ترجمه‌ی علیرضا طالب‌پور
دانشگاه شهید بهشتی
محمد رضا مظفر
بوستان کتاب
دانشجوی رشته‌ی الهیات (فلسفه و کلام اسلامی) با کتاب‌هایی سروکار دارد که با هیچ رشته‌ی دیگری شبیه نیست. متن‌ها گاهی قدیمی و پرواژه‌اند، بحث‌ها بلند و پیوسته‌اند و پیدا کردن چاپ خوب و شرح روشن، نیمی از کار است. این صفحه برای دانشجو، طلبه، پژوهشگر و هر علاقه‌مندی است که می‌خواهد کتاب الهیات (فلسفه و کلام اسلامی) را بشناسد و با آگاهی انتخاب کند.
در ادامه می‌بینید این حوزه چه شاخه‌هایی دارد، هر شاخه با چه نوع کتابی خوانده می‌شود، برای شروع چه راهی مناسب‌تر است و پیش از سفارش به چه چیزهایی باید نگاه کنید. لحن ما بی‌طرف و محترمانه است. کتاب‌فروشی نه در مسائل اعتقادی داوری می‌کند و نه توصیه‌ی دینی می‌دهد. فقط می‌خواهد شما را با منبع درست آشنا کند.
الهیات در دانشگاه‌های ایران یک رشته با گرایش‌های مختلف است. گرایش فلسفه و کلام اسلامی، بر دو شاخه‌ی اصلی تمرکز دارد. فلسفه‌ی اسلامی به پرسش‌های بنیادی درباره‌ی هستی، شناخت و انسان می‌پردازد و روش آن استدلال عقلی است. کلام به تبیین و دفاع عقلانی از آموزه‌های دینی مربوط می‌شود و در طول تاریخ مکتب‌های متعددی در آن شکل گرفته است.
در کنار این دو، چند دانش دیگر هم در دوره‌ی تحصیل دیده می‌شود: منطق به‌عنوان ابزار استدلال، اصول فقه و روش اجتهاد، علوم قرآنی، تاریخ اندیشه و گاهی زبان عربی. به همین دلیل، کتاب‌های الهیات (فلسفه و کلام اسلامی) از نظر موضوع بسیار متنوع است و فهرست آن هم منطق و اصول را در بر می‌گیرد، هم تاریخ قرآن و هم پژوهش‌های معاصر.
دانستن این تنوع به شما کمک می‌کند در فهرست کتاب‌ها به‌جای سرگردانی، مسیر خودتان را پیدا کنید. اگر رشته‌ی شما یک درس مشخص دارد، سرفصل آن را با خودتان همراه کنید.
برای این‌که در انبوه عنوان‌ها راه را گم نکنید، شاخه‌های اصلی را کنار هم می‌گذاریم. این تقسیم‌بندی رسمی نیست و فقط برای راه‌یابی است.
در بخش‌های بعد، هر شاخه را با نمونه‌هایی از همین دسته شرح می‌دهیم. برای مطالعه‌ی فلسفه به‌طور عمومی‌تر می‌توانید به دسته‌ی فلسفه هم سر بزنید.
عنوان «چیستی علم: درآمدی بر مکاتب علم‌شناسی فلسفی» در این فهرست است. اسم کتاب می‌رساند که به پرسش‌هایی مثل این می‌پردازد: علم چیست؟ چه چیزی یک گزاره را علمی می‌کند؟ مکتب‌های فلسفی در این‌باره چه گفته‌اند؟ کلمه‌ی «درآمدی» هم نشانه‌ی کتابی است که برای آشنایی اولیه نوشته شده و فرض نمی‌کند شما پیش‌زمینه‌ی زیاد دارید.
چنین کتاب‌هایی پل میان فلسفه و علوم دیگرند. اگر دانشجوی رشته‌ای دیگر هستید و علاقه دارید بدانید علم از نظر فلسفی چه جایگاهی دارد، این نوع کتاب برایتان جالب است. برای دانشجوی الهیات هم، فهم علم‌شناسی فلسفی کمک می‌کند گفت‌وگوی دین و علم را دقیق‌تر دنبال کند.
در فلسفه، وارد شدن مستقیم به متن‌های سخت و طولانی معمولا سرخورده می‌کند. کتاب درآمد، نقشه‌ی کلی می‌دهد و نام‌ها و اصطلاح‌ها را معرفی می‌کند. بعد از آن، خواندن متن‌های اصلی راحت‌تر است.
دو عنوان در فهرست به تاریخ اندیشه‌ی کلامی و شخصیت‌های آن اشاره دارد: «شریف مرتضی و جایگاه او در تاریخ الهیات اسلامی» و «دیباچه‌ای بر الهیات نظام‌مند (الهیات ۲)». اولی به یک شخصیت و جایگاه او می‌پردازد و دومی به نگاهی سازمان‌یافته و منظم به مباحث الهیات.
تاریخ کلام برای هر دانشجو مهم است، چون نشان می‌دهد پرسش‌ها چگونه پیش آمدند و پاسخ‌ها چگونه شکل گرفتند. وقتی بدانید یک مکتب در چه فضایی و در واکنش به چه پرسشی به وجود آمد، متن‌های آن را بهتر می‌فهمید. برای گستره‌ی تاریخی بیشتر، دسته‌ی تاریخ را هم ببینید.
الهیات نظام‌مند، یعنی الهیاتی که مباحث را به‌صورت یک مجموعه‌ی منسجم و مرتب عرضه می‌کند. اگر تازه شروع کرده‌اید، کتاب‌هایی از این نوع، نگاه کلی و منظمی می‌دهند و از پراکنده‌خوانی نجات‌تان می‌دهند.
در این دسته چند کتاب هست که به روش استنباط و اجتهاد می‌پردازد: «تطور اجتهاد در حوزه استنباط» (دو جلدی)، «پیش‌فرض‌های فلسفی در علم اصول» و «استاذ الکل الوحید البهبهانی» (دو جلدی). این عنوان‌ها از مباحثی خبر می‌دهند که در حوزه‌ی علمیه و دانشگاه به‌طور جدی خوانده می‌شود.
«پیش‌فرض‌های فلسفی در علم اصول» نمونه‌ی خوبی از پیوند دو حوزه است: اصول فقه که روش فهم متن دینی است و فلسفه که مبانی نظری آن را روشن می‌کند. کسی که هم فلسفه می‌خواند و هم اصول، از خواندن چنین کتابی سود می‌برد.
کتاب دو جلدی درباره‌ی یکی از فقیهان و اصولیان نام‌دار، از جنس پژوهش تاریخی و زندگی‌نامه‌ای‌ست. ما در این‌جا به محتوای دقیق آن ادعایی نداریم و فقط از اسم آن می‌گوییم. برای دانستن جزئیات، مشخصات کتاب را در صفحه‌ی خودش بخوانید. دانشجو باید بداند این کتاب‌ها معمولا برای مخاطب پیشرفته‌ترند و بدون آشنایی مقدماتی، خواندنشان دشوار است.
دو عنوان در فهرست به قرآن و مباحث پیرامون آن مربوط است: «تاریخ قرآن» و «تحریف‌ناپذیری قرآن». علوم قرآنی شاخه‌ای است که درباره‌ی نزول، جمع‌آوری، قرائت و مباحث مربوط به متن بحث می‌کند و برای دانشجوی کلام و فلسفه‌ی اسلامی هم اهمیت دارد.
در مسائلی از این دست، دیدگاه‌های گوناگون در سنت اسلامی و در پژوهش‌های دانشگاهی وجود دارد. ما به‌عنوان کتاب‌فروش در این بحث‌ها جانب هیچ کس را نمی‌گیریم و فقط پیشنهاد می‌کنیم مشخصات کتاب را بخوانید و اگر دانشجو هستید، منبع معرفی‌شده‌ی استاد را در اولویت بگذارید. برای هر موضوع، بهتر است بیش از یک منبع را بخوانید و دیدگاه‌ها را مقایسه کنید.
هنگام مطالعه‌ی موضوعی که هم ارزش دینی دارد و هم بحث علمی، سه چیز را در ذهن نگه دارید: نویسنده چه ادعایی دارد، با چه دلیلی، و دیگران چه پاسخی داده‌اند. این سه پرسش، خوانندگی شما را از پذیرش صرف به فهم انتقادی و محترمانه می‌رساند.
کتاب «المباحث الصرفیه» به دانش صرف مربوط است، یعنی ساختار و تغییر شکل واژه‌ها در زبان عربی. ممکن است فکر کنید صرف ارتباطی با فلسفه ندارد، اما دانشجوی رشته‌های دینی و فلسفی، که با متن عربی کار می‌کند، بدون شناخت زبان، دچار مشکل می‌شود.
به همین شکل منطق، ابزار استدلال درست است. بیشتر کتاب‌های درسی فلسفه و کلام با منطق شروع می‌شوند. کسی که منطق را بلد نباشد، پیچیدگی استدلال‌ها را دیر می‌فهمد. اگر این ابزارها را در ابتدای راه محکم کنید، ادامه‌ی مسیر بسیار راحت‌تر می‌شود.
برای تقویت این پایه، هر روز کمی تمرین کنید. مثلا ده تا پانزده دقیقه صرف و نحو، و کمی تمرین منطق. حجم کم اما مداوم، بهتر از حجم زیاد و ناپیوسته است.
عنوان‌هایی مثل «تفسیر سیاسی قرآن کریم از دیدگاه امام خمینی» و «سند مدینه: مطالعاتی در باب پایه‌ریزی قانون‌گذاری در اسلام» نشان می‌دهد این دسته فقط به مباحث انتزاعی محدود نیست. بخشی از پژوهش‌های الهیات به رابطه‌ی دین با سیاست، حقوق و اجتماع می‌پردازد.
این حوزه به مسائل حساس مربوط است و دیدگاه‌ها در آن متفاوت‌اند. ما بی‌طرف می‌مانیم و فقط می‌گوییم چنین کتاب‌هایی برای کسانی است که می‌خواهند رابطه‌ی اندیشه‌ی دینی با مسائل اجتماعی را بشناسند. اگر به این موضوع علاقه دارید، دسته‌های سیاست و علوم سیاسی و جامعه‌شناسی هم مکمل مناسبی هستند.
در مطالعه‌ی این کتاب‌ها هم همان اصل انصاف را به کار ببرید: چند دیدگاه را بخوانید و ادعاها را با استدلال بسنجید.
پیش از خرید، این پرسش‌ها را بررسی کنید:
مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و می‌توانید پیش از سفارش کامل آن را بخوانید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش بدهید.
مطالعه‌ی کتاب‌های فلسفی و کلامی نیاز به حوصله دارد. چند پیشنهاد برای این‌که خسته نشوید:
در دوره‌ی امتحان، به‌جای خواندن مجدد، خلاصه‌نویسی و پرسش از خود را انتخاب کنید. آزمون فلسفه بیشتر فهم می‌خواهد تا حفظ.
همه‌ی مخاطبان این دسته دانشجو نیستند. بعضی‌ها فقط کنجکاو فلسفه و اندیشه‌ی اسلامی هستند. اگر شما هم یکی از آن‌ها هستید، توصیه‌ی ما این است که از کتاب‌های درآمد و مقدمه شروع کنید و سراغ کتاب‌های چندجلدی و تخصصی نروید. هدف اولیه باید آشنایی باشد و نه تسلط.
کتاب «چیستی علم» یا کتاب‌هایی با عنوان «درآمدی بر …» برای چنین خواننده‌ای مناسب‌ترند. اگر بعد از مطالعه علاقه‌تان بیشتر شد، می‌توانید به سراغ متن‌های تخصصی‌تر بروید. دسته‌ی علوم انسانی و اجتماعی هم برای دیدن گستره‌ی کلی‌تر مفید است.
و اگر پرسش‌های شخصی دینی یا اعتقادی دارید، برای پاسخ به آن‌ها با عالمان و صاحب‌نظران مورد اعتماد خودتان گفت‌وگو کنید. کتاب‌فروشی جای مشاوره‌ی دینی نیست.
انتخاب یک کتاب پیشرفته در ابتدا معمولا به رها کردن ختم می‌شود. با کتاب مقدماتی شروع کنید.
بدون آشنایی با عربی و منطق، بسیاری از متن‌ها دشوار می‌شوند. اگر ضعف دارید، اول آن را جبران کنید.
در فلسفه و کلام، یک موضوع معمولا دیدگاه‌های مختلفی دارد. اگر فقط یک منبع بخوانید، تصویر ناقص می‌ماند.
کتاب‌های دو جلدی یا چندجلدی گران‌ترند و مطالعه‌ی طولانی دارند. اول مطمئن شوید موضوع به کارتان می‌آید.
در بعضی موضوع‌ها پژوهش‌های جدید مهم‌اند. سال چاپ و ویراست را در نظر بگیرید.
مسیر دانشجوی این رشته معمولا از درس‌های پایه شروع می‌شود و به‌تدریج به بحث‌های تخصصی می‌رسد. نام درس‌ها و ترتیب آن‌ها در هر دانشگاه فرق دارد، پس این‌ها را فقط یک تصویر کلی بدانید. در سال‌های نخست، معمولا با منطق، مبانی فلسفه‌ی اسلامی، کلیات علم کلام و زبان عربی روبه‌رو می‌شوید. در میانه‌ی مسیر، تاریخ اندیشه، علوم قرآنی و اصول فقه پررنگ‌تر می‌شود. در انتها، پژوهش، پایان‌نامه و بحث‌های تخصصی‌تر.
هر مرحله کتاب خودش را می‌خواهد. کتاب‌های مقدماتی و درآمد برای سال‌های اول، متن‌های درسی و شرح‌ها برای میانه، و پژوهش‌های تخصصی برای دوره‌ی تحصیلات تکمیلی. مطالعه‌ی کتاب الهیات (فلسفه و کلام اسلامی) بدون توجه به مرحله‌ی خودتان، هم وقت می‌گیرد و هم دلسردتان می‌کند.
پیشنهاد ما این است که هر ترم فقط چند کتاب اصلی داشته باشید و آن‌ها را واقعا بخوانید. دانشجویی که ده کتاب را ورق می‌زند، از دانشجویی که سه کتاب را با دقت می‌خواند و یادداشت می‌کند، عقب‌تر می‌ماند.
اگر بخشی از متن را نفهمیدید، نگران نشوید. علامت بگذارید و ادامه دهید. گاهی مطالب بعدی، ابهام قبلی را روشن می‌کنند. اگر باز هم نفهمیدید، از استاد یا هم‌کلاسی بپرسید. پرسیدن نشانه‌ی توجه است، نه ضعف.
در سنت فلسفی و کلامی، متن‌های اصلی معمولا فشرده‌اند و شرح‌ها و حاشیه‌ها بر آن نوشته شده است. شرح، توضیح گام‌به‌گام است و حاشیه، نکته‌هایی که شارح یا دیگران در کنار متن آورده‌اند. اگر متن اصلی را بدون شرح بخوانید، ممکن است بسیاری از اشاره‌ها را از دست بدهید.
در دانشگاه، بسیاری از استادان پیشنهاد می‌کنند متن و شرح را کنار هم بخوانید. ابتدا شرح ساده‌تری بردارید و هنگام خواندن متن اصلی به آن رجوع کنید. با گذشت زمان، وابستگی‌تان به شرح کم می‌شود.
هنگام خرید هم ببینید کتاب متن خالص است یا همراه با شرح. اگر نمی‌دانید، مشخصات کتاب را در صفحه‌ی خودش بخوانید و اگر مطمئن نشدید، از استاد درس بپرسید. این پرسش ساده جلوی خرید نادرست را می‌گیرد.
در ایران، الهیات هم در دانشگاه و هم در حوزه‌ی علمیه خوانده می‌شود. روش‌ها، ترتیب درس‌ها و زبان بحث در این دو فضا تفاوت‌هایی دارد. در سال‌های اخیر ارتباط این دو بیشتر شده و بسیاری از کتاب‌ها برای هر دو دسته‌ی مخاطب مفیدند.
اگر دانشجوی دانشگاه هستید و می‌خواهید با متن‌های سنتی آشنا شوید، از کتاب‌هایی شروع کنید که تاریخچه و مقدمه دارند. اگر طلبه هستید و به روش‌های پژوهش دانشگاهی علاقه دارید، کتاب‌های پژوهشی معاصر مفیدند. این دسته هر دو نوع را در بر می‌گیرد و شما می‌توانید با توجه به مسیر خودتان انتخاب کنید.
در هر حال، مهم است که با ذهن باز و احترام به هر دو سنت بخوانید. اندیشه‌ی جدی همیشه از گفت‌وگوی سنت و پژوهش‌های تازه بهره می‌برد.
اگر در حال نوشتن پایان‌نامه یا مقاله هستید، به سه چیز نیاز دارید: منابع اصلی، منابع دست دوم و روش تحقیق. کتاب‌های این دسته بیشتر ناظر به دو گروه اول هستند. برای گروه سوم، کتاب‌های روش پژوهش در علوم انسانی را در دسته‌ی علوم تربیتی و آموزش یا دیگر بخش‌ها جست‌وجو کنید.
هنگام ارجاع دادن، به نام ناشر، سال چاپ و ویراست دقت کنید. اگر یک کتاب چند چاپ دارد، همان چاپی را در فهرست منابع بیاورید که واقعا از آن استفاده کرده‌اید. این دقت ساده اعتبار کار شما را بالا می‌برد و به خواننده اجازه می‌دهد ارجاع‌ها را پیدا کند.
پیش از خرید کتاب پژوهشی، فهرست منابع و نمایه‌ی آن را ببینید. فهرست منابع غنی، یعنی نویسنده با دقت کار کرده و راه شما را برای جست‌وجوی بیشتر باز می‌کند. کتاب خوب در الهیات (فلسفه و کلام اسلامی) معمولا خواننده را به کتاب‌های دیگر هم می‌فرستد.
خواندن زندگی متفکران، بخش جذاب مطالعه در این رشته است. وقتی بدانید یک فیلسوف یا فقیه در چه دوره‌ای و در چه شرایطی زندگی می‌کرد، اندیشه‌ی او را بهتر درک می‌کنید. کتاب‌هایی که به شخصیت‌ها و جایگاه آن‌ها در تاریخ اندیشه می‌پردازند، همین کار را می‌کنند.
برای مطالعه‌ی بیشتر در این زمینه، به دسته‌ی زندگی‌نامه و خاطرات هم سر بزنید. آنجا با روایت زندگی آدم‌های مختلف روبه‌رو می‌شوید که ممکن است دیدتان را از اندیشه به زندگی گسترش بدهد.
در خواندن زندگی‌نامه، یادتان باشد که هر نویسنده از زاویه‌ی خود نگاه می‌کند. اگر ممکن است، درباره‌ی یک شخصیت بیش از یک منبع بخوانید.
گاهی لازم است همه‌چیز را در چند خط جمع کنیم. این دسته برای چهار گروه مفید است. گروه اول دانشجویان رشته‌ی الهیات که سرفصل درس‌هایشان را دنبال می‌کنند. گروه دوم طلبه‌ها و پژوهشگران حوزوی که به روش‌های دانشگاهی نزدیک شده‌اند. گروه سوم پایان‌نامه‌نویسان که منبع دست اول و دوم لازم دارند. گروه چهارم علاقه‌مندان آزاد که فقط کنجکاو فلسفه و اندیشه‌ی اسلامی‌اند.
هر کدام از این گروه‌ها از کتاب الهیات (فلسفه و کلام اسلامی) چیزی متفاوت می‌خواهند. دانشجو دنبال کتاب درسی است، پژوهشگر دنبال متن تصحیح‌شده و منبع تخصصی، علاقه‌مند آزاد دنبال کتاب روان و درآمدی. قاعده‌ی کلی این است که ابتدا هدف خودتان را روشن کنید و بعد سراغ عنوان مناسب بروید.
اگر هنوز دو دل هستید، یک کتاب مقدماتی بردارید و چند هفته با آن کار کنید. با هر کتاب خواهید فهمید علاقه و توان شما کجاست. مطالعه‌ی الهیات (فلسفه و کلام اسلامی) یک ماراتن است و نه دوی سرعت. بهتر است با گام‌های کوتاه و مطمئن جلو بروید.
در پایان به یاد داشته باشید که ما فقط کتاب معرفی می‌کنیم. تصمیم‌های علمی و اعتقادی شما با خودتان و با استادان و صاحب‌نظران مورد اعتمادتان است. کتاب‌فروش می‌تواند مسیر را نشان بدهد، ولی قدم‌ها را شما برمی‌دارید. و اگر پرسشی داشتید که با کتاب حل نشد، به استاد، معلم یا صاحب‌نظر مورد اعتماد خود مراجعه کنید.
بخشی از کتاب‌های این حوزه چندجلدی‌اند. برای این‌که جلدها گم یا درهم نشوند، آن‌ها را کنار هم و به ترتیب بچینید و روی هر جلد یک برگه‌ی کوچک با شماره بگذارید. هنگام مطالعه، یادداشت‌های هر جلد را جدا بنویسید و در پایان فهرستی از موضوع‌ها بسازید. این کار در دوره‌ی امتحان یا نوشتن پایان‌نامه وقت زیادی را برایتان صرفه‌جویی می‌کند. ارزش کتاب الهیات (فلسفه و کلام اسلامی) وقتی بیشتر می‌شود که بتوانید سریع به بخش مورد نظرتان برگردید.
کتاب‌هایی که عنوان «درآمد» یا «دیباچه» دارند برای آشنایی خوب‌اند. سرفصل درس یا توصیه‌ی استاد را هم در نظر بگیرید.
به‌طور ساده، فلسفه پرسش‌های بنیادی را با استدلال عقلی بررسی می‌کند و کلام به تبیین و دفاع عقلانی از آموزه‌های دینی می‌پردازد. مرز این دو در تاریخ همیشه یکسان نبوده است.
بعضی عنوان‌ها متن عربی دارند. پیش از خرید توضیحات را ببینید. اگر عربی نمی‌دانید، نسخه‌ی فارسی یا شرح فارسی را انتخاب کنید.
کتاب‌ها دیدگاه نویسنده‌ی خود را دارند و ما درباره‌ی درستی آن‌ها داوری نمی‌کنیم. پیشنهاد می‌کنیم از چند منبع بخوانید.
برای متن‌های کهن، چاپ تصحیح‌شده و علمی. نام مصحح و ناشر را در صفحه‌ی کتاب ببینید و از استاد راهنما هم بپرسید.
بسته به عنوان فرق می‌کند. مشخصات و توضیح صفحه را بخوانید.
نه. فلسفه و کلام با گفت‌وگو و پرسش زنده می‌شود. کتاب مسیر را نشان می‌دهد و استاد یا هم‌کلاسی در فهم آن کمک می‌کند.
الهیات (فلسفه و کلام اسلامی) دنیایی است با پرسش‌های بلند و متن‌های عمیق. کتاب‌های این دسته، از منطق و علم‌شناسی تا تاریخ کلام، اصول فقه و علوم قرآنی، راه ورود به این دنیا را در اختیار شما می‌گذارند.
با کتاب مقدماتی شروع کنید، ابزار زبانی و منطقی را محکم کنید و چند دیدگاه را با هم بخوانید. حالا کتاب‌های این دسته را مرور کنید، مشخصات هر کدام را در صفحه‌ی خودش بخوانید و نسخه‌ی چاپی مناسب خودتان را آنلاین سفارش بدهید.
