کاظم موسوی بجنوردی
دایره المعارف بزرگ اسلامی
کاظم موسوی بجنوردی
دایره المعارف بزرگ اسلامی
کاظم موسوی بجنوردی
دایره المعارف بزرگ اسلامی
کاظم موسوی بجنوردی
دایره المعارف بزرگ اسلامی
چرا فیلسوفان مسلمان قرن‌ها پیش نشستند و درباره‌ی هستی، عقل، عدالت و بهترین شکل زندگی جمعی نوشتند؟ و چرا هنوز هم دانشجوها و اهل مطالعه به سراغ نوشته‌های آن‌ها می‌روند؟ فلسفه و حکمت اسلامی میراثی است که نه فقط تاریخ اندیشه، بلکه شیوه‌ی پرسیدن را هم به ما یاد می‌دهد. در این صفحه می‌خواهیم به شما کمک کنیم در این دریا راه خودتان را پیدا کنید: بدانید از کجا شروع کنید، چه کتابی به کار شما می‌آید و چطور بی‌آن‌که خسته شوید پیش بروید.
دسته‌ی فلسفه و حکمت اسلامی در کتاب‌جم برای دانشجوی رشته‌های علوم انسانی، طلبه‌ی کنجکاو، معلم، پژوهشگر و هر خواننده‌ای است که می‌خواهد اندیشه‌ی فیلسوفان مسلمان را از نزدیک بشناسد. کتاب‌های این دسته هنوز محدودند، برای همین در این مقاله بیشتر راهنمای موضوع می‌نویسیم تا هر وقت کتابی به دستتان رسید، بدانید کجای نقشه ایستاده‌اید.
بگذارید از خود واژه‌ها شروع کنیم. «فلسفه» از یونانی آمده و به معنی دوست‌داشتن دانایی است. «حکمت» واژه‌ی عربی و در فارسی آشنا است و به دانش استوار و سنجیده اشاره دارد. در سنت اسلامی این دو واژه گاهی به جای هم و گاهی با تفاوت‌هایی به کار رفته‌اند. حکمت اغلب معنای گسترده‌تری دارد و علاوه بر استدلال عقلی، گاهی شهود و تجربه‌ی درونی را هم در بر می‌گیرد.
پس وقتی از فلسفه و حکمت اسلامی حرف می‌زنیم، به مجموعه‌ای از اندیشه‌ها اشاره می‌کنیم که در جهان اسلام، در گفت‌وگو با میراث یونانی، ایرانی و دینی شکل گرفتند. موضوع‌هایشان آشناست: خدا و جهان، نفس و جسم، شناخت، اخلاق و سیاست. اما شیوه‌ی پرداختنشان به زمان و مکان خاصی وابسته است و همین آن را هم جذاب و هم گاهی دشوار می‌کند.
مهم است بدانیم این حوزه یک مکتب واحد نیست. فیلسوفان مسلمان در بسیاری از مسئله‌ها با هم اختلاف داشتند و به هم نقد می‌نوشتند. کتاب خوب در این زمینه این تنوع را نشان می‌دهد و خواننده را به یک نظر ثابت نمی‌رساند، بلکه ابزار فکر کردن به او می‌دهد.
برای این‌که در کتاب‌ها گم نشوید، آشنایی با چند نام و جریان اصلی کمک می‌کند. این فهرست کوتاه فقط نقشه‌ی اولیه است و برای جزئیات باید سراغ کتاب‌های تخصصی رفت.
جریان مشایی بر استدلال عقلی و منطق تکیه دارد و از فلسفه‌ی ارسطویی الهام گرفته است. فارابی به‌عنوان یکی از پایه‌گذاران فلسفه‌ی اسلامی و ابن‌سینا با آثار گسترده‌اش مثل «شفا» و «اشارات» از نام‌های شناخته‌شده‌ی این جریان‌اند. کتاب‌های مقدماتی معمولا از همین‌جا شروع می‌کنند.
سهروردی حکمت اشراق را بنیان گذاشت که در آن علاوه بر عقل، شهود و نور نقش مهمی دارد. برای کسی که به ادبیات و عرفان هم علاقه دارد، این بخش معمولا جذاب‌تر است و پیوند فلسفه با زبان نمادین را نشان می‌دهد.
ملاصدرا کوشید میان برهان، شهود و آموزه‌های دینی ترکیبی تازه بسازد که به نام حکمت متعالیه شناخته می‌شود. بخش زیادی از درس‌های امروزی فلسفه‌ی اسلامی در ایران بر پایه‌ی همین سنت شکل گرفته است.
در کنار فلسفه، علم کلام هم وجود دارد که مسائل دینی را با استدلال بررسی می‌کند. غزالی در «تهافت الفلاسفه» به فیلسوفان انتقاد کرد و همین گفت‌وگو به غنای سنت اندیشه افزود. آشنایی با این نقدها به فهم بهتر مسیر کمک می‌کند.
پیش از انتخاب، هدفتان را روشن کنید. اگر دانشجویید و می‌خواهید برای درس آماده شوید، منبع درسی که استاد معرفی کرده اولویت دارد. اگر کنجکاوید و دوست دارید بدانید فیلسوفان مسلمان چه گفته‌اند، دنبال کتابی مقدماتی و روان بگردید که تاریخ اندیشه را در قالب داستانی منسجم روایت کند.
اگر پژوهشگرید، کتاب‌هایی را می‌خواهید که به متن اصلی نزدیک‌ترند: ترجمه یا تصحیح متن‌ها، شرح‌ها و مقالات تحلیلی. اگر معلم هستید، شاید کتابی با زبان ساده و مثال‌های متنوع بیشتر به کارتان بیاید تا آن را برای دانش‌آموزان یا شاگردان‌تان بازگو کنید.
و اگر فقط می‌خواهید دیدی کلی بگیرید، بهتر است ابتدا یک کتاب تاریخ فلسفه‌ی اسلامی بخوانید، بعد سراغ یک فیلسوف مشخص بروید. این ترتیب از خسته شدن و گم شدن جلوگیری می‌کند.
در حال حاضر دو کتاب نمونه در فهرست این دسته دیده می‌شود. عنوان اولی «خرد خفته، فلسفه و حکمت سیاسی اسلامی و گذار به سیاست عملی» است. همان‌طور که از نامش برمی‌آید، به رابطه‌ی حکمت سیاسی با سیاست عملی می‌پردازد. اگر به این پرسش علاقه دارید که فیلسوفان مسلمان درباره‌ی حکومت، عدالت و اداره‌ی جامعه چه گفته‌اند و آن اندیشه‌ها چه نسبتی با عمل سیاسی دارند، این عنوان به موضوع شما نزدیک است.
کتاب دوم «آرمانشهر دینی در پهنه‌ی شعر فارسی» نام دارد. از عنوانش پیداست که به مفهوم آرمانشهر در شعر فارسی و پیوند آن با اندیشه‌ی دینی نظر دارد. برای کسی که هم به ادبیات و هم به فلسفه علاقه دارد، ترکیب جالبی است، چون نشان می‌دهد اندیشه‌ی فلسفی همیشه در قالب استدلال خشک نمانده و به شعر هم راه یافته است.
درباره‌ی محتوای دقیق هر دو کتاب، بهتر است مشخصات صفحه‌ی خودشان را بخوانید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
یکی از بخش‌های پرطرفدار این حوزه حکمت سیاسی است. پرسش اصلی آن ساده است: جامعه‌ی خوب چه ویژگی‌هایی دارد و چه کسی باید آن را اداره کند؟ فارابی از «مدینه‌ی فاضله» حرف زد و کوشید تصویری از شهری آرمانی بسازد که در آن دانایی و فضیلت اهمیت دارد. بعدها اندیشمندان دیگری هم از زوایای مختلف به این مسئله پرداختند.
کتاب‌های این حوزه اغلب دو چیز را کنار هم می‌گذارند: متن فیلسوفان قدیمی و پرسش‌های امروز. مثلا این‌که آرمانشهر فقط رؤیاست یا راهنمای عمل هم می‌تواند باشد. این پرسش است که کتابی مانند «خرد خفته» را به دنبال می‌کشد و آن را برای علاقه‌مندان به حکمت سیاسی جذاب می‌کند.
اگر بخواهید این بخش را بیشتر در چارچوب علوم سیاسی ببینید، دسته‌ی سیاست و علوم سیاسی کتاب‌های مکمل خوبی دارد. و اگر بخواهید فلسفه را در سطح کلی‌تر بشناسید، به فلسفه هم سر بزنید.
یکی از ویژگی‌های فرهنگ ما این است که فلسفه و شعر هرگز کاملا از هم جدا نبوده‌اند. شاعران بزرگ فارسی زبان درباره‌ی هستی، عشق، مرگ و معنای زندگی سخن گفته‌اند و بسیاری از مفهوم‌های فلسفی به شکل نماد و روایت در شعر آمده است. به همین دلیل، برای فهم عمیق‌تر بعضی متون ادبی آشنایی با پس‌زمینه‌ی حکمی مفید است.
از طرف دیگر، آشنایی با شعر فارسی هم ورود به حکمت را آسان‌تر می‌کند. خواننده‌ای که با زبان تصویری مثنوی‌ها و غزل‌ها مأنوس است، وقتی به مفاهیمی مثل نفس، وجود یا اشراق برسد، با آن‌ها بیگانه نیست. پس اگر از ادبیات می‌آیید، نگران نباشید؛ شما از پیش پایه‌ی خوبی دارید.
کتاب‌هایی که این دو حوزه را کنار هم بررسی می‌کنند، مثل نمونه‌ای که در بالا نام بردیم، پلی میان فلسفه و ادبیات می‌سازند و برای کسانی که از رشته‌ی ادبیات یا علوم انسانی می‌آیند بسیار مناسب‌اند.
فرض کنید هیچ آشنایی قبلی ندارید. این مسیر پیشنهادی به شما کمک می‌کند بدون فشار پیش بروید.
لازم نیست این مسیر را دقیقا دنبال کنید. مهم این است که پله پله بالا بروید. اگر سراغ متن سنگین بروید و نفهمید، ممکن است دلسرد شوید و کتاب را کنار بگذارید.
چند معیار ساده وجود دارد. اول، نام نویسنده یا مترجم و ناشر را ببینید. در کتاب‌های فلسفی، تخصص نویسنده و دقت مترجم مهم است. دوم، ببینید کتاب متن دست‌اول است یا شرح و تحلیل. برای شروع، تحلیل‌ها معمولا آسان‌ترند، ولی برای فهم دقیق باید به متن هم نزدیک شد.
سوم، به زبان کتاب توجه کنید. بعضی کتاب‌های حکمی با نثر کهن یا اصطلاحات پیچیده نوشته شده‌اند. اگر تازه‌کارید، دنبال نثری روان بگردید. چهارم، به فهرست و مقدمه نگاه کنید؛ مقدمه‌ی خوب می‌گوید کتاب برای چه خواننده‌ای نوشته شده است.
پنجم، اگر کتاب درسی می‌خواهید، سرفصل درس را با فهرست کتاب مقایسه کنید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و می‌توانید پیش از سفارش آن را بررسی کنید.
خیلی‌ها با شوق شروع می‌کنند و بعد از چند صفحه کتاب را کنار می‌گذارند. چند دلیل رایج دارد.
اول این‌که سراغ متن اصلی بی‌مقدمه می‌روند. متن‌های حکمی زبان و اصطلاح خاص خود را دارند و بدون راهنما دشوارند. دوم این‌که می‌خواهند همه‌چیز را یک‌جا بفهمند. فلسفه را نمی‌شود یک‌شبه یاد گرفت. سوم این‌که کتاب را مثل رمان می‌خوانند. متن فلسفی نیاز به مکث و بازخوانی دارد. چهارم این‌که فراموش می‌کنند یادداشت بردارند. نوشتن خلاصه‌ی هر فصل با کلمات خودتان، فهم را چند برابر می‌کند.
اشتباه دیگر این است که یک نظر را حقیقت نهایی بدانیم. در حکمت اسلامی همیشه گفت‌وگو و نقد وجود داشته است. خواننده‌ی خوب همه‌ی نظرها را با احترام می‌شنود و خودش می‌سنجد.
فلسفه و حکمت اسلامی در تقاطع عقل و دین ایستاده است و طبیعی است که خوانندگان با پیش‌فرض‌های متفاوتی به آن نزدیک شوند. بعضی از منظر ایمانی می‌خوانند، بعضی از دید تاریخی و بعضی صرفا فلسفی. هر کدام حق دارند و کتاب‌های خوب معمولا کوشش می‌کنند با احترام و بی‌طرفانه بنویسند.
اگر می‌خواهید فقط بدانید فیلسوفان مسلمان چه گفته‌اند، بهتر است کتاب‌هایی را برگزینید که توصیف می‌کنند، نه تبلیغ. در مقابل، اگر دنبال کتاب دفاعی یا نقادانه هستید، از همان ابتدا بدانید آن کتاب جهت‌گیری خاصی دارد و آن را با منابع دیگر مقایسه کنید.
این نکته‌ی کوتاه را هم اضافه کنیم که کتاب می‌تواند به فهم شما کمک کند، ولی جای استاد و اهل فن نمی‌گیرد. اگر پرسشی عمیق دارید، از استادان و متخصصان این رشته کمک بگیرید.
اندیشه در خلأ شکل نمی‌گیرد. هر فیلسوف در زمان و مکانی زندگی کرده و از شرایط اجتماعی و سیاسی زمانه‌ی خود اثر گرفته است. به همین دلیل خواندن تاریخ کنار فلسفه بسیار مفید است. کتاب‌های تاریخ به شما کمک می‌کنند بفهمید هر فیلسوف در چه دوره‌ای و در چه فضایی نوشته است.
از طرف دیگر، پرسش‌های فلسفی درباره‌ی جامعه، عدالت و قدرت با علوم اجتماعی پیوند دارند. اگر به این جنبه علاقه دارید، دسته‌ی جامعه‌شناسی را هم ببینید. و برای دیدن مجموعه‌ی همه‌ی رشته‌های این خانواده، صفحه‌ی علوم انسانی و اجتماعی نقطه‌ی شروع خوبی است.
حتی اگر معلم یا مربی هستید، آشنایی با این پیوندها به شما کمک می‌کند مفاهیم فلسفی را در کلاس با مثال‌های تاریخی و اجتماعی روشن‌تر توضیح دهید.
کتاب‌های فلسفی و حکمی معمولا کتاب‌هایی هستند که باید روی آن‌ها نوشت، خط کشید و دوباره به آن‌ها برگشت. نسخه‌ی چاپی برای همین کار مناسب است. می‌توانید کنار صفحه یادداشت بنویسید و مفهوم‌های مهم را علامت بزنید.
هنگام سفارش، مشخصات کتاب را بخوانید و مطمئن شوید که ناشر، نویسنده و موضوع همان چیزی است که می‌خواهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود، پس اگر کتابی الان موجود نبود، بعدا دوباره نگاه کنید. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
اگر برای کلاس یا دوره‌ای خرید می‌کنید، از استاد بپرسید کدام چاپ یا ترجمه مدنظر است. در متون فلسفی، بین ترجمه‌ها و ویرایش‌ها ممکن است تفاوت‌های مهمی باشد که در فهم مطلب اثر می‌گذارد.
یکی از دلایلی که خواننده‌ی تازه‌کار زود خسته می‌شود، اصطلاحاتی است که بدون توضیح می‌آیند. دانستن چند واژه‌ی پایه کار را خیلی آسان می‌کند.
وقتی این واژه‌ها را بشناسید، خواندن مقدمه‌ی هر کتاب حکمی بسیار سبک‌تر می‌شود. اگر کتابی واژه‌نامه یا فهرست اصطلاحات دارد، آن را غنیمت بدانید. برای کسی که تازه با فلسفه و حکمت اسلامی آشنا می‌شود، همین چند صفحه‌ی توضیح ارزش یک فصل کامل را دارد.
برای این‌که انتخاب ساده‌تر شود، خواننده‌ها را به سه گروه تقسیم می‌کنیم. البته شما ممکن است بین این گروه‌ها باشید و اشکالی ندارد.
کسی که فقط می‌خواهد بداند این میراث چیست و دنبال گواهی یا مدرک نیست. برای او کتاب‌های روان، تاریخی و داستان‌گونه مناسب‌ترند. حتی کتاب‌هایی که در قالب گفت‌وگو یا مقاله‌های کوتاه نوشته شده‌اند، برای شروع خوب‌اند.
دانشجو به کتابی نیاز دارد که با سرفصل درس هماهنگ باشد و تمرین و پرسش داشته باشد. برای او دقت در انتخاب چاپ و ترجمه مهم است. از منابع معرفی‌شده‌ی استاد شروع کند و بعد به کتاب‌های مکمل برسد.
پژوهشگر دنبال منبع دقیق، ارجاع‌های کامل و تحلیل‌های تازه است. به کتاب‌های تحلیلی و تخصصی نیاز دارد که مسئله‌ی مشخصی را عمیق بررسی کرده باشند، مانند کتابی که به رابطه‌ی حکمت سیاسی و سیاست عملی می‌پردازد.
هر سه گروه می‌توانند در یک کتاب نقطه‌ی مشترک پیدا کنند، اما معمولا هر کتاب برای یکی از آن‌ها نوشته شده است. پیش از سفارش، ببینید کتاب به کدام گروه نزدیک‌تر است.
خواندن فلسفه با مطالعه‌ی رمان یا روزنامه فرق دارد. سرعت را کم کنید و اجازه بدهید هر جمله جا بیفتد. اگر یک پاراگراف را نفهمیدید، آن را دوباره بخوانید. این نه ضعف است و نه اتلاف وقت؛ خود فیلسوفان هم متن‌ها را بارها می‌خواندند.
کنار کتاب یک دفتر بگذارید. برای هر فصل سه جمله بنویسید: ادعای اصلی چیست، استدلالش چیست، و شما با آن چه نسبتی دارید. این تمرین ساده کمک می‌کند از خواننده‌ی منفعل به خواننده‌ی فعال تبدیل شوید.
اگر می‌توانید، درباره‌ی چیزهایی که می‌خوانید با کسی گفت‌وگو کنید. حلقه‌ی مطالعه با دوستان یا هم‌کلاسی‌ها، حتی یک ساعت در هفته، تفاوت بزرگی ایجاد می‌کند. در سنت خود ما هم یادگیری حکمت بیشتر شفاهی و گروهی بوده است.
و در نهایت، حوصله داشته باشید. فهم عمیق فلسفه و حکمت اسلامی زمان می‌خواهد. اگر بعد از چند ماه بتوانید یک بحث را بدون کمک بازگو کنید، پیشرفت بزرگی کرده‌اید.
شاید بپرسید این متن‌های قدیمی چه ربطی به زندگی امروز ما دارند. جواب این است که پرسش‌های بنیادی تغییر نکرده‌اند. هنوز هم می‌پرسیم زندگی خوب چیست، عدالت یعنی چه، عقل تا کجا ما را می‌برد و رابطه‌ی ایمان و استدلال چگونه است. فیلسوفان مسلمان به این پرسش‌ها فکر کرده‌اند و خواندن نظرشان به ما کمک می‌کند بهتر فکر کنیم.
از سوی دیگر، این میراث بخشی از هویت فرهنگی ماست. زبان فارسی، ادبیات ما و بخش بزرگی از جهان‌بینی جامعه با این سنت گره خورده است. شناخت آن، شناخت خودمان است، چه با همه‌ی نظرهایش موافق باشیم چه نباشیم.
و بالاخره خود مطالعه‌ی فلسفه مهارتی است که به کار همه‌جا می‌آید: دقیق فکر کردن، مقدمه‌ها را بررسی کردن و بدون عجله نتیجه گرفتن. خواندن کتاب فلسفه و حکمت اسلامی این مهارت را در شما تقویت می‌کند، حتی اگر روزی وارد این رشته نشوید.
گاهی می‌خواهید کتابی را برای دوست، استاد یا عضو خانواده انتخاب کنید. کتاب فلسفی هدیه‌ی سنگینی به نظر می‌رسد، ولی اگر درست انتخاب شود، بسیار به‌یادماندنی است. اول بدانید گیرنده چقدر با این حوزه آشناست. برای کسی که تازه شروع کرده، کتابی روان و مقدماتی بدهید. برای کسی که سال‌هاست در این مسیر است، کتابی تخصصی‌تر و موضوعی هم می‌تواند خوشایند باشد.
اگر گیرنده به ادبیات علاقه دارد، کتابی که فلسفه را با شعر و زبان فارسی پیوند می‌دهد انتخاب مناسبی است. اگر به سیاست و جامعه علاقه‌مند است، کتابی درباره‌ی حکمت سیاسی بیشتر به دلش می‌نشیند. برای اطمینان، مشخصات کتاب را بخوانید و مطمئن شوید موضوعش با علاقه‌ی او می‌خواند.
نسخه‌ی چاپی برای هدیه‌دادن مناسب‌تر است، چون می‌شود پشت جلد یادداشتی برایش نوشت. کتابی که با نام شما و یک جمله‌ی کوتاه همراه باشد، سال‌ها در کتابخانه‌ی او می‌ماند.
هر دو به پرسش‌های بنیادی می‌پردازند، اما زمینه‌ی تاریخی، منابع و گاهی روش متفاوتی دارند. فلسفه‌ی اسلامی در گفت‌وگو با دین و سنت اسلامی شکل گرفته است. البته میان این دو سنت تأثیر متقابل هم بوده و مرزشان کاملا جدا نیست.
بهتر است با کتابی مقدماتی درباره‌ی تاریخ فلسفه‌ی اسلامی شروع کنید. بعد از آن می‌توانید یک فیلسوف یا موضوع را انتخاب کنید و عمیق‌تر شوید.
بله، به شرط این‌که کتاب مقدماتی و روان باشد. متن‌های سنگین را برای بعد بگذارید. کم‌کم و با صبر پیش بروید.
حکمت سیاسی به بررسی جامعه‌ی خوب، عدالت و اداره‌ی جامعه از دید فیلسوفان می‌پردازد. مهم است چون به ما کمک می‌کند درباره‌ی سیاست عمیق‌تر و فراتر از اخبار روز فکر کنیم.
بله، بعضی کتاب‌ها فلسفه و ادبیات را کنار هم می‌بینند. برای نمونه، در این دسته کتابی درباره‌ی آرمانشهر در شعر فارسی هست. برای جزئیات، صفحه‌ی خود کتاب را ببینید.
نه. کتاب کمک بزرگی است، ولی برای پرسش‌های عمیق و نکته‌های ظریف، گفت‌وگو با استاد و اهل فن ارزش زیادی دارد.
بله، نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات کتاب در صفحه‌ی خودش است.
فلسفه و حکمت اسلامی میراثی زنده است که هنوز می‌تواند به ما کمک کند درباره‌ی معنا، عدالت و شیوه‌ی زندگی بهتر فکر کنیم. راه ورود به آن با کتابی مقدماتی، صبر و یادداشت‌برداری آغاز می‌شود و کم‌کم به متن‌های عمیق‌تر می‌رسد.
حالا می‌توانید کتاب‌های همین دسته را ببینید، مشخصات آن‌ها را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مناسب خودتان را آنلاین سفارش بدهید. هر وقت خواستید مسیرتان را گسترش دهید، به دسته‌های هم‌خانواده سر بزنید.
