ابوالفضل قلی زاده، محمدهادی توکل پور
ترجمه‌ی رضا ملک محمدی
خرسندی
هر کتابخانه‌ی خوب پشت ظاهر آرام قفسه‌هایش نظمی دارد که کسی آن را ساخته است: هر کتاب جای مشخصی دارد، هر مدخل با قاعده نوشته شده و هر پرسش خواننده راهی برای رسیدن به جواب دارد. علم اطلاعات و دانش‌شناسی (کتابداری) همان دانشی است که این نظم را می‌سازد. این صفحه برای دانشجویان این رشته، کتابداران شاغل، پژوهشگرانی که با منابع علمی سروکار دارند و هر کسی است که می‌خواهد بداند اطلاعات چگونه سازمان می‌یابد و پیدا می‌شود.
در ادامه می‌بینید کتاب‌های علم اطلاعات و دانش‌شناسی (کتابداری) در چه حوزه‌هایی هستند، برای هر نیاز از کدام شروع کنید و هنگام خرید به چه نکته‌هایی توجه کنید. مثال‌ها از عنوان‌هایی است که در همین دسته می‌بینید.
شاید هنوز در ذهن بسیاری از ما این رشته به نام «کتابداری» ثبت شده باشد؛ کارهایی مثل امانت دادن، چیدن کتاب و ثبت مشخصات. اما امروز نام رشته گسترده‌تر است: علم اطلاعات و دانش‌شناسی. دلیلش این است که موضوع کار فقط کتاب نیست؛ اطلاعات در هر شکلی است، از کتاب و مقاله تا پایگاه داده و وب.
پرسش‌های اصلی این رشته این‌هاست: اطلاعات را چگونه دسته‌بندی کنیم تا پیدا شود؟ چگونه مدخل و نمایه بنویسیم؟ خوانندگان چگونه دنبال اطلاعات می‌گردند؟ چطور می‌توان کیفیت و اثر یک پژوهش را سنجید؟ و کتابخانه در دنیایی که مدام تغییر می‌کند چه نقشی دارد؟
کتاب‌های این دسته هر کدام به یکی از این پرسش‌ها پاسخ می‌دهند. برای همین وقتی فهرست را می‌بینید، تنوع موضوع‌ها را می‌بینید: از سازماندهی اطلاعات و نمایه‌سازی تا علم‌سنجی و تاریخ کتابداری.
هر گروه خواننده‌ی متفاوتی دارد. دانشجوی سال اول با گروه اول شروع می‌کند و کسی که پایان‌نامه می‌نویسد به گروه‌های سوم و چهارم نیاز دارد.
سه عنوان از نمونه‌های این دسته به سازماندهی مربوط‌اند: «سازماندهی اطلاعات از رف تا وب ۲»، «دوباره‌اندیشی درباره‌ی نظام‌های سازماندهی» و «پایه نشانه کتاب دوم: مبانی عملی». سازماندهی یعنی اینکه هر منبع چگونه توصیف شود، در چه دسته‌ای جا بگیرد و با چه برچسبی پیدا شود.
عنوان اول نشان می‌دهد که کتاب از دنیای قفسه‌ی سنتی شروع می‌کند و تا محیط وب پیش می‌رود، یعنی سازماندهی را در دو دنیا با هم می‌بیند. عنوان دوم از «دوباره‌اندیشی» حرف می‌زند، پس نگاهی بازنگرانه به نظام‌های موجود دارد. این نوع کتاب‌ها برای کسی که می‌خواهد بداند چرا نظام‌های رایج چنین شکلی دارند و چه ایرادی دارند، ارزشمند است.
اگر تازه وارد رشته شده‌اید، بهتر است ابتدا مفاهیم پایه‌ی فهرست‌نویسی و رده‌بندی را از یک کتاب مقدماتی بخوانید. سازماندهی بدون تمرین یاد گرفته نمی‌شود. چند کتاب مختلف را برداشتید و مشخصاتشان را طبق قواعد بنویسید؛ همین تمرین ساده بیش از خواندن ده فصل یادتان می‌دهد.
در کتاب‌های سازماندهی معمولا پیش‌نیازها را باید دنبال کنید. اگر کتابی «کتاب دوم» است، احتمالا کتاب اول هم هست. شماره‌ی جلد یا مرحله را حتما در صفحه‌ی کتاب ببینید.
«روش‌ها و فنون نمایه‌سازی و چکیده‌نویسی» و «کارگاه ۶: کارگاه دانش‌افزایی نمایه‌سازی نشریات و کتب دانشگاهی» دو کتاب این حوزه‌اند. نمایه فهرستی است که به خواننده می‌گوید هر مطلب در کجای کتاب یا نشریه آمده است. چکیده خلاصه‌ای کوتاه از یک متن بلند است که به خواننده کمک می‌کند تصمیم بگیرد آن را بخواند یا نه.
ارزش این مهارت را کم نگیرید. کتابی که نمایه‌ی خوب دارد، صدها ساعت وقت خوانندگانش را صرفه‌جویی می‌کند. نشریه‌ای که مقاله‌هایش خوب نمایه شده باشند، راحت‌تر پیدا و استناد می‌شود.
کتاب کارگاهی چه فرقی با کتاب درسی دارد؟ کتاب کارگاهی معمولا تمرین‌محور است. به‌جای اینکه فقط بگوید نمایه چیست، از شما می‌خواهد خودتان نمایه بسازید. اگر این حوزه را برای کار حرفه‌ای می‌خواهید، سراغ چنین کتاب‌هایی بروید و تمرین‌ها را با دقت انجام دهید. عنوان کتاب «کارگاه ۶» هم نشان می‌دهد که بخشی از یک مجموعه‌ی کارگاهی است و ممکن است شماره‌های دیگری هم داشته باشد.
نمایه‌سازی برای نویسندگان و مترجمان هم کاربرد دارد. اگر کتابی می‌نویسید، دانستن اصول نمایه به شما اجازه می‌دهد نمایه‌ی خودتان را بهتر تهیه کنید یا از نمایه‌ساز مطالبه‌ی درست داشته باشید.
«پایگاه‌های اطلاعاتی علم‌سنجی در ایران و جهان» به یکی از حوزه‌های مهم این رشته می‌پردازد. علم‌سنجی به اندازه‌گیری تولید علم می‌پردازد: چند مقاله منتشر شده، چند بار به آن‌ها ارجاع شده و چه پژوهشگران و مجله‌هایی بیشترین اثر را داشته‌اند. پایگاه‌های استنادی ابزار اصلی این کار هستند.
چرا این موضوع برای عموم جالب است؟ چون در دانشگاه‌ها، ارزیابی پژوهشگران و مجله‌ها تا حدی بر پایه‌ی همین شاخص‌ها انجام می‌شود. دانشجو یا استادی که بخواهد بداند مقاله‌اش کجا منتشر شود یا اثرش چگونه سنجیده می‌شود، به این دانش نیاز دارد.
البته علم‌سنجی هم مثل هر شاخص دیگر محدودیت دارد و همه‌ی جنبه‌های کیفیت پژوهش را نمی‌سنجد. کتاب خوب در این حوزه هم روش‌ها را توضیح می‌دهد و هم محدودیت‌ها را. اگر می‌خواهید در این باره بیشتر بدانید، از پیش‌زمینه‌ی آمار خوب است. دسته‌های علوم تربیتی و آموزش و جامعه‌شناسی هم بحث‌های روش پژوهش و سنجش دارند که مکمل مفیدی‌اند.
کتاب «روش تحقیق در علم اطلاعات و دانش شناسی» از عنوان‌های مهم این دسته است. هر رشته‌ای روش پژوهش مخصوص خودش را دارد و این کتاب می‌گوید در این رشته چگونه می‌توان مسئله تعریف کرد، داده جمع کرد و نتیجه گرفت.
دانشجویانی که پایان‌نامه می‌نویسند، از این کتاب بیشترین بهره را می‌برند. چند موضوع معمولا در چنین کتاب‌هایی پوشش داده می‌شود:
نکته‌ی مفید: پیش از خرید ببینید نمونه‌ها و مثال‌های کتاب از حوزه‌ی شما هستند یا نه. کتابی که مثال‌هایش از همین رشته باشد، بسیار ملموس‌تر است. برای پایان‌نامه هم بهتر است کتاب روش تحقیق را با کتاب‌های علوم انسانی و اجتماعی مقایسه کنید تا ببینید روش‌های رشته‌های دیگر چه شباهت‌هایی دارند.
«وب ۲ و کتابخانه ۲» با توضیحی که کنار عنوانش آمده، از شبکه‌های اجتماعی، پادکست، شبکه‌سازی نظیر به نظیر، ویکی‌ها، وبلاگ‌ها و آر‌اس‌اس صحبت می‌کند. این عنوان نشان می‌دهد که کتابخانه‌ها چگونه می‌توانند از ابزارهای تعاملی اینترنت برای ارتباط با اعضایشان استفاده کنند.
این کتاب برای کتابداران و مدیران کتابخانه که می‌خواهند خدمات را نو کنند جالب است. اما یک نکته را در نظر بگیرید: فناوری‌ها سریع تغییر می‌کنند. بعضی ابزارهایی که در کتاب آمده ممکن است امروز رواج قبلی را نداشته باشند. مفاهیم کلی، یعنی مشارکت مخاطب و ارتباط دوطرفه، ماندگارترند. کتاب را با نگاه انتقادی و با توجه به سال چاپ بخوانید.
اگر علاقه‌مند به رابطه‌ی اطلاعات و ارتباطات هستید، کتاب «آشنایی با اطلاعات و ارتباطات» می‌تواند پایه‌ی نظری خوبی بدهد. عنوانش نشان می‌دهد که برای مقدمه و آشنایی است و برای دانشجوی سال اول یا کسی که تازه با رشته آشنا می‌شود مناسب است.
دو کتاب در این دسته رنگ تاریخی دارند: «تاریخ اصول کتابداری» و «فهرست کتاب‌های چاپ سنگی قطع وزیری». اولی به سیر شکل‌گیری قواعد کتابداری می‌پردازد. اینکه امروز چگونه فهرست می‌نویسیم و چرا، ریشه‌ای دارد و شناختنش به فهم بهتر رشته کمک می‌کند.
دومی یک فهرست است، فهرستی از کتاب‌هایی که با چاپ سنگی منتشر شده‌اند و قطع وزیری دارند. چاپ سنگی از شیوه‌های قدیمی چاپ است و کتاب‌های چاپ سنگی برای پژوهشگران تاریخ کتاب و نسخه‌های قدیمی اهمیت دارند. چنین فهرست‌هایی برای کتابداران کتابخانه‌های تخصصی و محققان تاریخ چاپ و فرهنگ مفیدند.
در کنار این، «فهرست توصیفی انتشارات» را هم می‌بینید که از نامش پیداست فهرستی است که آثار منتشرشده را همراه توضیح می‌آورد. این نوع کتاب‌ها بیشتر مرجع‌اند تا کتاب خواندنی: بیشتر وقت‌ها برای یافتن یک مورد سراغشان می‌روید. برای علاقه‌مندان به تاریخ، دسته‌ی تاریخ هم مکمل مفیدی است.
اگر تازه وارد این رشته شده‌اید، این مسیر را در نظر بگیرید:
این ترتیب از عمومی به تخصصی می‌رود و هر مرحله بر مرحله‌ی قبل استوار است. سعی کنید در کنار خواندن، در کتابخانه‌ی دانشگاه هم کار عملی کنید، چون یادگیری این رشته بدون دیدن قفسه و مدخل کامل نمی‌شود.
کتابداری که سال‌هاست کار می‌کند، بیشتر به کتاب‌هایی نیاز دارد که مهارت‌هایش را تازه کنند. مثلا اگر از سیستم‌های قدیمی رده‌بندی استفاده می‌کنید، کتاب‌هایی که نظام‌ها را از نو بررسی کرده‌اند، ایده‌های تازه می‌دهند. اگر می‌خواهید خدمات کتابخانه را جذاب‌تر کنید، کتاب‌های ابزارهای تعاملی و ارتباط با مخاطب مفیدند.
کتاب کارگاهی هم برای آموزش همکاران در کارگاه‌های درون‌سازمانی کاربرد دارد. اگر مسئول آموزش در کتابخانه هستید، از تمرین‌های آن‌ها برای برگزاری جلسه استفاده کنید.
در نهایت، توجه داشته باشید که قواعد سازماندهی ممکن است در هر کتابخانه‌ای با توجه به سیاست‌های آن تفاوت‌هایی داشته باشد. کتاب مبنا می‌دهد، ولی دستورالعمل‌های محل کارتان را هم رعایت کنید.
شاید خودتان کتابدار نباشید ولی پژوهشگر، نویسنده یا ویراستار باشید. در این صورت بخشی از این دسته دقیقا برای شماست. دانستن اینکه پایگاه‌های اطلاعاتی چگونه کار می‌کنند و چگونه منبع پیدا کنید، وقت شما را بسیار کم می‌کند. آشنایی با شاخص‌های علم‌سنجی به شما کمک می‌کند مجله‌ی مناسب برای چاپ مقاله‌تان را انتخاب کنید.
ویراستاران و ناشران هم از دانش نمایه‌سازی و فهرست‌نویسی بهره می‌برند. یک کتاب علمی با نمایه‌ی خوب و مشخصات کتابشناختی دقیق، هم قابل‌استنادتر است و هم راحت‌تر پیدا می‌شود.
خیلی‌ها فکر می‌کنند وقتی هر چیزی را می‌شود با یک جست‌وجو پیدا کرد، دیگر به کتابدار و نمایه‌ساز نیازی نیست. واقعیت این است که هر جست‌وجوی خوب پشت سرش نظمی دارد. نتیجه‌های بی‌شمار همیشه به معنای پیدا شدن جواب درست نیست. گاهی بیش از حد اطلاعات هست و تشخیص منبع معتبر از نامعتبر سخت می‌شود.
کار علم اطلاعات و دانش‌شناسی (کتابداری) دقیقا همین‌جاست: سازمان دادن، توصیف کردن و ارزیابی کردن منابع تا کسی که دنبال چیزی می‌گردد بتواند آن را بیابد و به آن اعتماد کند. مهارت‌هایی مثل انتخاب واژه‌ی کلیدی درست، خواندن مشخصات کتابشناختی، شناخت پایگاه‌های معتبر و سنجش اعتبار منبع، در هر شغل و رشته‌ای به کار می‌آید.
پس حتی اگر قصد کتابدار شدن ندارید، خواندن چند کتاب از این دسته سواد اطلاعاتی‌تان را بالا می‌برد. می‌فهمید چرا بعضی جست‌وجوها نتیجه نمی‌دهند و چگونه می‌توان پرسش را بهتر ساخت.
برای اینکه ببینید مطالب این کتاب‌ها در عمل چه شکلی دارند، یک روز فرضی را تصور کنید. صبح، دانشجویی می‌آید و می‌گوید برای پایان‌نامه‌اش درباره‌ی موضوعی خاص منبع می‌خواهد. کتابدار ابتدا با پرسش‌های درست موضوع را روشن می‌کند. بعد از پایگاه‌های اطلاعاتی و فهرست کتابخانه استفاده می‌کند و چند منبع پیشنهاد می‌دهد. سپس شیوه‌ی ارجاع‌دهی را توضیح می‌دهد.
ظهر، مجموعه‌ی کتاب‌های تازه‌رسیده می‌رسد. باید مشخصات هر کتاب طبق قواعد نوشته شود، موضوع تعیین شود و برچسب قفسه بخورد. بعدازظهر، مسئول نشریه‌ی دانشگاه برای نمایه‌ی شماره‌ی جدید کمک می‌خواهد و کتابدار اصول چکیده‌نویسی را به او یادآوری می‌کند.
هر کدام از این کارها به یکی از مباحث کتاب‌های این دسته مربوط است: مرجع‌یابی، سازماندهی، نمایه‌سازی، چکیده‌نویسی و روش‌های جست‌وجو. کسی که این کتاب‌ها را با دقت بخواند، برای چنین روزی آماده‌تر است.
هر رشته زبان خودش را دارد. این چند اصطلاح را بشناسید تا خواندن کتاب‌های این دسته راحت‌تر شود.
وقتی به یکی از این واژه‌ها در کتاب رسیدید و مطمئن نبودید، همین‌جا برگردید. کم‌کم این واژه‌ها برایتان طبیعی می‌شوند.
اگر می‌خواهید در آزمون ارشد یا دکتری این رشته شرکت کنید، بهترین نقطه‌ی شروع سرفصل رسمی آزمون است. هر درس را به یک یا دو منبع معتبر وصل کنید و بیش از آن جمع نکنید. چند درس معمولا در این آزمون‌ها اهمیت دارند: مبانی و کلیات، سازماندهی و رده‌بندی، روش تحقیق، اطلاع‌رسانی و فناوری و منابع مرجع.
چند توصیه‌ی عمومی:
درباره‌ی اینکه کدام منبع دقیقا در آزمون کاربرد دارد، اطلاعیه‌ی رسمی آزمون و راهنمایی استادان را مبنا قرار دهید.
حتی اگر کتابدار نیستید، می‌توانید از مفاهیم این رشته برای مرتب کردن کتاب‌های خانه‌تان استفاده کنید. کتابخانه‌ای که چند صد جلد دارد بدون نظم هر بار پیدا کردن یک کتاب را زجرآور می‌کند. چند اصل ساده کمک می‌کند.
کتاب‌ها را بر اساس موضوع در گروه‌ها بچینید، نه بر اساس رنگ جلد یا اندازه. گروه‌های شما می‌توانند ساده باشند: رمان، تاریخ، هنر، علوم، کودک و کاری. اگر گروه‌ها از یک‌صد جلد بزرگ‌تر شد، زیرگروه بسازید.
یک جدول ساده بسازید و برای هر کتاب نام، نویسنده، ناشر و جای قفسه را بنویسید. وقتی کتاب امانت می‌دهید، در ستون جداگانه ثبت کنید به چه کسی داده‌اید. این کار از گم شدن کتاب جلوگیری می‌کند.
برای مجموعه‌های بزرگ‌تر می‌توانید به هر کتاب شماره‌ای بدهید و قفسه‌ها را شماره‌گذاری کنید. این همان اصل رده‌بندی است، در مقیاس کوچک.
کتاب را از رطوبت، نور مستقیم و حشرات دور نگه دارید. بین قفسه‌ها فاصله‌ی هوا بگذارید.
کتاب‌های علم اطلاعات و دانش‌شناسی (کتابداری) اصول این کارها را دقیق‌تر توضیح می‌دهند و اگر کتابخانه‌ی شخصی‌تان بزرگ است، می‌توانید از آن‌ها ایده بگیرید.
کتاب‌های این رشته هدیه‌ی اندیشیده‌ای برای همکار یا هم‌کلاسی‌اند. برای کسی که تازه کتابدار شده، یک کتاب کارگاهی و عملی، مثل نمایه‌سازی، مفید است. برای دانشجوی کارشناسی ارشد که پایان‌نامه می‌نویسد، کتاب روش تحقیق. و برای مدیر کتابخانه، کتاب‌هایی درباره‌ی خدمات نوین و سازماندهی مجدد.
اگر می‌خواهید مطمئن باشید هدیه به کار می‌آید، از خود او بپرسید کدام بخش رشته را بیشتر دوست دارد. سازماندهی، نمایه‌سازی و علم‌سنجی سه شاخه‌ی متفاوت‌اند و علاقه‌ی افراد به آن‌ها فرق می‌کند. ضمنا اگر کتاب بخشی از مجموعه است، شماره‌ی درست را بگیرید.
بحث درباره‌ی اینکه کتابخانه در آینده چه شکلی خواهد داشت، از مباحث جذاب این رشته است. کتابخانه‌ها فقط جایی برای نگهداری کتاب نیستند؛ فضای مطالعه، آموزش، گفت‌وگو و همفکری هم‌اند. کتاب‌هایی مثل وب ۲ و کتابخانه ۲ نشان می‌دهند که کتابداران سال‌هاست به این پرسش فکر می‌کنند که چگونه با اعضا ارتباط بهتری بسازند.
اگر شما هم به این موضوع علاقه دارید، پیشنهاد می‌کنیم کتاب‌های مربوط به سازماندهی را کنار کتاب‌های تاریخ کتابداری بخوانید. مقایسه‌ی گذشته و حال به شما کمک می‌کند آینده را بهتر تصور کنید. چه بسا ایده‌ای که برای کتابخانه‌ی محله‌ی خودتان دارید، از همین مطالعه‌ها شکل بگیرد. مدیران کتابخانه‌ها هم در کنار این کتاب‌ها می‌توانند از دسته‌های اقتصاد و سیاست و علوم سیاسی برای درک بهتر سیاست‌گذاری و بودجه استفاده کنند.
این رشته امروز با اطلاعات در هر شکلی کار می‌کند. اگر فقط دنبال کتاب‌های سنتی باشید، بخشی از دنیای آن را از دست می‌دهید.
در مجموعه‌هایی که «کتاب دوم» یا «کارگاه ۶» هستند، بهتر است بدانید بقیه‌ی مجموعه چیست و از کجا باید شروع کرد.
کتاب‌های مربوط به فناوری و وب زود قدیمی می‌شوند. سال چاپ را ببینید و با نگاه انتقادی بخوانید.
فهرست‌نویسی و نمایه‌سازی مهارت‌هایی عملی‌اند. بدون تمرین، فقط اطلاعات به دست می‌آورید، نه توانایی.
کارگاه و کار در کتابخانه بخش بزرگی از یادگیری است. کتاب کمک می‌کند ولی جایگزین تمرین با راهنمای مربی نیست.
مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
یک کتاب مقدماتی درباره‌ی مفهوم اطلاعات و ارتباط، بعد مبانی فهرست‌نویسی و رده‌بندی. سپس نمایه‌سازی و روش تحقیق.
نه. پژوهشگران، نویسندگان، ویراستاران و هر کسی که با منابع علمی سروکار دارد می‌تواند از آن‌ها استفاده کند. فقط کتاب‌های تخصصی‌تر پیش‌زمینه می‌خواهند.
نمایه فهرستی برای پیدا کردن مطالب در یک کتاب یا نشریه است. چکیده خلاصه‌ی کوتاه یک متن است که کمک می‌کند بدانیم آیا ارزش خواندن دارد یا نه.
برای سنجش تولید و اثر پژوهش. ولی به تنهایی کیفیت را نشان نمی‌دهد و باید با احتیاط تفسیر شود.
مفاهیم کلی مثل مشارکت و ارتباط با اعضا بله، ولی ابزارهای مشخص ممکن است تغییر کرده باشند. سال چاپ را در نظر بگیرید.
برای کتابداران تخصصی، پژوهشگران تاریخ کتاب و کسانی که با منابع قدیمی کار می‌کنند. برای مخاطب عام، کتابی مرجع است تا کتاب مطالعه.
نه. کتاب مبنا می‌دهد ولی تمرین عملی و راهنمایی مربی در این رشته اهمیت زیادی دارد.
پشت هر جست‌وجوی موفق، کسی فهرست و نمایه ساخته است. کتاب‌های علم اطلاعات و دانش‌شناسی (کتابداری) شما را با این پشت‌صحنه آشنا می‌کنند: از سازماندهی و نمایه‌سازی تا علم‌سنجی و تاریخ کتابداری. اگر پژوهشگر یا دانشجو یا کتابدار هستید، این دانش به شما کمک می‌کند بهتر بجویید، بهتر سازمان بدهید و بهتر بنویسید.
حالا می‌توانید کتاب‌های همین دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را در صفحه‌ی خودش بخوانید و نسخه‌ی چاپی موردنظرتان را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
