به موضوعهای تخصصیتر میخواند.
خرید کتاب دانشگاهی با خرید رمان فرق دارد. کتاب درسی را برای یک هدف مشخص میخرید: سرفصل یک درس، آماده شدن برای یک آزمون یا پژوهش دربارهی یک موضوع. پیش از سفارش این چند پرسش را از خودتان بپرسید.
اگر استاد فهرست منابع داده، عنوان دقیق کتاب و نام نویسنده را از همان فهرست بردارید. کتابهای همنام گاهی چند ویرایش دارند و شمارهی فصلها فرق میکند. اگر از استاد بخواهید ویرایش مورد نظرش را بگوید، بعدا سردرگم نمیشوید.
کتاب پایه، مثل متنهای درسی حقوق بینالملل عمومی، همهی چارچوب را میدهد. کتاب موردی یک پرونده یا یک معاهده را کالبدشکافی میکند. تازهکار بهتر است اول پایه بخرد. اگر پایه را دارید و پایاننامهای در دست دارید، کتاب موردی برایتان ارزشمندتر است.
دانشجوی کارشناسی به متنی روان و مرحلهبهمرحله نیاز دارد. دانشجوی ارشد یا دکتری معمولا سراغ منبعهای تخصصیتر میرود. اگر خودتان دانشجوی این رشته نیستید ولی علاقه دارید، از کتابهای عمومیتر شروع کنید تا با اصطلاحها آشنا شوید و بعد سراغ متن سنگین بروید.
مشخصات ناشر، نویسنده و مترجم هر کتاب در صفحهی خودش است. برای کتابهای حقوقی، بهروز بودن متن اهمیت دارد، چون معاهدهها و رویهها عوض میشوند. اگر سال انتشار برایتان مهم است، پیش از سفارش آن را چک کنید.
دیوان بینالمللی دادگستری در شهر لاهه بزرگترین مرجع قضایی سازمان ملل است. کشورها میتوانند اختلافشان را به آن ببرند، به شرط اینکه صلاحیت دیوان در آن مورد پذیرفته شده باشد. رأیهای دیوان، همانطور که در مادهی سیوهشتم آمده، نقش کمکی در شناخت قواعد دارند و مطالعهی آنها بخش بزرگی از آموزش حقوق بینالملل است.
ایران هم در دهههای گذشته در چند پروندهی مهم به عنوان خواهان یا خوانده حضور داشته است. کتابی به نام «دعاوی ایران در دیوان بینالمللی دادگستری» از همین خانوادهی کتابهای موردی است. از عنوانش برمیآید که پروندههایی را که ایران در آنها طرف بوده مرور میکند. برای دانشجو، خواندن چنین اثری تمرین خوبی است چون اصلهای انتزاعی را در یک ماجرای واقعی میبیند.
اگر پایاننامهای دربارهی حل و فصل مسالمتآمیز اختلافها مینویسید، معمولا سه مرحله را باید دنبال کنید: متن رأی، تحلیل حقوقی آن و بازتاب سیاسی رأی در روابط دو کشور. کتابهای موردی در مرحلهی دوم به کارتان میآیند و شما را به منبعهای اصلی هم هدایت میکنند.
دهها سال پیش، فقط چند کشور ماهواره پرتاب میکردند. امروز فضا برای ارتباطات، هواشناسی، ناوبری و پژوهش علمی اهمیت دارد و پرسشهای حقوقی زیادی دارد: فضای ماورای جو مال کیست؟ اگر یک ماهواره به دیگری بخورد، مسئولیت با کیست؟ اگر روزی معدنی در ماه پیدا شد، حق برداشت با چه کسی است؟
پایهی این بحثها در معاهدهی فضای ماورای جو (۱۹۶۷)، کنوانسیون مسئولیت (۱۹۷۲) و موافقتنامهی ماه (۱۹۷۹) گذاشته شده است. عنوان کتاب «حقوق بینالملل فضا کنوانسیون مسئولیت و موافقتنامه ماه» مستقیم به دو تا از همین سندها اشاره دارد. کسی که میخواهد بداند دولتها برای فعالیت در فضا چه تعهدی دارند، از همین سندها شروع میکند.
حقوق فضا نمونهی خوبی است که نشان میدهد روابط بینالملل ثابت نیست. هر فناوری تازه، یک شاخهی حقوقی تازه میسازد. دانشجویی که امروز این رشته را میخواند، ممکن است در آینده با موضوعهایی روبهرو شود که هنوز کتاب درسی کاملی ندارند. برای همین کتابهای تخصصی چنین حوزههایی ارزش نگهداشتن دارند.
نظریهها عینکهایی هستند که با آنها یک رویداد را از زاویههای مختلف میبینیم. اگر بخواهید در کتابهای این رشته سردرگم نشوید، خوب است چند عینک اصلی را بشناسید.
هیچ کدام از اینها یکتنه همهی جهان را توضیح نمیدهند. دانشجوی خوب یاد میگیرد هر رویداد را با چند عینک ببیند و بعد قضاوت کند. اگر کتاب نظری میخرید، ببینید معرفی نظریهها بیطرفانه است یا کتاب فقط از یک دیدگاه دفاع میکند. هر دو نوع ارزش دارد، به شرط اینکه بدانید کدام را در دست دارید.
شاید برایتان پیش بیاید که با اولین نگاه به کتاب حقوق بینالملل عمومی احساس کنید با کوهی از اصطلاحها روبهرو هستید. این احساس طبیعی است. چند اصطلاح کلیدی را که در هر کتاب پایه میبینید اینجا ساده گفتهایم.
یعنی اینکه هر دولت روی قلمرو و مردم خودش اختیار دارد و دولت دیگر نباید در کارهای داخلیاش دخالت کند. اما این اختیار مطلق نیست و کشورها با امضای معاهدهها بخشی از آن را خودخواسته محدود میکنند.
توافقی نوشتهشده بین دولتها که از نظر حقوقی الزامآور است. قواعد بسته شدن، تفسیر و پایان معاهدهها در کنوانسیون وین دربارهی حقوق معاهدات (۱۹۶۹) آمده و در بیشتر کتابهای درسی فصلی دربارهی آن هست.
قاعدهای که از رفتار پایدار و همیشگی دولتها شکل میگیرد، همراه با این باور که این رفتار الزام حقوقی دارد. عرف را نمیشود روی یک برگه دید و برای همین فهمیدنش از معاهده سختتر است.
وقتی یک دولت قاعدهای را نقض کند، باید نتیجهاش را بپذیرد؛ مثلا جبران خسارت. کنوانسیون مسئولیت دربارهی فضا نمونهای از همین بحث در یک حوزهی خاص است.
یعنی اینکه یک دادگاه یا دولت در چه مواردی حق رسیدگی دارد. بسیاری از پروندههای دیوان لاهه مدتی فقط سر همین پرسش بحث میکنند، پیش از آنکه به اصل ماجرا برسند.
جز حقوق، بخش دیگری از کتابهای روابط بینالملل به نهادها و شیوهی کار دولتها میپردازد. دیپلماسی هنر گفتوگو میان دولتهاست و تاریخ دراز دارد. حقوق دیپلماتیک و کنسولی قواعد کار سفیرها و کنسولها را بیان میکند، مثل مصونیتها و حرمت اماکن دیپلماتیک.
سازمان ملل و نهادهای وابسته به آن، سازمانهای منطقهای و اتحادیهها موضوع کتابهای حقوق سازمانهای بینالمللیاند. این کتابها به شما نشان میدهند این نهادها چطور تصمیم میگیرند، رأیگیری چگونه است و اختیار هر ارگان تا کجاست.
مطالعهی سیاست خارجی هم بررسی میکند یک کشور چرا و چگونه در برابر رویدادهای جهانی موضع میگیرد. کتابهای این حوزه تاریخ، جغرافیا، اقتصاد و ایدئولوژی را کنار هم میگذارند. برای فهم سیاست خارجی هر کشور از جمله ایران، بیشتر از یک کتاب لازم است و خوب است منبعهای متنوع بخوانید.
اگر تازه وارد این رشته شدهاید یا میخواهید خودتان مسیر یادگیری بچینید، یک برنامهی ساده پیشنهاد میکنیم. این فقط یک ایده است و میتوانید مطابق درسهای دانشگاهتان تغییرش دهید.
نکتهی مهم این است که روابط بینالملل با ورق زدن سرسری یاد گرفته نمیشود. با یادداشت برداشتن، پرسیدن و مقایسه کردن پیش میرود. کتاب را بخرید و با خودکار بخوانید.
خیلی از دانشجوها بعد از خرید متوجه میشوند کتاب را درست انتخاب نکردهاند. چند اشتباه معمول را اینجا میآوریم تا شما تکرارشان نکنید.
عنوانها گاهی شبیهاند. «حقوق بینالملل عمومی» و «حقوق بینالملل خصوصی» دو درس متفاوتاند و کتاب یکی به درد دیگری نمیخورد. پیش از سفارش، عنوان کامل را بخوانید و با سرفصل درس مقایسه کنید.
در روابط بینالملل رویدادها زود تغییر میکنند. کتابی که چند دهه پیش نوشته شده، برای فهم تاریخ خوب است ولی برای وضع فعلی معاهدهها و سازمانها کافی نیست. اگر موضوع شما حقوقی و جاری است، سراغ چاپ تازهتر بروید.
لازم نیست همهی کتابهای فهرست منابع را در روز اول بخرید. اول کتاب اصلی را بگیرید و بعد ببینید به کدام منبع کمکی نیاز پیدا میکنید.
بعضی کتابها ترجمهاند و بعضی تألیف. ترجمهی بد میتواند فهم اصطلاحهای حقوقی را دشوار کند. اگر مترجم شناختهشدهای دارید، به او اعتماد کنید و مشخصات را در صفحهی کتاب بررسی کنید.
خوانندهی اصلی کتابهای این دسته دانشجویان کارشناسی، ارشد و دکتری روابط بینالملل و رشتههای نزدیک مثل علوم سیاسی و حقوقاند. اما گروههای دیگری هم هستند که از آنها بهره میبرند.
البته کتاب حقوقی جای مشاورهی حقوقی نیست. اگر مسئلهی شخصی یا کاری دارید که به یک پروندهی حقوقی مربوط میشود، کتاب کمک میکند بفهمید چه میپرسید، ولی جای وکیل و متخصص را نمیگیرد.
برای خوانندهی ایرانی، روابط بینالملل یک بحث دور و انتزاعی نیست. خبرهای مربوط به مذاکره، تحریم، مرز و همسایهها هر روز در زندگیمان حضور دارند. وقتی کتابی به دعاوی ایران در دیوان لاهه میپردازد، در واقع تاریخ رابطهی کشور خودمان با جهان را از زاویهی حقوقی میخوانید.
همین نزدیکی موضوع، هم مزیت است هم خطر. مزیتش این است که انگیزهی خواندن بالاتر میرود. خطرش این است که آدم بخواهد از کتاب فقط تأیید باورهای قبلیاش را بگیرد. کتاب دانشگاهی خوب به شما میآموزد دلیل بیاورید، سند بخوانید و طرف مقابل را هم بشنوید. با این نگاه، حتی موضوعهای حساس را آرامتر و دقیقتر میشود بررسی کرد.
اگر میخواهید زمینهی تاریخی این پروندهها را بهتر بفهمید، در دستهی تاریخ کتابهایی هست که به شما کمک میکند حوادث را در بستر زمانهاش ببینید.
کتاب حقوق بینالملل برای بسیاری از دانشجوها خستهکننده است. چند روش ساده میتواند خواندن را مؤثرتر کند.
یک نگاه سریع به تیترها، پیش از خواندن دقیق، ذهن را آماده میکند. بعد که وارد جزئیات شدید، میدانید هر بحث در کجای نقشه ایستاده است.
وقتی میخوانید مسئولیت بینالمللی چیست، یک ماجرای فرضی بسازید: ماهوارهی کشور الف به ماهوارهی کشور ب میخورد. حالا تعهد هر طرف را بنویسید. این تمرین ذهن را از حفظ کردن به فهمیدن میبرد.
اصطلاحهای لاتین و عربی در حقوق زیادند. یک دفترچهی کوچک بردارید و هر اصطلاح را با معنایش و یک جملهی نمونه بنویسید. آخر ترم همین دفترچه بهترین دوست شما خواهد بود.
با همکلاسیها یک پرونده را بین خودتان قسمت کنید. یک نفر از دید خواهان دفاع کند و دیگری از دید خوانده. این روش هم یادگیری را عمیق میکند، هم یاد میدهد استدلال را چطور بچینید.
یکی از نگرانیهای همیشگی دانشجوها این است که این رشته بعد از فارغالتحصیلی به کجا میرسد. جواب قطعی و یکسانی برای همه وجود ندارد، ولی میشود مسیرهای رایج را گفت. بعضی به کار در نهادهای دیپلماتیک و مطالعات سیاست خارجی علاقه دارند. بعضی پژوهشگر میشوند و در مراکز مطالعاتی و دانشگاهها میمانند. بعضی هم به رسانه، ترجمه، تحلیلگری یا فعالیت در سازمانهای مردمنهاد میروند.
در همهی این مسیرها یک چیز مشترک است: توانایی خواندن متنهای دقیق و استدلال کردن. دانشجویی که سالهای دانشجویی را با چند کتاب پایه و چند کتاب موردی گذرانده، هنگام رویارویی با یک معاهده یا یک گزارش بینالمللی احساس غریبگی نمیکند. برای همین خرید کتاب مناسب فقط برای نمرهی همین ترم نیست؛ سرمایهای برای سالهای بعد هم هست.
اگر هنوز نمیدانید کدام شاخهی رشته به دلتان مینشیند، از هر بخش یک کتاب بخوانید. حقوقی را امتحان کنید، نظری را امتحان کنید، یک کتاب تاریخی دربارهی دیپلماسی را هم بخوانید. معمولا بعد از خواندن چند صد صفحه، علاقهی اصلی خودش را نشان میدهد و میتوانید هدفمندتر ادامه دهید. کتابهای علوم تربیتی هم برای کسی که میخواهد شیوهی درس خواندن خودش را بهتر کند مفیدند؛ سری به علوم تربیتی و آموزش بزنید.
اگر میخواهید فقط با فضای رشته آشنا شوید، یک کتاب مقدماتی دربارهی نظریهها و مفاهیم بخوانید. اگر درس دانشگاهی دارید، اول کتاب معرفیشدهی استاد را تهیه کنید. برای بخش حقوقی، یک متن پایهی حقوق بینالملل عمومی نقطهی شروع خوبی است.
لازم نیست. کتابهای پایه برای دانشجوی رشتههای مختلف نوشته میشوند. فقط باید صبر کنید و اصطلاحهای تازه را یاد بگیرید. اگر به بخشی نرسیدید، برگردید و دوباره بخوانید.
دانشجویان و پژوهشگرانی که میخواهند رسیدگی قضایی بینالمللی را از نزدیک ببینند. کتابی مثل «دعاوی ایران در دیوان بینالمللی دادگستری» چون به موضوع ایران میپردازد برای فهمیدن پروندههای آشنا هم مناسب است.
در بعضی دانشگاهها به عنوان درس اختیاری یا موضوع پایاننامه مطرح میشود. حتی اگر درس رسمی شما نیست، برای دانشجویی که به فناوری و سیاست علاقه دارد، حوزهی جذابی است.
سال انتشار و شمارهی چاپ در صفحهی کتاب هست. برای کتابهای نظری این چندان مهم نیست، ولی در کتابهای حقوقی و موردی بهتر است چاپ تازهتر را انتخاب کنید.
بله، نسخهی چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود و مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است.
اول کتاب اصلی درس. کتاب کمکی وقتی به کار میآید که بخشی را نفهمیده باشید. بهتر است پیش از خرید کتاب کمکی، ببینید اصلا مشکل از کجاست.
کتاب روابط بینالملل به شما کمک میکند از خواندن خبر به فهمیدن ساختار برسید. حقوق بینالملل قاعدهها را میدهد، نظریهها عینک تحلیل میدهند و کتابهای موردی مثل دعاوی دیوان لاهه یا حقوق فضا، همهی اینها را در یک ماجرای مشخص نشان میدهند. با چند کتاب مناسب و یک برنامهی ساده میتوان این رشتهی گسترده را قدم به قدم شناخت.
اگر دانشجو هستید، فهرست منابع درس را کنار این راهنما بگذارید و کتابها را یکییکی انتخاب کنید. اگر دنبال گسترش دانش خودتان هستید، از موضوعی که بیشتر کنجکاوتان کرده شروع کنید. کتابهای این دسته را ببینید و نسخهی چاپی مورد نیازتان را آنلاین سفارش بدهید.