مهدی زارعی
ترجمه‌ی محمود مقدس
آرمان رشد
نوجوانی که تا دیروز فقط دنبال بازی و گوشی بود، ناگهان کتابی را در یک شب تمام می‌کند و صبح می‌پرسد «جلد بعدی‌اش کجاست؟» این معجزه، کار یک رمان نوجوان خوب است. اگر پدر یا مادر هستید و می‌خواهید کتابی برای فرزندتان انتخاب کنید، یا نوجوانی که خودش دنبال داستان تازه می‌گردد، این صفحه راهنمای شماست. در ادامه از گروه سنی، نوع داستان‌ها، مجموعه‌های چندجلدی، رمان‌های ماجرایی و طنز و راه‌های علاقه‌مند کردن نوجوان به خواندن حرف می‌زنیم.
رمان نوجوان، داستان‌های بلندتر و پیچیده‌تر از قصه‌ی کودک است، اما هنوز برای خواننده‌ای نوشته شده که در حال بزرگ شدن است و دغدغه‌هایش را می‌شناسد: دوستی، خانواده، شجاعت، ترس و شناختن خود.
رمان نوجوان داستان بلندی است که نویسنده آن را برای خوانندگان جوان، معمولا بین کودکی و بزرگسالی، نوشته است. قهرمان‌های این رمان‌ها اغلب هم‌سن خواننده‌اند یا کمی بزرگ‌تر، و ماجراها هم از دنیای آن‌ها می‌آید: مدرسه، دوست، خانه، سفر، رقابت، رازها و کشف توانایی‌های تازه.
تفاوت رمان نوجوان با رمان بزرگسال فقط در سن قهرمان نیست. زبان ساده‌تر و روان‌تر است، ریتم سریع‌تر، و موضوع‌ها به گونه‌ای انتخاب می‌شوند که با دنیای این سن تناسب داشته باشد. در عین حال، رمان نوجوان اگر خوب باشد، ساده‌انگارانه نیست. نوجوان‌ها زود متوجه می‌شوند که با آن‌ها بچگانه حرف بزنند.
بنابراین خرید رمان نوجوان، فقط انتخاب کتاب نیست. انتخاب یک همراه برای دورانی است که آدم دارد خودش را می‌سازد.
«نوجوان» یک عدد ثابت نیست. یک بچه‌ی دوازده ساله و یک جوان هفده ساله، هر دو نوجوان‌اند، اما سلیقه‌شان خیلی فرق دارد. برای همین در انتخاب رمان باید به سن، توانایی خواندن و علاقه‌ی خود فرد توجه کنید.
کسی که تازه از داستان کودک عبور کرده، رمان‌های نه‌چندان قطور با ماجرای سرراست و شخصیت‌های شفاف را دوست دارد. مجموعه‌های شماره‌دار که هر جلد ماجرای جداگانه‌ای دارد، برای این گروه ایده‌آل‌اند، چون اگر یک جلد را دوست داشتند، جلدهای بعدی منتظرشان است.
در این سن خواننده‌ها به رمان‌های بلندتر و داستان‌های چندلایه‌تر علاقه پیدا می‌کنند. ماجراهای بقا، دنیاهای خیالی و مجموعه‌های چندجلدی محبوب‌اند. رمان‌هایی که درباره‌ی دوستی و شناخت خود هستند، هم جای خودشان را دارند.
خواننده‌های بزرگ‌تر گاهی از این دسته عبور می‌کنند و به ادبیات بزرگسال می‌رسند. اما رمان نوجوان هنوز می‌تواند کتابی برای همه‌ی سنین باشد؛ خیلی از بزرگسال‌ها هم رمان نوجوان را دوست دارند.
سن مناسب هر کتاب را ناشر معمولا در مشخصات آن می‌نویسد. پیش از خرید نگاهی بیندازید، مخصوصا اگر کتاب را برای کسی هدیه می‌گیرید.
یکی از ویژگی‌های آشکار این دسته، مجموعه‌های چندجلدی است. در نمونه‌های کتاب‌های این دسته عنوان‌هایی مثل «سریر شیشه‌ای ۵»، «آخرین شاگرد ۹» و «نبرد هیولاها ۲۷» یا «نبرد هیولاها ۳۴» را می‌بینید. عدد کنار نام، شماره‌ی جلد در مجموعه است. این یعنی داستان‌ها ادامه‌دار یا مرتبط‌اند و خواننده می‌تواند ماه‌ها با آن دنیا بماند.
مجموعه‌ها هم خوبی دارند و هم خرج. خوبی‌شان این است که نوجوان دلبسته می‌شود و انگیزه‌ی خواندن دارد. کسی که یک جلد را در دو روز تمام کند و جلد بعد را بخواهد، دارد خواندن را عادت می‌کند. اما خرج آن هم هست: باید جلدها را پیدا کنید و ترتیب را رعایت کنید.
اگر مجموعه ماجرای پیوسته دارد، از جلد اول شروع کنید. شروع از وسط باعث می‌شود قهرمان و دنیا را نشناسید و لذت کم شود. مثلا وقتی شماره‌ی جلد کنار اسم نوشته شده، جلد اول همان شماره‌ی یک است. اگر کتاب داخل مجموعه‌ای مثل «نبرد هیولاها» است که دوره‌بندی هم دارد، ببینید هر دوره از کجا شروع می‌شود.
یک یا دو جلد بگیرید، ببینید نوجوان چه نظری دارد و بعد ادامه بدهید. اگر دوستش نداشت، ضرر نکرده‌اید. اگر دوست داشت، جلدهای بعد را بخرید. این کار هم خرج را کنترل می‌کند و هم به سلیقه‌ی فرد احترام می‌گذارد.
موجودی همیشه تغییر می‌کند. این چند عنوان تنوع دسته را نشان می‌دهند و درباره‌ی هر کدام فقط از روی اسمش حرف می‌زنیم. جزئیات را باید در صفحه‌ی خود کتاب دید:
هر کتاب صفحه‌ی خودش را دارد و مشخصات آن را آنجا می‌بینید. اگر اسمی جلب توجه کرد، پیش از خرید صفحه را بخوانید و مطمئن شوید همان چیزی است که دنبالش هستید.
نوجوان‌ها سلیقه‌های متفاوتی دارند. یکی عاشق ماجراهای بقا و خطر است و دیگری داستان‌های خنده‌دار را دوست دارد. سومی دوست دارد وارد دنیاهای خیالی شود. چهارمی داستان‌های واقعی‌تر از زندگی مدرسه و خانواده را می‌خواهد.
این رمان‌ها قهرمان را در موقعیتی سخت قرار می‌دهند و بعد می‌پرسند: حالا چه می‌کنی؟ خوانندگان این نوع ریتم سریع و فصل‌های کوتاه را دوست دارند. کسی که از خواندن کند خسته می‌شود، با این رمان‌ها راحت‌تر کنار می‌آید.
دنیاهایی که در آن‌ها هیولا و جادو و قدرت‌های شگفت هست، برای خیال‌پردازها جذاب‌اند. این رمان‌ها معمولا مجموعه‌ای‌اند و دنیاشان از جلدی به جلد دیگر گسترده‌تر می‌شود.
بعضی رمان‌ها به شکل دفترچه‌ی خاطرات نوشته شده‌اند و با زبانی خودمانی از مشکلات و شیطنت‌های یک بچه‌ی مدرسه‌ای می‌گویند. اسمی مثل «دفترچه‌ی خاطرات چارلی کوچولو» از همین حال‌وهوا خبر می‌دهد. این نوع برای کسانی که خواندن کتاب را سخت می‌دانند، عالی است چون سبک و خنده‌دار است.
داستان‌هایی از دوستی، خانه، مهاجرت، ترس‌ها و امیدهای روزمره. این رمان‌ها به نوجوان کمک می‌کنند خودش را در قصه ببیند و بفهمد تنها نیست.
در این دسته هم رمان ایرانی هست و هم ترجمه. رمان ایرانی نوجوان، فضا و زبان آشنایی دارد و بچه‌ها خودشان را در آن راحت‌تر می‌بینند. رمان ترجمه‌شده، دنیاهای دورتر را نشان می‌دهد و ذهن را باز می‌کند.
هر دو ارزش دارند. پیشنهاد ما این است که هر دو را امتحان کنید و نگذارید نوجوان فقط در یک نوع بماند. اگر رمان ترجمه می‌خرید، به نام مترجم و ناشر توجه کنید، چون کیفیت ترجمه روی روان بودن داستان اثر مستقیم دارد.
بعضی از رمان‌های ترجمه‌شده سال‌هاست شناخته‌اند و چند نسل آن‌ها را خوانده‌اند. مثلا «بابا لنگ دراز» یا «چارلی و کارخانه‌ی شکلات‌سازی» عنوان‌هایی هستند که بسیاری از خوانندگان آن‌ها را می‌شناسند. اما قدیمی بودن دلیل خوب بودن نیست؛ نوجوان خودتان را بشناسید و انتخاب کنید.
این یکی از بزرگ‌ترین دغدغه‌ی پدر و مادرها است. جواب ساده‌ای ندارد، اما چند اصل عملی وجود دارد.
و مهم‌تر از همه، صبور باشید. علاقه به کتاب گاهی چند ماه طول می‌کشد تا جوانه بزند.
نوجوان‌های امروز دنیایی پر از صفحه‌ی نمایش و پیام و ویدیو دارند. خواندن رمان بلند در این دنیا کار ساده‌ای نیست. اما رمان نوجوان می‌تواند مزیت ویژه‌ای داشته باشد: به ذهن اجازه می‌دهد آرام شود و روی یک چیز متمرکز بماند.
برای شروع، از فصل‌های کوتاه استفاده کنید. رمان‌هایی که فصل‌های کوتاه و ریتم سریع دارند، خواننده را در همان بیست دقیقه‌ی اول درگیر می‌کنند. بعد از چند روز، خود نوجوان متوجه می‌شود که می‌تواند ساعتی بی‌وقفه بخواند.
یک ترفند دیگر: زمان مشخصی در روز، مثلا نیم ساعت پیش از خواب، بدون گوشی. همین عادت ساده می‌تواند کیفیت خواب و تمرکز را هم بهتر کند. البته این فقط یک پیشنهاد کلی است و برای مسائل جدی‌تر باید با متخصص مشورت کرد.
رمان معمولا نصیحت نمی‌کند؛ نشان می‌دهد. نوجوانی که رمان می‌خواند، بی‌آنکه بفهمد، چیزهایی یاد می‌گیرد. می‌آموزد که دیگران هم می‌ترسند، اشتباه می‌کنند و دوباره بلند می‌شوند. می‌آموزد که دوستی چه هزینه‌ای دارد و شجاعت چه شکلی است. می‌آموزد که هر آدمی دنیای درونی دارد که از بیرون دیده نمی‌شود.
این درس‌ها، با درس مدرسه فرق دارد، چون از راه لذت می‌آید. همین باعث می‌شود اثرش عمیق‌تر باشد. اگر می‌خواهید مهارت‌های زندگی را مستقیم‌تر هم آموزش دهید، دسته‌ی آموزشی و مهارت‌های زندگی کتاب‌هایی برای همین منظور دارد.
البته رمان مدرسه نیست و لازم نیست همیشه پیام داشته باشد. گاهی یک رمان فقط سرگرمی است و همین هم کافی است. لذت خواندن، خودش ارزش دارد.
هیچ‌کدام از این‌ها اتفاق بدی نیست، اما با کمی دقت می‌شود از آن‌ها جلوگیری کرد.
کتاب هدیه‌ی خوبی برای نوجوان است، به شرط اینکه انتخاب درستی باشد. اگر می‌خواهید هدیه‌تان مؤثر باشد، چند نکته را در نظر بگیرید. اگر نوجوان قبلا رمانی را دوست داشته، ادامه یا نمونه‌ی مشابه‌اش را بگیرید. اگر تازه‌کار است، رمان کوتاه یا مجموعه‌ای با ماجرا و طنز. اگر دوست دارد ذهنش را درگیر کند، رمانی با ماجرای پیچیده‌تر.
هدیه دادن یک مجموعه‌ی چندجلدی، البته اگر مطمئن باشید او دوستش دارد، می‌تواند ماه‌ها او را سرگرم کند. اما اگر مطمئن نیستید، بهتر است فقط جلد اول را بدهید و اجازه دهید خودش ادامه را انتخاب کند.
و برای احترام به نوجوان، کتاب را همراه با یک یادداشت کوتاه بدهید. نوجوان‌ها هم مثل همه‌ی آدم‌ها، از اینکه کسی به فکرشان بوده لذت می‌برند.
نوجوانی که چند رمان را با علاقه خوانده، آماده‌ی گسترش دایره‌ی خواندنش است. اگر دوست دارد ماجراها را ببیند و بخواند، داستان مصور و کمیک برایش جذاب است. اگر به دانستنی‌ها علاقه دارد، علمی و دانستنی‌ها دنیای دیگری باز می‌کند. و اگر هنوز قصه و خیال می‌خواهد، قصه و افسانه هم کتاب‌های خواندنی دارد.
برای دیدن همه‌ی دسته‌های مخصوص این سن‌ها هم می‌توانید از کودک و نوجوان شروع کنید و ببینید چه چیزهایی هست.
مهم این است که نوجوان دایره‌ی لذتش را وسیع کند. کسی که با ماجرا شروع کرده، کم‌کم به طنز، خاطره، و داستان‌های عمیق‌تر هم می‌رسد. و کسی که با کتاب دوست شود، در بزرگسالی هم با آن دوست می‌ماند.
پدر و مادرها گاهی نگرانند که نوجوانشان چه می‌خواند. این نگرانی طبیعی است. بهترین راه این است که پیش از خرید، خودتان توضیح و مشخصات کتاب را بخوانید و اگر وقت دارید، چند صفحه‌ی اول را ببینید. ناشر معمولا گروه سنی را در مشخصات مشخص می‌کند و این اولین معیار است.
اما بیشتر از کنترل، گفت‌وگو کارآمد است. اگر نوجوان بداند می‌تواند درباره‌ی کتابی که می‌خواند با شما حرف بزند، بی‌آنکه سرزنش شود، خودش هم مراقب می‌شود. از او بخواهید کتابی را که دوست داشته برایتان تعریف کند. این کار هم شما را با سلیقه‌اش آشنا می‌کند و هم رابطه‌تان را نزدیک‌تر.
اگر با موضوعی در کتاب مشکل دارید، بی‌درنگ آن را ممنوع نکنید. بپرسید چرا نویسنده این‌طور نوشته و نوجوان چه فکر می‌کند. بسیاری از بحث‌های خوب بین پدر و مادر و فرزند، از یک رمان شروع شده‌اند.
گاهی نوجوان‌ها حرفی نمی‌زنند، اما نشانه‌ها گویاست. اگر کتاب را با خودش به همه‌جا می‌برد، اگر شب‌ها دیرتر می‌خوابد چون می‌خواهد فصل بعد را بخواند، اگر از ماجرا برای دوستانش تعریف می‌کند، یعنی کتاب را دوست دارد. در مقابل، اگر کتاب هفته‌ها روی میز بی‌حرکت مانده، یعنی احتمالا انتخاب مناسبی نبوده.
در این حالت لازم نیست ناراحت شوید. اشتباه در انتخاب کتاب برای همه اتفاق می‌افتد. می‌توانید با خودش صحبت کنید و بپرسید چه چیزی دوست ندارد: خیلی کند است؟ خیلی سخت است؟ موضوعش جذاب نیست؟ جواب او در انتخاب بعدی به شما کمک می‌کند.
یک روش جالب این است که چند کتاب کوتاه بگیرید و اجازه دهید نوجوان چند صفحه‌ی اول هر کدام را بخواند و انتخاب کند. این‌طور مسئولیت انتخاب با خودش است و بیشتر تعهد می‌گیرد.
سؤال دیگری که پیش می‌آید این است که مجموعه بخریم یا رمان تک‌جلدی. هر کدام مزایایی دارند.
رمان مستقل، تعهد کمتری می‌خواهد. کتاب را می‌خوانید، تمام می‌شود و تمام. برای کسانی که وقت کم دارند یا هنوز مطمئن نیستند خواندن را دوست دارند، بهتر است. رمان تک‌جلدی مثل «بابا لنگ دراز» یا «چارلی و کارخانه‌ی شکلات‌سازی»، در مقابل مجموعه‌هایی که ده‌ها جلد دارند، ورود ساده‌تری فراهم می‌کند.
مجموعه در عوض دنیایی می‌سازد که نوجوان می‌تواند مدت‌ها در آن بماند. برای کسی که به قهرمانی دلبسته می‌شود و نمی‌خواهد از او جدا شود، مجموعه بهتر است. نکته این است که مجموعه، هم خرج بیشتری دارد و هم نیاز دارد نوجوان به ادامه‌اش وفادار بماند.
پیشنهاد عملی: با رمان مستقل شروع کنید. اگر نوجوان دوست داشت و خواست دنیای بزرگ‌تری داشته باشد، سراغ مجموعه بروید.
بعضی مجموعه‌ها دنیای ترسناک و تاریکی دارند: هیولا، دشمن، مرگ، خطر. عنوان‌هایی مثل «چوبه‌ی دار خون‌آشام» یا «سایه‌ی مرگ» از همین فضا خبر می‌دهند. برای بعضی نوجوان‌ها این فضا هیجان‌انگیز است و برای بعضی خیلی سنگین.
ترس در ادبیات نوجوان طبیعی است و کارکرد دارد: خواننده در امنیت یک کتاب، با ترس روبه‌رو می‌شود و می‌فهمد می‌تواند از پسش بربیاید. اما هر کس آستانه‌ی متفاوتی دارد. اگر نوجوان‌تان زود می‌ترسد یا شب‌ها خوابش سبک است، بهتر است اول رمان‌های ملایم‌تر را انتخاب کنید و بعد کم‌کم پیش بروید.
توضیحات ناشر و گروه سنی روی کتاب معیار خوبی است. اگر جایی نوشته شده که کتاب برای سنین بالاتر است، آن را جدی بگیرید. و اگر مطمئن نیستید، خودتان ورقی بزنید.
خیلی از نوجوان‌ها وقت کافی برای رمان ندارند، چون درس و کلاس و امتحان دارند. این را جدی بگیرید. رمان را در برنامه‌ی درسی جا ندهید؛ اما فراموش نکنید که خواندن رمان به درس هم کمک می‌کند. کسی که رمان می‌خواند، دایره‌ی لغاتش گسترده‌تر می‌شود و انشا و درک مطلبش بهتر می‌شود. البته این یک تجربه‌ی عمومی است و برای هر کسی نتیجه‌ی یکسانی ندارد.
برای فصل امتحان، بهتر است رمان سبک‌تر بگیرید تا استراحت باشد و انرژی نگیرد. برای تعطیلات، رمان بلندتر یا مجموعه‌ی چندجلدی زمان مناسبی دارد. اگر نوجوان‌تان تعطیلات را با یک مجموعه بگذراند، خاطره‌ای ماندگار می‌سازد.
یک ایده هم این است که رمان را به مسافرت یا رفت‌وآمد ببرید. زمان‌های کوتاه بین کلاس‌ها یا مسیر مدرسه، فرصت‌های خوبی برای چند صفحه خواندن هستند.
شاید فکر کنید نوجوان دوست ندارد با پدر و مادرش کتاب بخواند. ولی بعضی وقت‌ها همین‌طور نیست. اگر رمانی را هر دو بخوانید، می‌توانید درباره‌اش حرف بزنید و این از هر گفت‌وگوی دیگری راحت‌تر است. حرف زدن درباره‌ی شخصیت‌های یک رمان، راه غیرمستقیمی برای حرف زدن درباره‌ی چیزهایی است که گفتنشان به‌طور مستقیم سخت است.
مجبور نیستید کتابی را هم‌زمان بخوانید. حتی اگر نوجوان بخواند و شما بعد از او، باز هم می‌توانید بگویید: «فلان صحنه را دیدی؟» همین سؤال ساده، یک ارتباط می‌سازد.
اگر نوجوان‌تان نمی‌خواهد شما کتابش را بخوانید، این را هم به او حق بدهید. بعضی چیزها حریم شخصی است و او حق دارد قصه‌ی خودش را داشته باشد.
معمولا از حدود آغاز نوجوانی. اما سن دقیق به توانایی خواندن و علاقه‌ی هر فرد بستگی دارد. توضیح ناشر درباره‌ی گروه سنی در مشخصات کتاب آمده است؛ پیش از خرید آن را ببینید.
اگر ماجرا پیوسته است، بله. از جلد اول شروع کنید. بعضی مجموعه‌ها هر جلدشان داستان مستقلی دارد که بدون ترتیب هم خوانده می‌شود. توضیحات کتاب معمولا نشان می‌دهد کدام است.
اجبار نکنید و از مجموعه‌های سرگرم‌کننده و سبک شروع کنید. بگذارید خودش انتخاب کند و خودتان هم کتاب بخوانید. علاقه ممکن است زمان ببرد.
بله، به شرط اینکه ترجمه روان باشد و محتوا برای سن مناسب باشد. به نام مترجم و ناشر و مشخصات کتاب نگاه کنید.
مجموعه‌های ماجرایی و خیالی، با فصل‌های کوتاه و ریتم سریع، برای این گروه مناسب‌اند. عنوان و توضیح هر کتاب را ببینید تا مطمئن شوید نوع ماجرا برای سن او درست است.
بله. نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
خیلی از بزرگسال‌ها از رمان نوجوان لذت می‌برند، چون ساده و روان است و قصه‌هایش گاهی خاطره‌ی آن دوران را زنده می‌کند. اشکالی ندارد که خودتان هم بخوانید.
رمان نوجوان می‌تواند نقطه‌ی شروع یک عمر کتاب‌خوانی باشد. برای انتخاب درست، سن و سلیقه‌ی نوجوان را در نظر بگیرید، از جلد اول مجموعه‌ها شروع کنید، مشخصات را بخوانید و اجبار نکنید. نوجوانی که کتابش را خودش انتخاب کرده، بیشتر می‌خواند.
حالا می‌توانید کتاب‌های همین دسته را ببینید و نسخه‌ی چاپی رمان دلخواه را آنلاین سفارش بدهید. خواندن‌تان خوش و ماجراهایتان پرهیجان.
