عباس قنبری باغستان، عباس قنبری‌باغستانی، محمد یوسف‌حسین، محمود قلندر
علمی و فرهنگی
هر روز صبح، پیش از آنکه با کسی حرف بزنیم، چند خبر خوانده‌ایم، چند پیام دیده‌ایم و چند تصویر از جهان به ذهن‌مان رسیده است. حالا بپرسید: این خبرها را چه کسی انتخاب کرده؟ چرا این‌طور روایت شده‌اند؟ و رسانه‌ها چطور نگاه ما را به دنیا می‌سازند؟ پاسخ این پرسش‌ها موضوع دسته‌ی «رسانه و ارتباطات» است. این صفحه راهنمای شما برای شناخت کتاب‌های این حوزه است: از نشانه‌شناسی و اقتصاد رسانه تا روش‌های تحقیق در ارتباطات، رسانه‌های مجازی و نقد فرهنگ تصویری. اگر دانشجو، پژوهشگر، کارمند روابط عمومی یا شهروندی کنجکاو هستید، در ادامه می‌گوییم از کجا شروع کنید و چه نوع کتابی به کارتان می‌آید.
لازم نیست پیش‌زمینه‌ی دانشگاهی داشته باشید. بسیاری از کتاب‌های این حوزه برای خواننده‌ی عادی هم قابل خواندن‌اند و به او کمک می‌کنند رسانه را آگاهانه‌تر ببیند.
رسانه و ارتباطات رشته‌ای است که نحوه‌ی انتقال پیام بین انسان‌ها را بررسی می‌کند: روزنامه، رادیو، تلویزیون، اینترنت و شبکه‌های اجتماعی. در کنار خود ابزارها، به تأثیر آن‌ها بر فرهنگ، سیاست، اقتصاد و روابط روزمره هم می‌پردازد. به همین دلیل کتاب‌های این حوزه از چند علم دیگر وام می‌گیرند: جامعه‌شناسی، زبان‌شناسی، اقتصاد، روان‌شناسی و علوم سیاسی.
در نمونه‌های این دسته گستره‌ی همین موضوع‌ها را می‌بینید: عنوان‌هایی درباره‌ی اقتصاد رسانه، نشانه‌شناسی، روش‌های پژوهش، رسانه‌های مجازی، سرمایه‌داری دیجیتال، سرگرمی و سیاست‌گذاری فرهنگی. همین تنوع کار انتخاب را سخت می‌کند، پس بهتر است اول بدانید دنبال چه هستید.
پیش از هر چیز از خودتان بپرسید هدفتان چیست. جواب این سؤال، نوع کتاب را مشخص می‌کند.
خیلی‌ها کتاب را فقط بر اساس عنوان جذاب می‌خرند و بعد می‌بینند سطح آن با نیازشان جور نیست. یک لحظه مکث کنید و هدفتان را بنویسید.
رسانه‌ها فقط پیام نمی‌رسانند؛ سرمایه می‌خواهند، درآمد دارند، با هم رقابت می‌کنند و برای بقا تصمیم می‌گیرند. مطالعه‌ی این جنبه را اقتصاد رسانه می‌نامند. در این دسته دو عنوان می‌بینید: «اقتصاد رسانه» و «اقتصاد رسانه در ایران». از عنوان دوم پیداست که به وضعیت رسانه در ایران می‌پردازد. اگر می‌خواهید بدانید رسانه‌ها چگونه اداره می‌شوند یا برای شروع یک کسب‌وکار رسانه‌ای فکر می‌کنید، این نوع کتاب‌ها به کارتان می‌آید.
اگر اقتصاد را دوست دارید، دسته‌ی اقتصاد هم می‌تواند مکمل باشد. البته درباره‌ی مطالب دقیق هر کتاب باید مشخصات صفحه‌ی خودش را بخوانید.
وقتی به یک تبلیغ، پوستر یا تیتر خبر نگاه می‌کنید، فقط اطلاعات نمی‌گیرید؛ نشانه‌ها را هم می‌خوانید: رنگ، قاب، واژه، لحن. نشانه‌شناسی علمی است که همین لایه‌ی پنهان را بررسی می‌کند. عنوان «نگاهی به نشانه‌شناسی رسانه» در این دسته از همین موضوع خبر می‌دهد. برای کسی که کار طراحی، تبلیغات یا تحلیل محتوا می‌کند، این نگاه ابزار خوبی است.
اگر تازه‌کار هستید، نگران واژه‌های تخصصی نباشید. نشانه‌شناسی در اصل یعنی پرسیدن اینکه «این تصویر یا جمله چه چیزی را به ما القا می‌کند؟» و همین پرسش را همه می‌توانند بپرسند.
از وقتی اینترنت وارد زندگی شده، رسانه از اختیار چند سازمان بزرگ خارج شده و هر کس می‌تواند پیام بفرستد. همین تغییر سؤال‌های تازه‌ای ساخته: اعتبار خبر، حریم خصوصی، اعتیاد به صفحه‌ی گوشی، تأثیر شبکه‌های اجتماعی. در این دسته چند عنوان با همین حال‌وهوا دیده می‌شود: «رسانه‌های مجازی در مسیر تکامل»، «عصر مجازی؛ تأملی بر کارکردها و رویکردهای جامعه‌ی مجازی» و «بازخوانی مارکس در عصر سرمایه‌داری دیجیتال».
برای انتخاب، به سال انتشار و ویرایش کتاب توجه کنید. حوزه‌ی مجازی سریع تغییر می‌کند و بعضی مثال‌ها قدیمی می‌شوند. البته مبانی نظری این کتاب‌ها می‌تواند سال‌ها معتبر بماند. مشخصات هر کتاب را ببینید.
اگر می‌خواهید پایان‌نامه یا پژوهش بنویسید، به کتاب روش تحقیق نیاز دارید. در این دسته چند عنوان از مجموعه‌ی «روش‌های تحقیق در ارتباطات» می‌بینید، از جمله «روش‌های تحقیق در ارتباطات ۲ (روش‌های کیفی)» و «روش‌های تحقیق در ارتباطات ۴ (روش‌های پژوهش میدانی)». عددها نشان می‌دهند این کتاب‌ها بخشی از یک مجموعه‌اند و هر جلد موضوع جداگانه دارد.
پیش از خرید به دو نکته توجه کنید:
اگر استاد راهنما دارید، از او بپرسید کدام منبع را توصیه می‌کند. ما فقط کتاب می‌فروشیم و مشاوره‌ی پژوهشی نمی‌دهیم.
به‌طور ساده، در روش کیفی به‌جای عدد، معنا و تجربه‌ی آدم‌ها را بررسی می‌کنید: مصاحبه، مشاهده، تحلیل متن. در روش میدانی به میان مردم یا موقعیت واقعی می‌روید و داده را در همان‌جا جمع می‌کنید. این دو گاهی با هم می‌آیند. بسته به موضوع، یکی یا هر دو را انتخاب می‌کنید.
کتاب‌های روش تحقیق معمولا با مثال کار می‌کنند و هر مرحله را نشان می‌دهند. اگر کتابی مثال بیشتر و توضیح ساده‌تر دارد، برای مبتدی مناسب‌تر است. در مشخصات کتاب می‌توانید ببینید برای چه سطحی نوشته شده است.
یکی از جذاب‌ترین بخش‌های این حوزه نقد رسانه‌ی سرگرمی است: تلویزیون، فیلم، بازی و تصویر. عنوانی مثل «زندگی در عیش مردن در خوشی (زوال فرهنگی در بستر عشرت در عصر رسانه‌های تصویری)» از اسمش پیداست به همین موضوع می‌پردازد، یعنی رابطه‌ی سرگرمی، رسانه‌ی تصویری و فرهنگ. عنوان «امپراتوری آمریکا و زرادخانه‌ی سرگرمی» هم به رابطه‌ی سرگرمی و قدرت اشاره می‌کند.
این نوع کتاب‌ها گاهی دیدگاه مشخصی دارند و حرف‌شان قابل بحث است. ما در کتاب‌جم داوری نمی‌کنیم؛ توصیه‌ی ما این است که کتاب‌های نقادانه را کنار منبعی با دیدگاه متفاوت بخوانید تا تصویر کامل‌تری داشته باشید.
رسانه و سیاست همیشه با هم بوده‌اند. برخی کتاب‌ها به رابطه‌ی رسانه با قدرت و تصمیم‌گیری می‌پردازند. در این دسته عنوانی مثل «سیاست‌نما، نمای سیاست (نگاهی نو به خط‌مشی‌گذاری سازمان‌های فرهنگی ایران)» هست که از نامش پیداست به خط‌مشی‌گذاری و سازمان‌های فرهنگی می‌پردازد.
برای این مباحث بی‌طرف بمانید و کتاب را با ذهن باز بخوانید. دسته‌ی سیاست و علوم سیاسی هم منابع نزدیکی دارد. اگر دنبال مبانی نظری هستید، دسته‌ی جامعه‌شناسی و فلسفه هم مفید است.
در میان عنوان‌های نمونه، کتابی به نام «اخبار» هست. عنوان کوتاه است و برای پی بردن به محتوایش باید مشخصات صفحه‌ی خودش را ببینید. به‌طور کلی کتاب‌های خبر و روزنامه‌نگاری برای کسانی است که می‌خواهند بدانند خبر چگونه ساخته می‌شود، چه چیزی خبر حساب می‌شود و چرا بعضی موضوع‌ها بیشتر دیده می‌شوند.
اگر می‌خواهید روزنامه‌نگار شوید، علاوه بر کتاب نظری به تمرین نوشتن نیاز دارید. کتاب فقط بخشی از مسیر است.
سواد رسانه‌ای یعنی بتوانید پیام رسانه را بفهمید، بسنجید و مثل مصرف‌کننده‌ی آگاه با آن روبه‌رو شوید. این مهارت فقط برای دانشجوی رشته نیست؛ هر کسی که خبر می‌خواند یا فیلم می‌بیند به آن نیاز دارد. چند پرسش ساده که می‌توانید هر بار از خودتان بپرسید:
کتاب‌های این دسته کمک می‌کنند این پرسش‌ها عمیق‌تر شوند و از حد حس به نظریه برسند.
یکی از مخاطبان مهم این حوزه کارکنان روابط عمومی‌اند. آن‌ها باید بتوانند پیام سازمان را روشن و درست برسانند و با رسانه‌ها ارتباط سازنده داشته باشند. کتاب‌های کاربردی و مدیریتی در این زمینه به کارشان می‌آید. اگر در همین حوزه کار می‌کنید، دسته‌ی علوم انسانی و اجتماعی را هم ببینید که منابع نزدیک دارد.
روابط عمومی بدون صداقت به جایی نمی‌رسد. هر کتابی هر تکنیکی یاد بدهد، اعتماد مخاطب با صراحت و دقت ساخته می‌شود.
کتاب‌های این حوزه گاهی متن‌های فشرده و پر از اصطلاح‌اند. چند توصیه کمک می‌کند:
لازم نیست همه‌ی کتاب را از اول تا آخر بخوانید. بسیاری از پژوهشگران فقط فصل‌های مرتبط را می‌خوانند و بقیه را برای وقتی دیگر می‌گذارند.
اگر هیچ آشنایی ندارید، این ترتیب می‌تواند کمک کند. این فقط یک پیشنهاد کلی است.
سعی نکنید همه چیز را با هم شروع کنید. مطالعه در این حوزه مثل ساختن نقشه است؛ هر کتاب یک تکه از آن را تکمیل می‌کند.
در کتاب‌های رسانه و ارتباطات چند پرسش بنیادی همیشه تکرار می‌شود و بهتر است از همان ابتدا با آن‌ها آشنا شوید.
ساده‌ترین الگو این است: فرستنده، پیام، مجرا و گیرنده. این الگو ساده به نظر می‌رسد ولی وقتی به رسانه‌ی واقعی می‌رسید، ماجرا پیچیده می‌شود. گیرنده منفعل نیست، پیام را تفسیر می‌کند و گاهی برداشتی متفاوت از قصد فرستنده دارد.
یکی از بحث‌های قدیمی این است که رسانه فقط وسیله‌ی رساندن پیام است یا خودش هم شکل پیام و زندگی ما را عوض می‌کند. نظر همه یکی نیست. بعضی نویسنده‌ها معتقدند نوع رسانه فکر ما را شکل می‌دهد و بعضی بر نقش مخاطب تأکید می‌کنند. هر دو دیدگاه را بخوانید و خودتان قضاوت کنید.
مخاطب می‌تواند تماشاگر، مصرف‌کننده، شهروند یا مشارکت‌کننده باشد. کتاب‌های مختلف از او تصویرهای مختلفی می‌دهند. در عصر شبکه‌های اجتماعی مرز بین تولیدکننده و مصرف‌کننده‌ی پیام کم‌رنگ شده است.
همه‌ی مخاطبان این حوزه دانشجو نیستند. مدیرانی هم هستند که می‌خواهند بدانند سازمانشان چگونه با رسانه ارتباط بگیرد، یا کارمندی که در واحد تبلیغات و محتوا کار می‌کند. برای این گروه، کتاب‌هایی مفیدترند که مثال واقعی و نکته‌ی کاربردی دارند. اگر کتابی فقط نظریه‌ی خالص دارد، شاید برای کار روزمره‌ی شما سنگین باشد.
پیشنهاد ما این است که یک کتاب نظری کوتاه و یک کتاب کاربردی را با هم بگیرید. کتاب نظری چارچوب فکری می‌دهد و کتاب کاربردی به شما نشان می‌دهد چطور در عمل پیاده‌اش کنید. اگر درباره‌ی مدیریت هم علاقه دارید، می‌توانید کتاب‌های آن حوزه را هم بگردید.
این عادت‌ها هنگام نوشتن مقاله و پایان‌نامه وقت زیادی برایتان ذخیره می‌کنند.
در کتاب‌های این حوزه هم ترجمه هست هم تألیف. کتاب ترجمه‌شده معمولا نظریه‌های جهانی را معرفی می‌کند و کتاب تألیفی می‌تواند به وضعیت ایران بپردازد، مثل «اقتصاد رسانه در ایران». هیچ‌کدام بر دیگری برتری ندارد و هر دو لازم‌اند: یکی چارچوب می‌دهد و دیگری آن را به بستر خودمان وصل می‌کند.
وقتی کتاب ترجمه می‌گیرید، مشخصات مترجم و ناشر را نگاه کنید. ترجمه‌ی روان تفاوت بزرگی در خواندن ایجاد می‌کند. اگر در صفحه‌ی کتاب اشاره‌ای به ترجمه یا تألیف بودن نیست، از مشخصات کامل کمک بگیرید.
برای اینکه ببینید این حوزه چقدر به زندگی روزمره نزدیک است، چند پرسش را مثال می‌زنیم.
هر کدام از این پرسش‌ها در یکی از دسته‌بندی‌های کتاب‌های بالا جواب دارد. پرسشی که خودتان بیشتر دوست دارید، نقطه‌ی شروع مطالعه‌تان باشد.
شاید بپرسید وقتی هر چیزی را می‌شود در چند ثانیه از صفحه‌ی گوشی خواند، چرا باید کتاب رسانه خواند. جواب این است که پیام کوتاه معمولا نتیجه را می‌گوید ولی دلیلش را نه. کتاب جای فکر کردن می‌دهد: استدلال را قدم‌به‌قدم می‌بینید، مثال‌ها را کنار هم می‌گذارید و می‌توانید هر جا بخواهید مکث کنید.
برای کسی که می‌خواهد درباره‌ی رسانه عمیق فکر کند، چند صفحه‌ی کتاب گاهی بیشتر از صدها پیام پراکنده می‌ارزد. البته این به معنای بی‌ارزش بودن منبع‌های دیگر نیست. بهتر است هر دو را کنار هم به کار ببرید: کتاب برای عمق، خبر و مقاله‌ی کوتاه برای به‌روز ماندن.
اگر وقت کم دارید، هر روز فقط ده صفحه بخوانید. در یک ماه چند فصل می‌خوانید و این بدون فشار انجام می‌شود. به‌جای اینکه کتاب را یک‌جا و با عجله بخوانید، آن را در برنامه‌ی روزانه بگذارید.
عنوان‌های این حوزه گاهی ادبی و مبهم‌اند. مشخصات و توضیح کتاب را بخوانید و ببینید موضوع دقیقش چیست.
در مجموعه‌های چندجلدی، هر جلد موضوع جداگانه دارد. شماره را بررسی کنید.
در حوزه‌ی رسانه، بسیاری از پرسش‌ها پاسخ قطعی ندارند و نویسنده‌ها نگاه‌های متفاوتی دارند. یک کتاب همه‌ی حقیقت نیست.
مثال‌های رسانه‌های مجازی زود کهنه می‌شوند. اگر دنبال وضعیت روز هستید، به این نکته توجه کنید.
موضوع‌های این حوزه با بسیاری از علوم انسانی گره خورده است. اگر می‌خواهید بیشتر بگردید، این صفحه‌ها را ببینید:
دسته‌ی مادر همه‌ی این‌ها علوم انسانی و اجتماعی است و می‌توانید آنجا همه را یک‌جا ببینید.
کتاب این حوزه هدیه‌ی مناسبی برای دانشجوی تازه‌وارد یا همکاری است که به کار رسانه‌ای علاقه دارد. چند نکته کمک می‌کند هدیه‌ی درستی انتخاب کنید. اول، سطح گیرنده را در نظر بگیرید: کتابی که بیش از حد تخصصی باشد، می‌تواند او را دلسرد کند. دوم، موضوعی را انتخاب کنید که به کار یا علاقه‌ی او مربوط است، مثلا اقتصاد رسانه برای کسی که کسب‌وکار دارد یا نشانه‌شناسی برای طراح. سوم، اگر کتاب چندجلدی است، مطمئن شوید او جلد لازم را ندارد یا جلد مناسب را انتخاب کرده‌اید.
یک یادداشت کوتاه در صفحه‌ی اول، دلیل انتخاب شما را نشان می‌دهد و هدیه را شخصی‌تر می‌کند. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و پیش از سفارش می‌توانید آن را بخوانید.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است، از جمله ناشر و شماره‌ی جلد. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. پیش از سفارش، یک بار دیگر بپرسید: هدفم چیست؟ سطح کتاب مناسب من است؟ شماره‌ی جلد درست است؟
با یک کتاب مقدماتی درباره‌ی مبانی ارتباطات شروع کنید و بعد سراغ موضوعی بروید که بیشتر برایتان جذاب است، مثل اقتصاد رسانه یا نشانه‌شناسی. مشخصات کتاب‌ها را بخوانید و سطحشان را بسنجید.
بستگی به روش پژوهش شما دارد. اگر کیفی است، جلدی که روش کیفی را توضیح می‌دهد. اگر میدانی است، جلد پژوهش میدانی. بهتر است از استاد راهنما هم نظر بگیرید.
خیر. بخشی از آن‌ها تخصصی‌اند ولی بخش زیادی برای هر خواننده‌ی کنجکاوی قابل فهم است.
مثال‌ها ممکن است قدیمی شوند ولی مبانی نظری معمولا ماندگارترند. به سال انتشار توجه کنید و اگر دنبال وضعیت روز هستید، منبع جدیدتر بگیرید.
نه. نقد یعنی نگاه دقیق و پرسشگر، نه رد کردن. هدف این است که پیام را بهتر بفهمیم.
معمولا جلدهای روش تحقیق موضوع جدا دارند و می‌شود مستقل خواند، ولی بهتر است مشخصات کتاب را بخوانید و اگر اشاره‌ای به پیش‌نیاز بود رعایت کنید.
خیر. کتاب کمک می‌کند ولی مشاور و استاد راهنما جای خود را دارند.
دسته‌ی رسانه و ارتباطات کتاب‌جم برای کسی است که می‌خواهد بداند رسانه‌ها چگونه کار می‌کنند و چگونه بر ما اثر می‌گذارند. از اقتصاد رسانه و نشانه‌شناسی تا روش تحقیق، رسانه‌ی مجازی و نقد سرگرمی، هر خواننده می‌تواند مسیر خودش را پیدا کند. هدفتان را روشن کنید، سطح کتاب را با نیازتان بسنجید و مشخصات را بخوانید.
کتاب‌های همین دسته را ببینید و نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود، پس صفحه‌ی خود کتاب آخرین وضعیت را نشان می‌دهد.
