محمد باقر تاج الدین
جامعه شناسان
مهین شیخ انصاری
جامعه شناسان
چرا مردم در جامعه‌ای این‌طور رفتار می‌کنند و در جامعه‌ی دیگر آن‌طور؟ چرا زبانی تغییر می‌کند و زبان دیگر در یک کتاب قدیمی می‌ماند؟ چرا اقتصاد گاهی بالا می‌رود و گاهی پایین؟ پرسش‌هایی از این جنس، خانه‌شان در علوم انسانی و اجتماعی است: دانشی که انسان را در گروه، در زبان، در تاریخ و در فرهنگ می‌شناسد. دسته‌ی علوم انسانی و اجتماعی کتاب‌جم سایه‌بان بزرگی است برای کتاب‌های تاریخ، فلسفه، جامعه‌شناسی، سیاست، اقتصاد، حقوق، جغرافیا، مردم‌شناسی، آموزش و رسانه، و همچنین برای کتاب‌های زبان‌شناسی، فرهنگ‌نامه‌ها و پژوهش‌های زبان و ادب فارسی.
این صفحه برای دانشجویی نوشته شده که می‌خواهد گرایش‌هایش را بشناسد، برای خواننده‌ی کنجکاوی که از هر شاخه یک کتاب می‌خواهد بخواند و برای کسی که برای معلم، استاد یا دوستی هدیه می‌خواهد. در ادامه نقشه‌ی این دنیا را می‌کشیم و می‌گوییم هر شاخه چه دارد، از کجا شروع کنید و چطور در میان عنوان‌های متنوع راه خودتان را پیدا کنید.
علوم طبیعی سراغ طبیعت می‌روند: سنگ، ستاره، سلول. علوم انسانی و اجتماعی سراغ خود ما می‌رود: چطور فکر می‌کنیم، چطور حرف می‌زنیم، چطور با هم زندگی می‌کنیم، چطور حکومت و بازار و قانون می‌سازیم و چطور گذشته را روایت می‌کنیم. ابزارشان هم فرق می‌کند. جای آزمایشگاه، بیشتر متن، مشاهده، مصاحبه، تحلیل آمار و استدلال است.
گاهی دو اصطلاح «علوم انسانی» و «علوم اجتماعی» را جدا می‌گویند. علوم انسانی معمولا به شاخه‌هایی مثل ادبیات، فلسفه، تاریخ و زبان اشاره دارد و علوم اجتماعی به جامعه‌شناسی، اقتصاد، سیاست و شاخه‌های مشابه. ولی مرز روشنی بین آن‌ها نیست و در دانشگاه‌ها و کتاب‌فروشی‌ها معمولا یک سقف مشترک دارند، مثل همین دسته.
در کتاب‌جم این دسته یک دسته‌ی مادر است: زیرمجموعه‌هایی مثل تاریخ، فلسفه و جامعه‌شناسی هر کدام صفحه‌ی خودشان را دارند. کتاب‌هایی که مستقیم در این دسته می‌بینید، بیشتر کتاب‌هایی هستند که در یک شاخه‌ی مشخص جا نمی‌گیرند یا چند شاخه را با هم لمس می‌کنند، به‌ویژه پژوهش‌های زبان و فرهنگ.
اگر می‌خواهید علوم انسانی و اجتماعی را تازه بشناسید، یک قاعده‌ی ساده به کار می‌آید: از سؤالی شروع کنید که خودتان دارید. اگر می‌پرسید «چرا جامعه‌ی ما این‌طور است؟»، سراغ جامعه‌شناسی بروید. اگر می‌پرسید «این وضع از کجا آمده؟»، تاریخ. اگر می‌پرسید «حق چیست؟»، حقوق یا فلسفه. اگر می‌پرسید «این کلمه از کجا آمده و چرا این‌طور می‌گوییم؟»، زبان‌شناسی.
پس پیش از خرید کتاب، یک لحظه بایستید و از خودتان بپرسید: چه چیزی می‌خواهم بفهمم؟ جواب همین سؤال، شاخه‌ی مناسب را نشان می‌دهد. بعد نوبت این است که کتاب مقدماتی همان شاخه را پیدا کنید. کتاب‌های مقدماتی این علوم معمولا با عنوان‌هایی مثل «درآمدی بر …» یا «مبانی …» می‌آیند و خواننده‌ی غیرمتخصص را هم در نظر دارند.
یک نکته‌ی مهم: در علوم انسانی و اجتماعی، برخلاف علوم طبیعی، همیشه یک جواب قطعی وجود ندارد. نظریه‌ها با هم رقابت می‌کنند و هر کدام از زاویه‌ای به موضوع نگاه می‌کنند. کتاب خوب، این تنوع را نشان می‌دهد و به شما یاد می‌دهد چطور بین دیدگاه‌ها قضاوت کنید، نه این‌که فقط یکی را تحمیل کند. ما در کتاب‌جم کتاب‌ها را معرفی می‌کنیم و سمت هیچ دیدگاهی را نمی‌گیریم.
وقتی فهرست کتاب‌های مستقیم این دسته را نگاه کنید، یک جریان پررنگ را می‌بینید: کتاب‌های زبان. مجموعه‌هایی مثل «نگین‌های زبان‌شناسی» با شماره‌های مختلف، مثلا «ساخت‌گرایی» که در این فهرست دیده می‌شود، و کتاب‌هایی مثل «زبان‌شناسی و زبان فارسی» و «فرهنگ توصیفی مکاتب زبان‌شناسی» نشان می‌دهند که زبان‌شناسی یکی از جدی‌ترین شاخه‌های این دسته است.
زبان‌شناسی چه می‌کند؟ زبان را مثل یک پدیده‌ی قابل مطالعه می‌بیند: صداها، ساختار جمله‌ها، معنا، تغییر زبان در طول زمان و رابطه‌ی زبان با جامعه. کسی که زبان‌شناسی می‌خواند، چیزهایی را می‌فهمد که پیش‌تر برایش عادی بوده‌اند. مثلا چرا در فارسی «می‌روم» می‌گوییم و چگونه فعل‌ها ساخته می‌شوند.
مکتب‌های مختلف زبان‌شناسی، از جمله ساخت‌گرایی، هر کدام زاویه‌ی دید خودشان را دارند و کتاب‌های مقدماتی این مکتب‌ها را شرح می‌دهند. عنوان‌هایی مثل «فرهنگ توصیفی مکاتب زبان‌شناسی» از نامشان پیداست که به معرفی اصطلاح‌ها و جریان‌های این دانش می‌پردازند. برای دانشجوی رشته‌ی زبان‌شناسی یا ادبیات، چنین فرهنگ‌هایی همراه هر روزه‌اند. درباره‌ی جزئیات محتوای هر کتاب به مشخصات صفحه‌ی خودش رجوع کنید.
یکی از ویژگی‌های علوم انسانی و اجتماعی این است که زبان تخصصی زیادی دارد و برای همین فرهنگ‌نامه‌ها در آن جایگاه مهمی دارند. در فهرست این دسته می‌بینید «فرهنگنامه‌های زبان» با شماره‌ی مجموعه و «فرهنگ توصیفی زبان»، «فرهنگ اصطلاحات و ضرب‌المثل‌های جانوری»، و کتاب‌های عربی کهن مثل «ترتیب مقاییس اللغه». هر کدام نوعی فرهنگ‌اند، اما با هدف متفاوت.
اگر بیشتر از فرهنگ به دنبال ابزار زبان هستید، دسته‌ی دیکشنری و فرهنگ لغت هم در کتاب‌جم هست که فرهنگ‌های دوزبانه و تخصصی را جدا نشان می‌دهد.
بخش دیگری از علوم انسانی و اجتماعی در مقاله و مجموعه‌مقاله زندگی می‌کند. در این دسته عنوان‌هایی مثل «مقالات سعید نفیسی (در زمینه‌ی زبان و ادب فارسی)» و «فصلنامه‌ی مطالعات تاریخی» می‌بینید. مجموعه‌مقاله برای خواننده‌ای مناسب است که می‌خواهد چند موضوع نزدیک به هم را از یک قلم یا یک گروه بخواند.
مزیت این کتاب‌ها این است که مقاله‌ها معمولا کوتاه و متمرکزند و می‌توانید هر کدام را جداگانه بخوانید، بدون این‌که مجبور باشید کل کتاب را پشت سر هم پیش ببرید. عیبش هم این است که مقدمه و زمینه کمتر می‌دهند و خواننده‌ی مبتدی گاهی احساس می‌کند وسط بحث وارد شده است. اگر تازه‌کارید، ابتدا یک کتاب مقدماتی همان موضوع را بخوانید و بعد سراغ مجموعه‌مقاله بروید.
فصلنامه‌ها هم شکل دیگری از همین منبع‌ها هستند و برای دیدن پژوهش‌های تازه‌تر کاربرد دارند. شماره‌های هر فصلنامه معمولا موضوع مشترکی دارند و برای پژوهشگرها کارآمدند.
برای این‌که بدانید هر شاخه چه چیزی برای شما دارد، این مرور کوتاه را ببینید.
روایت و تحلیل گذشته. اگر می‌خواهید بدانید چرا امروز این‌طور است، تاریخ معمولا نقطه‌ی خوبی است. کتاب‌های تاریخ از دوره‌های باستان تا معاصر را در بر می‌گیرد.
پرسش درباره‌ی معنا، دانش، اخلاق و هستی. برای کسی که دوست دارد استدلال‌ها را دنبال کند و پرسش‌ها را تا ریشه ببرد. فلسفه کتاب‌های مقدماتی و تخصصی دارد.
مطالعه‌ی الگوهای زندگی جمعی: خانواده، طبقه، شهر، رسانه، نابرابری. جامعه‌شناسی برای کسی است که می‌خواهد جامعه را نه با نظر شخصی، که با مفهوم و پژوهش بشناسد.
قدرت، حکومت، نهادها و رابطه‌ی کشورها. سیاست و علوم سیاسی و دسته‌ی روابط بین‌الملل برای کسانی است که به این حوزه علاقه دارند. در این حوزه، ما بی‌طرف می‌مانیم و کتاب‌ها را از دیدگاه‌های گوناگون کنار هم می‌گذاریم.
بازار، پول، کار، قانون و حق. اقتصاد و حقوق برای دانشجو و شاغل و شهروندی که می‌خواهد چارچوب‌ها را بفهمد. برای مسائل حقوقی شخصی، مشاوره‌ی وکیل جای هیچ کتابی را نمی‌گیرد.
مکان و انسان، فرهنگ و آیین‌ها، یادگیری و تربیت. دسته‌ی مردم‌شناسی و فرهنگ عامه و علوم تربیتی و آموزش برای معلمان، والدین و دوستداران فرهنگ مفیدند.
دانشجوی این رشته‌ها معمولا با فهرست منبع طولانی روبه‌رو است و پرسش رایجی دارد: همه را بخرم؟ پاسخ ساده: نه. سه دسته‌ی منبع را از هم جدا کنید.
در رشته‌های زبان و ادبیات، فرهنگ‌های تخصصی، مجموعه‌های نظریه و مقالات پژوهشی نقش مهمی دارند. در جامعه‌شناسی و علوم سیاسی، متن‌های نظری و کتاب‌های روش تحقیق. در تاریخ، هم منابع دست‌اول و هم تحلیل‌ها. مشخصات هر کتاب را در صفحه‌ی خودش ببینید و اگر کتاب ترجمه است، به نام مترجم و ناشر توجه کنید.
به شماره‌ی چاپ و ویراست هم نگاه کنید. در علوم انسانی، ویراست تازه گاهی مقدمه‌ی مهم دارد یا استدلال‌ها را اصلاح کرده است. بهتر است هر دو را ببینید و بر اساس استاد و درس تصمیم بگیرید.
اگر دانشجو نیستید و فقط دلتان می‌خواهد دنیای علوم انسانی را بشناسید، این مسیر پیشنهادی برای شماست.
بعد از سه ماه، خودتان می‌فهمید کدام شاخه شما را بیشتر می‌کشد و می‌توانید عمیق‌تر بروید. هر ماه یک کتاب، در سال دوازده کتاب می‌شود و این برای ساختن یک پایه‌ی محکم کافی است.
در علوم انسانی و اجتماعی به کتاب‌هایی می‌رسید که با هم مخالف‌اند. این طبیعی است و حتی خوب است. چند اصل ساده می‌تواند به شما کمک کند.
این نگاه انتقادی، مهم‌ترین چیزی است که علوم انسانی به شما یاد می‌دهد و در زندگی روزمره هم به کار می‌آید.
کتاب علوم انسانی و اجتماعی هدیه‌ی فکورانه‌ای است، به‌ویژه برای معلم، استاد، دانشجو، پژوهشگر یا کسی که همیشه سؤال دارد. برای یک زبان‌شناس یا دانشجوی ادبیات، فرهنگ‌نامه یا مجموعه‌ی نظری، هدیه‌ی خوبی است. برای علاقه‌مند به تاریخ و فرهنگ، مجموعه‌مقاله یا کتابی درباره‌ی مثل‌ها و اصطلاح‌ها. و برای دانش‌آموزی که تازه به این رشته‌ها علاقه‌مند شده، کتاب مقدماتی و روان.
اگر درباره‌ی گیرنده اطلاعات کافی ندارید، بپرسید چه چیزی می‌خواند یا چه موضوعی او را کنجکاو می‌کند. و به‌جای کتاب سنگین، گاهی یک کتاب کوتاه و جذاب بهتر است. هدیه‌ی کتاب موقعی ارزش دارد که خوانده شود.
شاید بپرسید چرا در یک دسته‌ی علوم انسانی و اجتماعی این‌قدر کتاب زبان می‌بینید. جواب ساده است: زبان جایی است که همه‌ی شاخه‌ها به هم می‌رسند. تاریخ در زبان ثبت می‌شود، جامعه در زبان حرف می‌زند، فلسفه با زبان استدلال می‌کند و ادبیات از زبان ساخته می‌شود. کسی که زبان را بشناسد، به همه‌ی این دنیاها کلیدی دارد.
برای فارسی‌زبان‌ها این ارتباط عمیق‌تر هم هست. فارسی زبانی است با تاریخ نوشتاری بسیار بلند و در طول قرن‌ها با عربی و زبان‌های دیگر داد و ستد داشته است. برای همین پژوهش‌هایی درباره‌ی واژه‌ها، دستور، مثل‌ها و ادب فارسی هر روز خواننده‌ی تازه پیدا می‌کنند. کتابی مثل «زبان از یاد رفته» از نامش کنجکاوی را برمی‌انگیزد و کتاب‌های مقالات ادبی مثل مجموعه‌ی مقالات سعید نفیسی از آن نوعی‌اند که ادب و زبان را با هم می‌بینند. ما درباره‌ی محتوای دقیق هر کدام ادعایی نمی‌کنیم و شما می‌توانید مشخصات را در صفحه‌ی هر کتاب بخوانید.
اگر معلم زبان و ادبیات هستید، دانشجوی این رشته‌ها هستید یا فقط به فارسی علاقه دارید، بخش زبان و فرهنگ این دسته را از دست ندهید. حتی خواندن چند فصل از یک کتاب زبان‌شناسی مقدماتی ممکن است نگاه شما را به حرف زدن روزمره عوض کند.
خیلی از خواننده‌های علوم انسانی و اجتماعی دانشجویی هستند که باید مقاله یا پایان‌نامه بنویسند. برای آن‌ها فقط کتاب موضوعی کافی نیست و کتاب‌های روش تحقیق هم لازم است. این کتاب‌ها یاد می‌دهند چطور موضوع انتخاب کنید، پرسش پژوهش را بنویسید، منبع پیدا کنید، داده جمع کنید و نتیجه را بنویسید. اگر این مهارت‌ها را نداشته باشید، حتی بهترین ایده‌ها هم به یک نوشته‌ی خوب تبدیل نمی‌شود.
چند توصیه برای دانشجو:
مشخصات کتاب‌های روش تحقیق را در دسته‌های تخصصی هر رشته می‌توانید ببینید. اگر گرایش شما آموزش و تربیت است، دسته‌ی علوم تربیتی و آموزش منابع بیشتری دارد.
یکی از دلایل دوری بعضی از خواننده‌ها از کتاب‌های علوم انسانی، سختی متن‌های نظری است. جمله‌های بلند، اصطلاح‌های ناآشنا و استدلال‌های چندلایه ممکن است در نگاه اول دلسردکننده باشد. خبر خوب این است که با چند کار ساده می‌شود این متن‌ها را رام کرد.
پیش از رفتن سراغ فصل اول، فهرست مطالب و مقدمه را بخوانید. مقدمه معمولا نقشه‌ی راه است و می‌گوید نویسنده چه می‌خواهد ثابت کند. با این نقشه، هر فصل جایش را پیدا می‌کند.
هر پاراگراف را با یک جمله‌ی خودتان خلاصه کنید. اگر نتوانستید، یعنی هنوز نفهمیده‌اید و باید دوباره بخوانید. این کار کند است ولی مطمئن‌ترین راه یادگیری است.
هر اصطلاح تازه را با تعریف کوتاه بنویسید و مثالی از خودتان کنارش بگذارید. بعد از چند فصل، فهرست خودتان بهتر از هر واژه‌نامه‌ای به کار می‌آید.
متن‌های نظری با گفت‌وگو زنده می‌شوند. اگر می‌توانید، با هم‌کلاسی یا دوستی که همین کتاب را می‌خواند درباره‌ی هر فصل حرف بزنید.
بعضی کتاب‌ها را بار دوم بهتر می‌فهمید. اگر بار اول همه‌چیز را نگرفتید، ناامید نشوید. فهم متن‌های نظری تدریجی است.
اگر دوست دارید آرام‌آرام یک کتابخانه‌ی خوب برای خودتان بسازید، این ترتیب پیشنهادی ما را ببینید. لازم نیست هیچ‌کدام را همان لحظه بخرید.
این ساختار به شما اجازه می‌دهد هم عمیق شوید و هم دید وسیع داشته باشید. هر چند وقت یک بار، قفسه را مرور کنید و ببینید کدام لایه خالی مانده است. آن‌جا نقطه‌ی خرید بعدی شماست. و اگر خواستید از دنیای واقعی آدم‌ها هم بخوانید، زندگی‌نامه‌ها و خاطرات دری به همین دنیا از زاویه‌ی شخصی باز می‌کنند. این کتاب‌ها را هم می‌شود کنار متن‌های نظری خواند تا فهم شما زنده‌تر شود.
ارزش علوم انسانی و اجتماعی وقتی معلوم می‌شود که از کتاب به بیرون می‌آید. بعد از خواندن یک فصل درباره‌ی زبان، به حرف زدن اطرافیان دقت کنید. بعد از خواندن درباره‌ی جامعه، به رفتار مردم در مترو و بازار نگاه کنید. بعد از خواندن تاریخ، به نام خیابان‌ها و بناهای شهرتان با کنجکاوی نگاه کنید. این تمرین ساده، دانش را از حافظه به نگاه شما منتقل می‌کند.
و اگر توانستید، آنچه می‌خوانید را با کسی در میان بگذارید. گفت‌وگو درباره‌ی یک کتاب، بهترین راه فهمیدن آن است و گاهی از دل یک بحث ساده، ایده‌ی یک پژوهش یا یک نوشته‌ی جدی بیرون می‌آید.
علوم انسانی بیشتر به ادبیات، فلسفه، تاریخ و زبان مربوط است و علوم اجتماعی به جامعه‌شناسی، اقتصاد و سیاست. اما مرز محکمی بین آن‌ها نیست و در بسیاری از جاها با هم می‌آیند.
از شاخه‌ای که سؤال بیشتری درباره‌اش دارید. علاقه بهتر از هر توصیه‌ای شما را جلو می‌برد. یک کتاب مقدماتی همان شاخه را انتخاب کنید.
بعضی بله. کتاب‌های مقدماتی برای همه‌ی علاقه‌مندان نوشته می‌شوند. اما کتاب‌های مکتب‌ها و نظریه‌ها بیشتر برای دانشجوها و پژوهشگرها هستند. مشخصات کتاب را بخوانید.
برای پژوهشگر ادبیات، زبان و دین‌پژوهی که به متن‌های کلاسیک نیاز دارد. خواننده‌ی عادی معمولا به فرهنگ‌های ساده‌تری نیاز دارد.
ما کتاب‌ها را از ناشران مختلف کنار هم قرار می‌دهیم و جانب هیچ دیدگاهی را نمی‌گیریم. نظر و رویکرد هر کتاب از آن نویسنده و ناشر است و در مشخصات کتاب می‌توانید درباره‌ی آن بخوانید.
کتاب مورد نظر را باز کنید، مشخصات را بخوانید و نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز می‌شود.
علوم انسانی و اجتماعی به ما یاد می‌دهد که جهان فقط ماده و عدد نیست: زبان است، تاریخ است، رابطه است، قانون است و معنایی که آدم‌ها به زندگی می‌دهند. کتاب‌های این دسته، از پژوهش‌های زبان‌شناسی و فرهنگ‌نامه‌ها تا مجموعه‌مقاله و فصلنامه، چند دروازه به این دنیا هستند. بقیه‌ی راه با شاخه‌های تخصصی‌تر ادامه پیدا می‌کند.
کتاب‌های این دسته را ببینید، از زیردسته‌ها بازدید کنید و نسخه‌ی چاپی کتاب مورد نظرتان را آنلاین سفارش بدهید. هر شناخت بزرگی، با یک صفحه‌ی خوانده‌شده شروع می‌شود.
