هر روز با دولت سروکار داریم، حتی وقتی به آن فکر نمیکنیم: خیابانی که از آن رد میشویم، مدرسهای که بچهها به آن میروند، مجوزی که باید بگیریم و خدماتی که شهر به ما میدهد. کتابهای مدیریت دولتی توضیح میدهند این دستگاه بزرگ چطور اداره میشود، چه تصمیمهایی میگیرد و چرا گاهی خوب کار میکند و گاهی نه. اگر دانشجوی این رشته هستید، داوطلب آزمون دکتریاید یا در یک سازمان دولتی کار میکنید و میخواهید بهتر بفهمید، این صفحه برای شماست.
در ادامه میبینید مدیریت دولتی با مدیریت بازرگانی چه فرقی دارد، کتابهای این دسته چه موضوعهایی را پوشش میدهند، برای آزمونها چطور برنامه بریزید و هنگام خرید به چه نکتههایی دقت کنید. پرسشهای پرتکرار هم در پایان صفحه است.
مدیریت دولتی دقیقا چیست؟
مدیریت دولتی شاخهای از علوم انسانی و اجتماعی است که به ادارهی امور عمومی میپردازد. یعنی بررسی میکند دولت و نهادهای عمومی چطور برنامه میریزند، سازمان میدهند، بودجه را خرج میکنند و خدمات را به مردم میرسانند.
تفاوت اصلی آن با مدیریت بنگاههای خصوصی در هدف است. شرکت خصوصی معمولا دنبال سود است، اما سازمان دولتی باید منافع عمومی، عدالت و پاسخگویی را هم در نظر بگیرد. همین تفاوت باعث میشود بسیاری از قاعدههای مدیریت بازرگانی، بدون تغییر در بخش دولتی جواب ندهد.
مدیریت دولتی با چند رشتهی دیگر مرز مشترک دارد: سیاست و علوم سیاسی، اقتصاد و جامعهشناسی. برای همین کتابهای این حوزه اغلب از هر سه رشته وام میگیرند.
خوانندهی کتاب مدیریت دولتی کیست؟
پیش از انتخاب کتاب، بهتر است بدانید خودتان کدام خوانندهاید.
- دانشجوی کارشناسی یا کارشناسی ارشد که کتاب درسی و منبع کمکی میخواهد.
- داوطلب آزمون دکتری که باید هم مفاهیم را مرور کند و هم سؤال حل کند.
- کارمند یا مدیر سازمان دولتی که میخواهد کارش را با نگاه نظری بهتر بفهمد.
- پژوهشگر خطمشیگذاری و توسعه که به مرجع دقیقتری نیاز دارد.
- شهروند کنجکاو که میخواهد بداند تصمیمهای عمومی چطور ساخته میشود.
هر گروه از اینها سراغ نوع دیگری از کتاب میرود. دانشجو کتاب درسی میخواهد، پژوهشگر کتاب تخصصی و داوطلب آزمون مجموعهی سؤال. در بخشهای بعدی هر کدام را جدا توضیح میدهیم.
کتابهای مبانی و نظریهی مدیریت دولتی
هر رشتهای پایهای دارد و پایهی مدیریت دولتی نظریههاست: از نظریههای کلاسیک ادارهی سازمان تا رویکردهای نوین. کسی که این نظریهها را خوب بشناسد، میتواند مشکلهای امروز را با چارچوب درست تحلیل کند.
در این دسته چند کتاب با همین نگاه هست. «مروری جامع بر مبانی و نظریههای مدیریت دولتی» از عنوانش پیداست که دید کلی میدهد و برای شروع مناسب به نظر میرسد. «راهنمای مدیریت دولتی» هم که عنوان فرعیاش میگوید دربارهی «درک مدیریت، سیاست و قانون در بخش دولتی» است، به رابطهی این سه عنصر میپردازد. «مدیریت دولتی نوین» نیز، همانطور که از نامش برمیآید، رویکردهای تازهتر را مطرح میکند.
وقتی چند کتاب مبانی را کنار هم میگذارید، توجه کنید که نویسندهها ممکن است تقسیمبندیهای متفاوتی داشته باشند. این تفاوت بد نیست؛ اگر هر دو را بخوانید، دید بازتری پیدا میکنید.
خطمشیگذاری عمومی: تصمیمهایی که همه را درگیر میکند
خطمشی عمومی، یعنی تصمیمها و برنامههایی که دولت برای حل یک مسئلهی اجتماعی میگیرد. از مالیات و آموزش گرفته تا حملونقل و سلامت، همه در قالب خطمشی طراحی و اجرا میشوند.
چند عنوان در این دسته به همین موضوع اختصاص دارد. «مبانی خطمشی عمومی» که عنوان فرعیاش میگوید با نمونههای واقعی از ایالات متحدهی آمریکا همراه است، برای کسی که میخواهد نمونههای عملی ببیند مناسب به نظر میرسد. «مسأله عمومی: چالش آغازین خطمشیگذاری دولتی» از همان اول به این میپردازد که مسئلهی عمومی اصلا چیست و چطور تعریف میشود. و «مدلشناسی و مدلآفرینی در خطمشیگذاری بر پایهی تفکر طراحی» نگاه تازهای را به ساخت مدلها مطرح میکند.
نکتهی جالب این است که سؤال اصلی خطمشیگذاری اغلب «چه کنیم؟» نیست، بلکه «مسئله چیست؟» است. خیلی از تصمیمهای ناموفق از تعریف نادرست مسئله شروع میشوند. اگر این را از ابتدا بدانید، خواندن این کتابها معنای دیگری پیدا میکند.
ادارهی امور عمومی در ایران
خواندن نظریههای خارجی مفید است، اما دولت ایران ساختار، تاریخ و مسئلههای خودش را دارد. برای همین کتابهایی که دربارهی همین کشور نوشته شدهاند ارزش ویژهای دارند.
کتاب «ادارهی امور عمومی در ایران» یکی از همین عنوانهاست و از نامش برمیآید که به ساختار و کار ادارهی عمومی در ایران میپردازد. برای کسی که در دستگاههای اجرایی کار میکند، چنین کتابی دید بومی میدهد. اگر به سابقهی تاریخی این نظامها هم علاقهمند باشید، بخش تاریخ مکمل خوبی است.
خوب است که کتابهای بومی را کنار کتابهای نظری بخوانید. نظریهها به شما ابزار تحلیل میدهند و کتابهای بومی، مثال و بافت.
مدیریت شهری و برنامهریزی
شهر بزرگترین صحنهی مدیریت دولتی است که مردم هر روز با آن روبهرو میشوند. ترافیک، فضای سبز، حملونقل عمومی و خدمات شهری، همه در حوزهی مدیریت شهری میگنجند.
کتاب «مدیریت شهری کلانشهر تهران» در این دسته به همین موضوع میپردازد. با توجه به عنوان، مطالعهی موردی یک کلانشهر مشخص است. کتاب دیگری هم با نام «کتاب مرجع نظریههای برنامهریزی راتلج» هست که از نامش برمیآید مرجعی دربارهی نظریههای برنامهریزی است. این دو کتاب، یکی نظری و دیگری موردی، مکمل هم میتوانند باشند.
اگر به مسائل شهر و جامعه علاقهمندید، جامعهشناسی هم کتابهای مرتبط دارد.
مدیریت دولتی و آموزش عالی
دانشگاه هم نهادی عمومی است و ادارهی آن مسئلههای خودش را دارد: بودجه، سیاستگذاری و رابطه با جامعه. کتابی با عنوان «تأمین مالی آموزش عالی: رویکردهای سنتی و راهبردهای نوآورانه» در این دسته هست که، همانطور که از عنوانش برمیآید، به راههای تأمین هزینهی دانشگاهها میپردازد.
این موضوع برای دانشجوی مدیریت دولتی جالب است، چون نشان میدهد نظریههای مدیریت چطور در یک حوزهی مشخص کاربرد پیدا میکنند. اگر به این حوزه علاقه دارید، بخش علوم تربیتی و آموزش را هم ببینید.
آمادهسازی برای آزمون دکتری مدیریت دولتی
بخش بزرگی از خریداران این دسته داوطلب آزموناند. برای آنها کتابهای مجموعهی سؤال و کتابهای جامع اهمیت دارند.
در این دسته «مجموعه سؤالات کنکور دکتری (نیمهمتمرکز) دانشگاههای سراسری مدیریت دولتی» با بازهی سالهای ذکرشده در عنوانش، و «مجموعه مدیریت دولتی (کتاب جامع ارشد)» دیده میشود. اولی برای تمرین سؤال و دومی برای مرور کلی مطالب طراحی شده است. مشخصات دقیق آنها را در صفحهی خودشان ببینید.
چند توصیهی عمومی برای داوطلبان:
- اول منبع آزمون را از اطلاعیهی رسمی همان دوره بگیرید و بر اساس آن کتاب انتخاب کنید.
- یک بار مبانی را کامل بخوانید و بعد سراغ سؤال بروید.
- سؤالهای قبلی را نه برای حفظ کردن، بلکه برای فهمیدن سبک طراحی سؤال حل کنید.
- نقطهضعفها را یادداشت کنید و هفتهای یک بار مرور کنید.
- در ماه آخر بهجای کتاب جدید، همان منابع را دوباره مرور کنید.
تفاوت کتاب درسی، کتاب مرجع و مجموعهی سؤال
در دستهی مدیریت دولتی سه نوع کتاب زیاد دیده میشود و هر کدام کاری دارد.
کتاب درسی مطلب را از ابتدا و بهترتیب یاد میدهد. برای کسی مناسب است که دارد یک درس را میگذراند و میخواهد مفهومها را بفهمد.
کتاب مرجع بیشتر برای مراجعهی مکرر است. هر موضوع را جامع توضیح میدهد و معمولا کتابی نیست که از اول تا آخر بخوانید؛ هر وقت لازم شد سراغ بخش مربوط میروید. «کتاب مرجع نظریههای برنامهریزی راتلج» از همین جنس به نظر میرسد.
مجموعهی سؤال برای سنجش است. وقتی مطلب را خواندهاید، با آن میفهمید چقدر یاد گرفتهاید. اگر پیش از یادگیری سراغش بروید، بیشتر ناامید میشوید تا یاد بگیرید.
ترکیب هوشمندانهی این سه، بهترین نتیجه را میدهد: با کتاب درسی یاد بگیرید، با مرجع عمیق شوید و با سؤال بسنجید.
چطور کتاب مدیریت دولتی را از روی مشخصات بشناسیم؟
وقتی صفحهی یک کتاب را میبینید، این نکتهها را بررسی کنید.
سال انتشار و ویرایش
مدیریت دولتی با قانونها و ساختارها سروکار دارد و اینها تغییر میکنند. کتابی که چند سال قبل چاپ شده، در بخشهای نظری هنوز معتبر است، اما در مثالها و قانونها ممکن است قدیمی شده باشد. اگر برای آزمون میخوانید، حتما با منبع اعلامشده تطبیق دهید.
مولف یا مترجم
کتاب ترجمه معمولا نمونههای خارجی دارد و کتاب تألیفی نمونههای ایرانی. هیچکدام از دیگری بهتر نیست؛ به هدف شما بستگی دارد.
سطح کتاب
بعضی کتابها برای کارشناسیاند و بعضی برای ارشد و دکتری. اگر تازه شروع کردهاید، کتاب پیشرفته ممکن است بیش از حد سنگین باشد.
موجودی و قیمت
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود. اگر کتاب مورد نظر ناموجود بود، چند روز بعد دوباره سر بزنید.
یک مسئلهی فرضی: پیادهرو و شهرداری
برای اینکه ببینید مدیریت دولتی در عمل چه شکلی دارد، یک مثال فرضی ساده را دنبال کنیم. فرض کنید ساکنان یک محله شکایت دارند که پیادهرو شکسته است و رفتوآمد سالمندان را سخت کرده.
اولین پرسش این است: مسئله دقیقا چیست؟ شکستگی پیادهرو؟ کمبود بودجه؟ ناهماهنگی میان چند دستگاه که هر کدام زیر آن زمین کار میکنند؟ کتابهایی مثل «مسأله عمومی» دقیقا برای همین لحظه نوشته میشوند. اگر مسئله غلط تعریف شود، هر راهحلی بیاثر است.
پرسش دوم دربارهی بودجه و مسئولیت است. چه سازمانی باید هزینه کند؟ از کجا؟ چه کسی پاسخگوست؟ اینجا مباحث ادارهی امور عمومی و تأمین مالی وارد میشوند. پرسش سوم دربارهی ارزیابی است: چطور بفهمیم کار درست انجام شده؟ و پرسش چهارم دربارهی شنیده شدن صدای مردم.
میبینید که یک شکایت ساده، تمام سرفصلهای مدیریت دولتی را درگیر میکند. برای همین دانشجوی این رشته باید هم نظریه بداند و هم بتواند آن را روی موقعیت واقعی پیاده کند.
مسیر چهار ترم: یک برنامهی پیشنهادی برای دانشجو
دانشجوی تازهوارد معمولا نمیداند چه چیز را کی بخواند. این برنامهی نمونه فقط یک پیشنهاد است و سرفصل دانشگاه شما مقدم بر آن است.
ترم اول: کتاب مبانی و مروری بر نظریهها را بخوانید. هدف این است که با زبان رشته آشنا شوید و بدانید نظریههای اصلی کداماند.
ترم دوم: سراغ خطمشیگذاری بروید. مفهوم مسئلهی عمومی، مراحل تصمیمگیری و ارزیابی را یاد بگیرید و مثالها را از دنیای واقعی جستوجو کنید.
ترم سوم: کتابهای بومی و موردی، مثل ادارهی امور عمومی در ایران و مدیریت شهری را بخوانید. اینجا فاصلهی نظریه با واقعیت را میبینید.
ترم چهارم: اگر دنبال ادامهی تحصیل هستید، مرور جامع و حل سؤال را شروع کنید. اگر قصد کار دارید، کتابهای تخصصیتر دربارهی حوزهی مورد علاقهتان را بخوانید.
این ترتیب یعنی از کل به جزء و از نظریه به عمل. اگر خودتان ترتیب دیگری را ترجیح میدهید، مشکلی نیست؛ مهم این است که هر مرحله را روی مرحلهی قبل بسازید.
اشتباههای رایج در مطالعهی مدیریت دولتی
دانشجوها و داوطلبان چند اشتباه تکراری دارند که اگر بدانید، از آنها دور میمانید.
حفظ کردن تعریفها بدون فهم. مدیریت دولتی پر از تعریف است، اما آزمونها و کار واقعی، فهم و تحلیل میخواهند. اگر بتوانید هر تعریف را با یک مثال خودتان توضیح بدهید، یعنی یاد گرفتهاید.
نادیده گرفتن کتابهای بومی. برخی فقط کتابهای نظری را میخوانند و از فضای واقعی کشور دور میمانند. برای فهم اینکه چرا یک نظریه در ایران خوب یا بد جواب میدهد، باید بافت محلی را هم شناخت.
شروع از سؤال، پیش از مطالعه. حل سؤال بدون مطالعهی قبلی، بیشتر ناامیدکننده است. اول یاد بگیرید، بعد بسنجید.
خریدن همهی کتابها یکجا. کتابهای زیاد وسوسهکنندهاند، اما فرصت خواندن همهشان را ندارید. چند منبع را عمیق بخوانید، بهتر از ده منبع را سطحی.
غفلت از منبع رسمی آزمون. اگر برای آزمون آماده میشوید، فهرست منابع همان دوره را از اطلاعیهی رسمی بگیرید و بر اساس آن پیش بروید، نه بر اساس توصیهی دوستان.
کتاب مدیریت دولتی برای کسی که کار میکند
همهی خوانندههای این دسته دانشجو نیستند. کارمندان، کارشناسان و مدیران سازمانهای عمومی هم از این کتابها استفاده میکنند. برای آنها، ارزش کتاب در ایجاد دید کلی است.
وقتی سالها در یک اداره کار میکنید، بخشی از قاعدهها را فقط چون «همیشه اینطور بوده» میپذیرید. خواندن یک کتاب نظری، این قاعدهها را دوباره میسنجد و میفهمید کدامشان دلیل دارد و کدام فقط عادت است.
مثلا یک کارشناس بودجه با خواندن مباحث تأمین مالی میتواند پیشنهادهایش را با زبان دقیقتری بنویسد. یک مدیر میانی با خواندن مباحث پاسخگویی و خطمشیگذاری، میتواند جلسههایش را هدفمندتر برگزار کند. البته باید توجه کنید که هر سازمان محدودیتهای خودش را دارد و کتاب جای شناخت میدانی را نمیگیرد.
اگر وقت کم دارید، هر هفته یک فصل را انتخاب کنید و آن را در جلسهی کاری با همکاران در میان بگذارید. این کار هم یادگیری را عمیقتر میکند، هم گفتوگو را زنده.
چطور کتاب مدیریت دولتی را نقادانه بخوانیم؟
در علوم انسانی یک کتاب فقط یک دیدگاه از میان چند دیدگاه ممکن است. مدیریت دولتی هم از این قاعده جدا نیست. برای اینکه یاد بگیرید، فقط مطالب را نپذیرید؛ آنها را بسنجید.
- نویسنده از چه چارچوبی حرف میزند؟ نگاهش نظری است یا میدانی؟
- نمونهها از کدام کشور و چه زمانیاند؟ آیا در ایران هم صادقاند؟
- آیا نویسنده به دیدگاههای مخالف هم اشاره میکند؟
- ادعاهای اصلی کتاب را میتوانید در یک جمله بنویسید؟
- اگر همین مطلب را کتاب دیگری بگوید، چه فرقی خواهد داشت؟
این پرسشها وقت میبرند، ولی خواندههایتان را در ذهن ریشهدار میکنند. دربارهی موضوعهای حساس سیاسی و اجتماعی هم بهتر است چند منبع با دیدگاههای مختلف بخوانید و نتیجه را خودتان بگیرید.
حکمرانی محلی و مشارکت مردم
یکی از موضوعهای پرطرفدار در مدیریت دولتی، ادارهی امور در سطح محلی است. شورا، شهرداری و دهیاری، همان جاهاییاند که مردم بیشترین برخورد را با آنها دارند. وقتی میگوییم حکمرانی محلی، منظورمان نحوهی تصمیمگیری و اجرا در همین سطح است.
پرسشهای این حوزه زیاد است. چقدر از اختیار باید به محل واگذار شود؟ مردم چطور میتوانند در تصمیمها شرکت کنند؟ منابع مالی محلی از کجا میآید؟ کتابهای این دسته که دربارهی مدیریت شهری، ادارهی امور عمومی و برنامهریزیاند، هر کدام از زاویهای به این پرسشها میپردازند.
اگر ساکن یک شهر یا روستا هستید و میخواهید بدانید تصمیمهای اطرافتان چطور گرفته میشود، خواندن یکی دو فصل از این کتابها، کاملا کاربردی است. لازم نیست دانشجو باشید تا از آنها بهره ببرید.
پیش از خرید، از خودتان بپرسید
این چند پرسش کمک میکند کتاب مناسبتری را انتخاب کنید.
- میخواهم یاد بگیرم یا فقط مرور کنم؟
- برای درس مشخصی نیاز دارم یا برای آزمون یا برای علاقهی شخصی؟
- دنبال نگاه نظریام یا مطالعهی موردی و بومی؟
- سطح من مبتدی است یا پیشرفته؟
- کتاب جلد اول یک مجموعه است یا بهتنهایی کامل است؟
جواب این پرسشها را که بنویسید، معمولا بعد از دیدن دو یا سه صفحهی کتاب، انتخاب ساده میشود.
چرا نسخهی چاپی برای مدیریت دولتی مناسب است؟
کتابهای این رشته معمولا برای خواندن دقیق و یادداشتبرداریاند. نسخهی چاپی این امکان را میدهد که کنار متن یادداشت بنویسید، تعریفها را علامت بزنید و صفحههای مهم را با برچسب جدا کنید. برای کتابهایی که چند بار به آنها برمیگردید، این ویژگیها ارزشمندند.
همچنین در جلسههای گروهی و کلاسها، آوردن کتاب و نشان دادن یک صفحه، سادهتر و سریعتر از هر روش دیگری است. نسخهی چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید و مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش آمده است.
خواندن گروهی: یک روش خوب برای دانشجوها
مدیریت دولتی از آن رشتههایی است که با گفتوگو بهتر یاد گرفته میشود. اگر با چند همکلاسی یک گروه مطالعه بسازید، هر کس یک فصل را بخواند و برای بقیه توضیح بدهد، نتیجه شگفتآور است.
هر نفر باید به دو پرسش جواب بدهد: نویسنده چه میگوید و من با آن موافقم یا نه؟ بحث بر سر همین پرسشها، فهم شما را از سطح تعریف به سطح تحلیل میرساند. این روش برای آمادهسازی آزمون هم خوب است، چون توضیح دادن مطلب به دیگری، بهترین محک فهم شماست.
واژههای مهم برای شروع
هر رشته زبان خودش را دارد. این واژهها در بیشتر کتابهای مدیریت دولتی تکرار میشوند.
- خطمشی عمومی: تصمیم و برنامهی دولت برای حل مسئلهای اجتماعی.
- حکمرانی: شیوهی ادارهی جامعه که فقط دولت را در بر نمیگیرد و بازیگران دیگر را هم شامل میشود.
- پاسخگویی: وظیفهی مسئولان برای توضیح دادن دربارهی تصمیمها و کارشان.
- بوروکراسی: نظام اداری مبتنی بر قاعده و سلسلهمراتب.
- تمرکززدایی: واگذار کردن بخشی از اختیارها از مرکز به سطحهای پایینتر.
- حکمرانی محلی: ادارهی امور در سطح شهر و روستا و منطقه.
اگر این واژهها برایتان آشنا شود، خواندن فصلهای نخست هر کتاب مدیریت دولتی خیلی روانتر میشود.
مدیریت دولتی و فلسفهی پشت آن
پشت هر نظام اداری، یک نگاه به رابطهی دولت و مردم هست. دولت چقدر باید دخالت کند؟ چه مقدار اختیار به مردم و بخش خصوصی داده شود؟ اینها پرسشهای فلسفیاند که در نهایت به شکل ساختارها و قانونها درمیآیند.
اگر دوست دارید عمیقتر فکر کنید، سری به فلسفه بزنید. لازم نیست فیلسوف بشوید، ولی آشنایی با مفاهیمی مثل عدالت و مشروعیت، به فهم بهتر بحثهای مدیریت دولتی کمک میکند. در این موضوعها نظر و نگاههای مختلف وجود دارد و کتابها آنها را از زاویههای گوناگون بررسی میکنند؛ بهتر است با ذهن باز بخوانید و خودتان قضاوت کنید.
پرسشهای پرتکرار
برای شروع مدیریت دولتی کدام کتاب را بخوانم؟
اگر تازه شروع میکنید، کتابی با نگاه کلی و مقدماتی مثل «مروری جامع بر مبانی و نظریههای مدیریت دولتی» یا «راهنمای مدیریت دولتی» را در نظر بگیرید. سطح دقیق هر کتاب را در صفحهی خودش ببینید.
فرق مدیریت دولتی با مدیریت بازرگانی چیست؟
هدف بخش دولتی خدمت عمومی و رعایت عدالت است و هدف شرکت خصوصی معمولا سود. به همین دلیل روشها و چالشها متفاوت میشود.
برای آزمون دکتری فقط مجموعهی سؤال کافی است؟
مجموعهی سؤال برای سنجش خوب است، اما بدون یادگیری مبانی کافی نیست. بهتر است اول مطلب را از کتاب درسی یا جامع بخوانید و بعد سؤال حل کنید.
کتاب مدیریت شهری هم در این دسته هست؟
بله، کتاب «مدیریت شهری کلانشهر تهران» و نیز مرجع نظریههای برنامهریزی در این دسته دیده میشود.
کتابهای خطمشیگذاری مناسب چه کسانی است؟
برای دانشجویان و پژوهشگرانی که میخواهند بفهمند تصمیمهای عمومی چطور شکل میگیرند. مشخصات هر کتاب را ببینید تا سطح آن را با نیازتان مقایسه کنید.
کتاب ناموجود است، چه کنم؟
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود. صفحه را بعدا دوباره ببینید یا عنوانهای مشابه را نگاه کنید.
جمعبندی
مدیریت دولتی رشتهای است که به زندگی روزمرهی همه ربط دارد. از نظریههای مبانی تا خطمشیگذاری، از ادارهی امور عمومی در ایران تا مدیریت شهری و آمادهسازی برای آزمون، کتابهای این دسته مسیرهای مختلفی را پیش پای شما میگذارند.
هدف و سطح خودتان را مشخص کنید، مشخصات کتاب را در صفحهی خودش بخوانید و نسخهی چاپی مناسب را آنلاین سفارش بدهید. با هر کتابی که میخوانید، تصمیمهای عمومی اطرافتان را بهتر میفهمید.