آموزشی و مهارتهای زندگی
جودی وودبرن
ترجمهی مهناز جعفری
مهرسا
جولیا کوک، لورا یانا
ترجمهی هایده عبدالحسین زاده
فنی ایران، نردبان
کولین فور پواره، کاترین تولیچ دولتو
ترجمهی ناهید درودیان راد
پرتقال
جودی وودبرن
ترجمهی مهناز جعفری
مهرسا
جولیا کوک، لورا یانا
ترجمهی هایده عبدالحسین زاده
فنی ایران، نردبان
کولین فور پواره، کاترین تولیچ دولتو
ترجمهی ناهید درودیان راد
پرتقال
کودکی که میگوید «دروغ نگفتم!» و کودکی که نمیداند چطور بگوید دلش درد میکند، هر دو به یک چیز نیاز دارند: کسی که راه گفتن را نشانشان بدهد. کتابهای آموزشی و مهارتهای زندگی برای کودکان و نوجوانان همین کار را میکنند؛ با قصه، با تصویر، با بازی و با مثالهای ساده. این صفحه برای پدر و مادرها، مربیها و معلمهایی است که میخواهند کتابی بخرند که به بچهها چیزی یاد بدهد، بیآنکه خستهشان کند.
در ادامه دربارهی انواع مهارتها، سن مناسب هر نوع کتاب، فرق کتاب آموزشی با نصیحتنامه، تمرینهای عملی و نکتههای خرید حرف میزنیم. اگر عجله دارید، از پرسشهای پرتکرار شروع کنید.
مهارت زندگی به تواناییهایی میگویند که کودک برای زندگی روزمره به آنها نیاز دارد و در درس مدرسه یاد نمیگیرد. مثلا گفتن احساسات، دوست پیدا کردن، راست گفتن، رعایت نوبت، کمک خواستن، مراقبت از بدن و رفتار در مدرسه. اینها را معمولا از خانواده یاد میگیریم، اما کتاب میتواند کمک بزرگی باشد.
در دستهی آموزشی و مهارتهای زندگی دو نوع کتاب میبینید. نوع اول، کتابهایی که مهارت اجتماعی و عاطفی را با قصه یاد میدهند. نوع دوم، کتابهایی که مفاهیم پایه و فعالیتهای آموزشی را ارائه میکنند، مثل شکلها، کلمهها، دستورزی و تمرینهای شناختی. هر دو برای رشد کودک مفید هستند، اما هدفشان کمی فرق دارد.
کتاب نمیتواند جای تربیت و مراقبت پدر و مادر و متخصص را بگیرد. اگر نگرانی جدی دربارهی رشد یا رفتار کودک دارید، حتما با مشاور یا پزشک مشورت کنید. کتاب کمک میکند، ولی جای متخصص نیست.
وقتی به کودک میگویید «دروغ نگو»، او فقط یک دستور میشنود. اما وقتی قصهی شخصیتی را میخواند که دروغ گفته و بعد گرفتار شده، خودش نتیجه میگیرد. کتابی مثل «فرانکلین دروغ میگوید» از اسمش پیداست که همین ماجرا را در دل قصه دارد؛ البته جزئیات را باید در صفحهی خود کتاب دید.
قصه ایمن است. کودک میتواند مشکل را از فاصله ببیند و لازم نیست خودش گرفتارش شود. او با شخصیت همدلی میکند، بعد فکر میکند اگر جای او بود چه میکرد. این فکر کردن همان یادگیری است.
به همین دلیل، بهترین کتابهای این دسته، آنهایی هستند که پند نمیدهند. آنها ماجرا تعریف میکنند، شخصیت را دوستداشتنی میسازند و میگذارند کودک خودش کشف کند.
برای خردسالها، مفهومهای پایه مثل شکلها، رنگها، کلمههای اول و شمردن مهم است. کتابهایی که برای این هدف ساخته شدهاند، معمولا تصویر بزرگ و متن کم دارند. عنوانی مثل «به دنبال شکلها» یا «اولین کلمههای من: این چیه!؟» از همین جنس هستند. کتاب دوم دوزبانه هم به نظر میرسد؛ برای کسی که میخواهد کودک از همان ابتدا با زبان دوم آشنا شود، جالب است.
در انتخاب این کتابها به سن توجه کنید. کتابی که برای پنج سالگی نوشته شده، شاید برای سهساله پیچیده باشد. راهنمای کتاب و توضیح ناشر معمولا سن مناسب را میگوید. مثلا عنوان «راهنمای مجموعه فعالیتهای آموزشی برای کودکان ۵ تا ۵٫۵ سال» با همان اسمش گروه سنی را مشخص کرده است.
یک نکتهی مهم: کتاب آموزشی برای کودک خردسال باید بازی باشد، نه امتحان. اگر کودک از آن خوشش نیامد، اجبار نکنید. چند روز کنار بگذارید و دوباره امتحان کنید.
این نوع کتابها به کودک کمک میکنند احساساتش را بشناسد و با دیگران رابطهی خوبی بسازد. در نمونههای این دسته، عنوانهایی مثل «مهارتهای زندگی ۲۶ (جوانمردانه بازی کن و خوشحال باش)» یا «دوستانت را پیدا و انتخاب کن! (تواناییهای اجتماعی، چاشنیهای آدم بودن)» دیده میشود. هر دو از اسمشان پیداست که به بازی جوانمردانه و دوستی میپردازند.
یاد گرفتن اینکه چطور دوست پیدا کنیم و چطور دوست خوب باشیم، یک مهارت است. بعضی بچهها بهطور طبیعی دوست پیدا میکنند و بعضی احتیاج به راهنمایی دارند. کتاب میتواند مثالهای ساده بدهد: چطور سلام کنیم، چطور بازی را پیشنهاد کنیم، اگر قهر کردیم چه کنیم.
راستگویی مهارتی است که هم اخلاقی است و هم اجتماعی. کودک باید بفهمد که راست گفتن سخت است اما ارزشش را دارد. قصهها اینجا کمک بزرگی هستند، چون نشان میدهند پیامد دروغ چیست بدون اینکه کودک را شرمنده کنند.
باختن و بردن هر دو بخشی از بازی است. کودکی که یاد نگرفته ببازد، از بازی لذت نمیبرد. کتابهایی که به این موضوع میپردازند به او نشان میدهند که بازی فقط برای بردن نیست و اینکه خوب باختن هم هنر است.
بعضی از کتابهای این دسته، موضوعهای مهم و گاه حساس را به زبان ساده میگویند. نمونهاش سری «گپ و گفتهای مهم» است که یکی از جلدهایش «فرق راز و سورپرایز» نام دارد. از اسمش پیداست که به موضوعی مثل فرق راز خوب و بد پرداخته است. این نوع گفتوگو برای بچهها مهم است، چون کمکشان میکند بفهمند چه چیزی را باید به پدر و مادرشان بگویند.
وقتی میخواهید چنین کتابی را بخوانید، با کودک همراه باشید. پس از خواندن، بپرسید: «چه فکر میکنی؟» و بگذارید او حرف بزند. اگر سؤالی پرسید که نمیدانید چه جوابی بدهید، عیبی ندارد بگویید «فکر میکنم و جوابت را میدهم».
و یادتان باشد، این کتابها ابزار گفتوگو هستند، نه جایگزین آن. اگر با موضوعی جدی، مثل ترسهای شدید یا رفتار نگرانکننده روبهرو هستید، با مشاور کودک یا پزشک حرف بزنید.
یکی از مهارتهای ساده اما حیاتی، توانایی گفتن درد و ناراحتی است. کودک خردسال گاهی نمیداند چطور بگوید چه چیزی اذیتش میکند. کتابی مثل «بگو کجات درد میکنه؟» که از اسمش موضوع مشخص است، به همین مهارت میپردازد. آموختن نام اعضای بدن و توصیف درد، به پدر و مادر و پزشک هم کمک میکند.
البته چنین کتابهایی جای معاینهی پزشک را نمیگیرند. اگر کودکتان درد یا نگرانی سلامتی دارد، فورا به پزشک مراجعه کنید. کتاب فقط به کودک زبان میدهد تا بتواند بگوید.
مهارتهای مراقبت از خود، مثل شستن دست، مسواک زدن و مرتب کردن وسایل هم در همین دسته میگنجد. کتابهایی با تصویر و ماجرای ساده، این کارهای روزمره را جذابتر میکنند.
همهی مهارتهای زندگی فقط ذهنی نیستند. مهارتهای دستی، مثل بریدن، چسباندن، ساختن و ورز دادن، هم برای رشد کودک مهماند. عنوانهایی مثل «تربچه، دستورزی کودکان» یا «مجموعه فعالیتهای آموزشی» نمونهای از این نوع کتابها هستند که کودک را به کار عملی دعوت میکنند.
مزیت این کتابها این است که کودک را از حالت شنونده بیرون میآورند و به او کار میدهند. کودک وقتی خودش چیزی میسازد، احساس توانایی میکند. این احساس، پایهی اعتماد به نفس است.
اگر به کارهای هنری و کاردستی علاقه دارید، دستهی رنگآمیزی و کاردستی هم پیشنهادهای بیشتری دارد. و اگر میخواهید یادگیری را با سرگرمی همراه کنید، سرگرمی و بازی جای خوبی است.
ورود به مدرسه برای هر کودکی یک جهش است. قواعد تازه، دوستان تازه، معلم و کلاس. کتابهایی مثل «چطور در مدرسه رفتار کنیم؟ (راهنمای دختر امروزی)» به همین موضوع میپردازند. از اسمش پیداست که راهنمایی دربارهی رفتار در مدرسه است و برای گروهی خاص، یعنی دختران، نوشته شده است.
پیش از خرید چنین کتابی، به گروه سنی و توضیح ناشر نگاه کنید. مهارتهایی که برای کلاس اول لازم است، با نوجوانی که وارد دبیرستان میشود فرق دارد. برای بزرگترها هم کتابهایی در این دسته هست؛ حتی عنوانی مثل «آموزش مهارتهای زندگی ویژهی دانشجویان» نشان میدهد که این نوع کتاب فقط برای کودکان نیست و بزرگترها هم مهارتهایی برای یادگرفتن دارند.
اگر نوجوان دارید، دستهی رمان نوجوان هم گاهی همین مهارتها را در دل قصههای بلندتر میآموزد.
موجودی کتابها هر روز بهروز میشود. این چند عنوان تنوع را نشان میدهند و دربارهی هر کدام فقط از روی اسمش حرف میزنیم:
هر کتاب صفحهی خودش را دارد؛ مشخصات، ناشر و گروه سنی را آنجا ببینید و پیش از سفارش تصمیم بگیرید.
خیلی از کتابهای این دسته در قالب مجموعه منتشر میشوند. هر جلد یک مهارت یا موضوع دارد و شمارهی کنار اسم، جای کتاب را در مجموعه مشخص میکند. مثلا «مهارتهای زندگی ۲۶» نشان میدهد این جلد بیستوششم مجموعه است.
خوبی مجموعهها این است که میتوانید بر حسب نیاز کودک، جلد مناسب را بخرید. اگر این هفته او با بازی و باخت مشکل دارد، جلدی دربارهی بازی جوانمردانه. هفتهی بعد، اگر با دوستانش مشکل دارد، جلدی دربارهی دوستی. لازم نیست همهی جلدها را بخرید یا به ترتیب بخوانید، مگر اینکه توضیح ناشر چیز دیگری بگوید.
فقط دقت کنید که هر جلد برای چه سنی است. بعضی مجموعهها برای گروه سنی خاصی طراحی شدهاند و جلدهایشان همسناند.
یک کتاب آموزشی خوب وقتی اثر دارد که با دقت و مهربانی خوانده شود. چند نکتهی عملی:
لازم نیست هر شب یک درس بدهید. گاهی فقط خواندن کتاب و لذت بردن از آن کافی است. اثر آموزش، آرام و تدریجی است.
هیچکدام مشکل بزرگی نیست. با کمی دقت، کتاب مناسب برای کودکتان را پیدا میکنید.
کتاب آموزشی هدیهی خوبی است، به شرط اینکه خشک و درسی نباشد. برای کودک خردسال، کتابی با تصویر رنگی و بازی مناسب است. برای کودکی که به مدرسه میرود، قصهای با شخصیت دوستداشتنی که مهارتی را نشان میدهد. برای نوجوان، کتابی که با او مثل یک آدم بزرگ حرف بزند.
اگر کتاب را برای خانوادهای دیگر میگیرید، به سن دقیق کودک توجه کنید. هدیهای که برای سن اشتباه باشد، در قفسه میماند. و اگر نمیدانید چه مهارتی مهم است، کتابی دربارهی دوستی یا احساسات، همیشه انتخاب امنی است.
خواندن کتاب آموزشی و مهارتهای زندگی وقتی اثر میگذارد که به شکل عادتی کوچک درآید. لازم نیست هر روز ساعتها وقت بگذارید. یک برنامهی ساده و قابل ادامه بهتر از یک برنامهی سنگین است که بعد از دو روز رها میشود.
پیشنهاد ما این است: هر هفته یک موضوع انتخاب کنید. مثلا این هفته «راست گفتن». یک شب کتابی دربارهی آن بخوانید. فردا در طول روز، وقتی موقعیتی پیش آمد، به قصه اشاره کنید: «یادت هست فرانکلین چه شد؟» دو روز بعد، بازی کوچکی طراحی کنید که همان موضوع را تمرین کند. در پایان هفته، از کودک بپرسید چه چیزی یاد گرفته است.
هفتهی بعد سراغ موضوع دیگری بروید، مثلا «گفتن احساسات» یا «نوبت گرفتن». بعد از چند ماه، کودک مجموعهای از مهارتها را در ذهن و رفتارش دارد، بیآنکه احساس کند درس خوانده است. در این روش، کتاب نقطهی شروع است و زندگی روزمره کلاس درس.
اگر کودک بیش از یک بار دربارهی موضوعی سؤال کرد، یعنی برایش مهم است. آن موضوع را طولانیتر ادامه دهید و کتاب دیگری در همان زمینه بخوانید.
هر کتابی که دربارهی رفتار و مهارت است، با الگوی عملی پدر و مادر کامل میشود. اگر کتابی دربارهی صبر میخوانید و بعد خودتان در ترافیک فریاد میزنید، کودک متوجه تناقض میشود. این یعنی بزرگترین اثر آموزشی، رفتار ماست.
این حرف به معنای سرزنش نیست. همهی ما گاهی خسته و بیحوصلهایم. اما وقتی از کودکتان میخواهید مهارتی را یاد بگیرد، خودتان هم با او تمرین کنید. اگر اشتباه کردید، جلوی او عذرخواهی کنید؛ این خودش یک درس بزرگ است. کودکی که ببیند بزرگترها هم اشتباه میکنند و اصلاح میکنند، یاد میگیرد که اشتباه پایان دنیا نیست.
کتابهای آموزشی و مهارتهای زندگی در این مسیر همراهاند، اما راهنمای اصلی شما هستید. کتاب زبان مشترک میدهد، مثال میآورد و بحث را شروع میکند؛ بقیهاش با شماست.
هر سنی مهارتهای مخصوص خودش را دارد و بهتر است کتاب را متناسب با همان مرحله انتخاب کنید. در خردسالی، مهارتهای بنیادی مهم است: شناخت اندامها، نام رنگها و شکلها، دستورزی، گفتن احساسات ساده و نوبت گرفتن.
در سنین پیش از مدرسه و ابتدای مدرسه، کودک به مهارتهای اجتماعی نیاز پیدا میکند: دوستیابی، همکاری، راستگویی، رعایت قواعد جمعی، باختن با آرامش. این سنها بهترین زمان برای کتابهای قصهمحور است.
در سنین بالاتر، مهارتهای پیچیدهتر مطرح میشود: مدیریت وقت، مسئولیتپذیری، تصمیمگیری، رفتار با دوستان و فشار همسنها. نوجوانها کتابی را دوست دارند که با آنها مثل آدم بزرگها حرف بزند و نصیحتشان نکند. عنوانی مثل «آموزش مهارتهای زندگی ویژهی دانشجویان» هم نشان میدهد که حتی در جوانی، مهارتهای تازهای لازم میشود.
در هر سن، کتاب مناسب آن است که کمی بالاتر از سطح فعلی کودک باشد، اما نه آنقدر که دلسرد شود. مشخصات هر کتاب و توضیح ناشر برای انتخاب کمک میکند.
برای کودک، بازی همان مدرسه است. مهارتهایی مثل نوبت گرفتن، همکاری، تحمل شکست و حل مسئله، از راه بازی بهتر از هر درسی یاد گرفته میشود. کتابهای آموزشی و مهارتهای زندگی میتوانند بازیها را پیشنهاد کنند یا بعد از خواندن قصه، بازی را شروع کنند.
مثلا بعد از قصهای دربارهی بازی جوانمردانه، یک بازی ساده مثل «حدس بزن کیست» را با هم انجام دهید و بگذارید کودک هم ببرد و هم ببازد. بعد دربارهی حسش حرف بزنید: «وقتی باختی چه احساسی داشتی؟» این گفتوگو ساده، از هزار توضیح مؤثرتر است.
بازیهای گروهی برای مهارتهای اجتماعی عالیاند. اگر کودکتان فرزند تنها است، دعوت از یک همسن به خانه یا رفتن به پارک، فرصت تمرین را فراهم میکند. کتاب به او میگوید چه کند و بازی فرصت میدهد آن را انجام دهد.
بعضی کتابهای آموزشی برای کودک خردسال، کلمهها را کنار تصویر میآورند و گاهی دو زبانهاند. عنوان «اولین کلمههای من: این چیه!؟» که در پرانتزش «۲زبانه» نوشته شده، نمونهای از همین کتابهاست. کتاب دوزبانه برای خانوادههایی که میخواهند کودک از کوچکی با زبان دوم آشنا شود، ابزار خوبی است.
در استفاده از این کتابها، تندروی نکنید. کودک خردسال کلمهها را با تکرار یاد میگیرد. هر بار چند تصویر را نگاه کنید، اسم هر کدام را بگویید و بگذارید کودک تکرار کند. اگر خسته شد، ادامه ندهید. یادگیری زبان برای کودک باید بازی باشد، نه تمرین اجباری.
یک ترفند خوب این است که تصویرها را به دنیای واقعی وصل کنید. وقتی کتاب دربارهی سیب حرف میزند، یک سیب واقعی هم به او نشان دهید. وقتی دربارهی شکل دایره است، دنبال دایره در اتاق بگردید: ساعت، بشقاب، دکمه. این پیوند بین کتاب و دنیا، یادگیری را ریشهدار میکند.
گاهی پدر و مادرها نمیدانند بعد از خواندن کتاب آموزشی چه بگویند. چند سؤال ساده میتواند شروع خوبی باشد. «کدام قسمت را بیشتر دوست داشتی؟» این سؤال حال او را نشان میدهد. «اگر تو جای او بودی چه میکردی؟» این سؤال او را به فکر وا میدارد. «تا حالا برای تو هم چنین اتفاقی افتاده؟» این سؤال کتاب را به زندگی وصل میکند.
از سؤالهایی که جواب درست و غلط دارند پرهیز کنید. کودک وقتی حس کند امتحان میشود، حرف نمیزند. بگذارید هر جوابی بدهد و بعد با او ادامه دهید: «جالب است، چرا اینطور فکر میکنی؟»
اگر کودک نمیخواهد حرف بزند، مشکلی نیست. گاهی تأثیر کتاب در سکوت شکل میگیرد و چند روز بعد در رفتار یا حرفی کوتاه ظاهر میشود.
وقتی کودک به کتاب آموزشی علاقهمند شد، میتوانید دنیایش را وسیعتر کنید. اگر قصه دوست دارد، قصه و افسانه انتخاب خوبی است. اگر تصویر برایش مهم است، کتابهای تصویری را ببینید. و اگر کنجکاو است و میخواهد بداند چرا و چطور، علمی و دانستنیها دنیایی از پرسش و پاسخ دارد.
برای دیدن تمام دستههای مخصوص این سنها هم میتوانید از کودک و نوجوان شروع کنید.
از خردسالی تا نوجوانی و حتی بزرگسالی. هر کتاب گروه سنی مخصوص خود را دارد که در مشخصات آمده است. پیش از خرید حتما آن را ببینید.
کتاب کمک میکند، اما جادو نیست. تغییر رفتار زمان میبرد و به گفتوگو و تمرین و الگو بودن شما بستگی دارد. برای مشکل جدی رفتاری، به مشاور مراجعه کنید.
کتاب قصه بیشتر برای سرگرمی و خیال است. کتاب آموزشی و مهارتهای زندگی هدف مشخصی دارد، مثل یادگیری مهارتی خاص. اما بهترین کتابهای آموزشی از قصه استفاده میکنند و این دو با هم مخلوط میشوند.
قصههایی که پیامد دروغ را نشان میدهند، مثل عنوانی که دربارهی «فرانکلین» و دروغگفتن است. اما پیش از خرید، توضیح کتاب و سن مناسب را بخوانید.
بله. نسخه چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود و مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است.
معمولا لازم نیست، چون هر جلد موضوع جداگانهای دارد. اما اگر مجموعه ماجرای پیوسته دارد، از جلد اول شروع کنید. توضیحات ناشر را ببینید.
اجبار نکنید. کتابهایی با قصه و تصویر جذابتر انتخاب کنید و خواندن را با محبت و آرامش همراه کنید. گاهی زمان و سن مناسب باعث میشود همان کتاب بعدا دوستداشتنی شود.
مهارتهای زندگی را فقط با دستور یاد نمیدهند. کودک وقتی با شخصیتی دوستداشتنی همراه شود، خودش میفهمد. برای انتخاب کتاب مناسب، سن، نیاز و علاقهی کودک را در نظر بگیرید، از کتابهای قصهگو استفاده کنید و همراه کتاب گفتوگو و تمرین داشته باشید.
حالا میتوانید کتابهای همین دسته را ببینید و نسخهی چاپی کتاب مناسب را آنلاین سفارش بدهید. امیدواریم کتابی پیدا کنید که کودکتان بارها بخواهد آن را ورق بزند.