محمدرضا جباران
ترجمه‌ی سپیده شایان راد
پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
سید هادی خسروشاهی
بوستان کتاب
قرآن چگونه به دست ما رسیده؟ روایتی که به پیامبر نسبت داده‌اند چقدر می‌شود به آن اعتماد کرد؟ مفسر یک آیه را چطور می‌فهمد؟ این پرسش‌ها موضوع رشته‌ای است که در دانشگاه‌ها با نام الهیات (علوم قرآن و حدیث) تدریس می‌شود و حالا کتاب‌های آن در دسته‌ای جداگانه در کتاب‌جم گرد آمده است. در این صفحه می‌بینید الهیات (علوم قرآن و حدیث) چه شاخه‌هایی دارد، چه کتاب‌هایی برای دانشجو، طلبه و پژوهشگر لازم است، قرآن‌های چاپی و هدیه‌ای را چگونه انتخاب کنید و از کجا شروع کنید.
این متن را برای کسی نوشته‌ایم که یا درس می‌خواند، یا پژوهش می‌کند، یا می‌خواهد یک نسخه‌ی خوب قرآن برای خانه بگیرد. اگر هر کدام از این‌ها شماست، ادامه را بخوانید.
این رشته دو بال دارد. بال اول علوم قرآن است: بررسی این‌که قرآن چگونه نازل شد، چگونه گردآوری شد، قرائت‌های آن کدام‌اند، آیه‌های محکم و متشابه چه فرقی دارند و بحث ناسخ و منسوخ چیست. بال دوم علوم حدیث است: بررسی سخنان و سیره‌ی پیامبر و امامان که به شکل روایت نقل شده، و این‌که چگونه می‌شود درستی یک روایت را سنجید.
هر دو بال به هم وابسته‌اند. مفسر قرآن از حدیث کمک می‌گیرد و محدث برای فهم حدیث به قرآن برمی‌گردد. برای همین این دو در یک رشته کنار هم آمده‌اند و در کتاب‌جم هم در همین دسته می‌بینید.
کتاب علوم قرآن برای کسی مفید است که می‌خواهد پیش از تفسیر، با خود متن آشنا شود. عنوان‌هایی که در این حوزه می‌بینید معمولا به بحث‌هایی مثل تاریخ نزول، ساختار سوره‌ها، قرائت‌ها و شیوه‌ی تفسیر می‌پردازند.
در الهیات (علوم قرآن و حدیث) کتاب‌هایی هم هستند که به یک موضوع مشخص قرآنی نگاه می‌کنند. مثلا «معیار شرک در قرآن» از عنوانش پیداست که سراغ مفهوم شرک و ملاک‌های آن در قرآن می‌رود. «حیوانات در قرآن» (که جلد سومش با عنوان «شتر مو قرمز» در فهرست هست) هم از نامش برمی‌آید که به جانورانی می‌پردازد که در قرآن آمده‌اند. «رزق معنوی (معارف قرآنی، روایی)» هم به رزق از دید قرآن و روایت نگاه می‌کند. این کتاب‌ها نشان می‌دهند که پژوهش قرآنی فقط تفسیر آیه به آیه نیست و موضوع‌های گوناگونی را دربر می‌گیرد.
یکی از نمونه‌های بزرگ این دسته «ضیاءالفرقان فی تفسیر القرآن» است که در عنوانش ۳۰ جلد در ۱۸ مجلد آمده. مجموعه‌ای به این حجم برای پژوهشگر و کتابخانه‌های تخصصی است، نه برای خواننده‌ی عادی که فقط می‌خواهد یک آیه را بفهمد.
اگر به دنبال تفسیر هستید، پیش از خرید چند چیز را در نظر بگیرید: زبان تفسیر (فارسی یا عربی)، شیوه‌ی آن (آیه به آیه یا موضوعی)، و حجم آن. برای شروع، تفسیرهای فارسی و کوتاه‌تر مناسب‌ترند. برای گشتن میان تفسیرها، دسته‌ی تفسیر قرآن را هم ببینید.
وقتی می‌گوییم «حدیث»، منظور روایتی است که سخن یا رفتار پیامبر و امامان را نقل می‌کند. اما همه‌ی روایت‌ها با هم یکی نیستند. علوم حدیث می‌کوشد بفهمد کدام روایت معتبرتر است. برای این کار دو چیز بررسی می‌شود: سند، یعنی زنجیره‌ی راوی‌ها، و متن، یعنی خود سخن و هماهنگی‌اش با قرآن و عقل.
عنوان «اعتبارسنجی متونی از میراث ایران و اسلام» به همین روحیه‌ی سنجش و نقد برمی‌گردد. کتاب‌های اعتبارسنجی برای پژوهشگرانی است که می‌خواهند بدانند کدام متن به چه میزان قابل اعتماد است. اگر این کار برایتان تازه است، اول یک کتاب مقدماتی درباره‌ی «درایه» و «رجال» بخوانید تا اصطلاح‌ها برایتان آشنا شود.
پژوهش حدیثی بدون منبع‌های کهن ممکن نیست. در این دسته کتاب‌هایی هست که خودشان از منابع کهن‌اند یا درباره‌ی آن‌ها نوشته شده‌اند. عنوان «التعریف بمصادر الجواهر» از نامش پیداست که منبع‌ها را معرفی می‌کند و «سلوه الحزین و تحفه العلیل» هم عنوانی عربی و کهن دارد. چنین کتاب‌هایی بیشتر برای دانشجوی تحصیلات تکمیلی و پژوهشگر مناسب‌اند و خواندنشان به تسلط بر زبان عربی نیاز دارد.
اگر عربی‌تان قوی نیست، نگران نباشید. بسیاری از کتاب‌های این حوزه ترجمه یا شرح فارسی هم دارند. در صفحه‌ی هر کتاب می‌بینید متن به چه زبانی است.
همه‌ی کتاب‌های این دسته دانشگاهی نیستند. عنوانی مثل «۱۰ قصه از امام سجاد (ع)» نشان می‌دهد که بعضی کتاب‌ها روایت‌ها را به شکل قصه‌ی کوتاه برای عموم بازگو می‌کنند. چنین کتاب‌هایی برای خانواده و نوجوانان مناسب‌ترند و ورود ساده‌ای به دنیای روایت دارند.
اگر بیشتر به سرگذشت بزرگان دین علاقه دارید، دسته‌ی زندگانی معصومین (ع) هم برایتان جالب است. آنجا کتاب‌ها بیشتر بر زندگی و سیره متمرکزند، نه بر روش‌شناسی حدیث.
بخش زیادی از کتاب‌های این دسته خود قرآن‌های چاپی‌اند، در قطع‌ها و بسته‌بندی‌های گوناگون. عنوان‌هایی مثل «قرآن و مفاتیح (ست قابدار)»، «قرآن کریم با ترجمه (طرح و ان یکاد، جعبه‌دار)»، «قرآن اشرفی وزیری» و «قرآن وزیری عطری جعبه‌دار» نشان می‌دهند که هر نسخه چه ویژگی‌ای دارد.
برای انتخاب، چند نکته را ببینید:
مشخصات هر نسخه، مثل قطع، تعداد صفحه و مترجم، در صفحه‌ی خودش آمده است. پیش از سفارش آن را بخوانید.
قرآن‌های قابدار و جعبه‌دار معمولا برای هدیه خریده می‌شوند: برای عروسی، جشن نامزدی، خانه‌ی نو یا مناسبت‌های دینی. در این حالت سه چیز مهم است: ظاهر مناسب، متن خوانا و ترجمه‌ی قابل اعتماد.
اگر می‌خواهید هدیه‌تان علاوه بر زیبایی به کار هم بیاید، نسخه‌ای انتخاب کنید که ترجمه‌ی فارسی روان داشته باشد. کتابی که فقط دکور باشد، بعد از چند ماه بی‌استفاده می‌ماند. برای هدیه‌ی دعا و زیارت هم می‌توانید ست قرآن و مفاتیح را بررسی کنید، ولی اول ببینید گیرنده بیشتر چه چیزی می‌خواند.
با کتاب‌های مقدماتی علوم قرآن و کلیات حدیث شروع کنید. هدف این است که واژه‌های اصلی را بشناسید: نزول، تفسیر، تأویل، سند، متن، راوی.
سراغ موضوع‌های تخصصی‌تر بروید: روشهای تفسیر، نقد سند و متن، مطالعه‌ی منبع‌های کهن. همین‌جا باید یک حوزه‌ی مورد علاقه پیدا کنید.
حالا سراغ منبع‌های دست اول و مقایسه‌ی دیدگاه‌ها بروید. کتاب‌های مرجع و چندجلدی در این مرحله به کارتان می‌آیند، مثل مجموعه‌های تفسیری و رجالی.
این رشته در دانشگاه‌ها در گروه علوم انسانی جای دارد و با تاریخ، فلسفه، ادبیات و زبان‌شناسی ارتباط نزدیک دارد. مفسر باید زبان عربی و ادبیات آن را بشناسد، محدث باید تاریخ را بداند و پژوهشگر متن‌های کهن باید با روشهای علمی نقد متن آشنا باشد.
اگر می‌خواهید بیشتر درباره‌ی همسایه‌های این رشته بخوانید، سری به فلسفه و تاریخ در همین گروه علوم انسانی و اجتماعی بزنید.
یکی از پرسش‌های آغازین در علوم قرآن این است که این متن چگونه از زمان نزول تا امروز حفظ شده است. مسلمانان از همان آغاز قرآن را هم حفظ می‌کردند و هم می‌نوشتند. بحث دقیق درباره‌ی جزئیات این مسیر، مثل شیوه‌ی گردآوری، نسخه‌های کهن و اختلاف قرائت‌ها، در کتاب‌های علوم قرآن آمده و دیدگاه‌های مختلفی هم در آن‌ها مطرح شده است.
برای خواننده‌ی تازه‌کار توصیه می‌کنیم از کتاب‌هایی شروع کند که این تاریخ را مرحله به مرحله و با زبان ساده توضیح می‌دهند. وقتی نقشه‌ی کلی را دیدید، خواندن بحث‌های تخصصی‌تر مثل قرائت‌ها آسان‌تر می‌شود.
ترجمه‌ی هر متن مقدس کار دشواری است، چون واژه‌ی عربی گاهی چند معنی دارد و مترجم باید یکی را برگزیند. برای همین ترجمه‌های فارسی قرآن با هم تفاوت‌هایی دارند: بعضی به متن وفادارترند و کلمه به کلمه پیش می‌روند، بعضی روان‌ترند و بیشتر به مفهوم توجه دارند.
وقتی نسخه‌ای «با ترجمه» می‌خرید، در صفحه‌ی کتاب ببینید مترجم چه کسی است. اگر ترجمه‌ی یک نسخه به دلتان ننشست، مشکلی نیست؛ می‌توانید ترجمه‌ی دیگری را کنارش بگذارید و مقایسه کنید. خیلی از خواننده‌ها همین کار را می‌کنند و از مقایسه چیزهای تازه‌ای می‌فهمند.
پژوهشگر یا دانشجو با نام چند مجموعه‌ی حدیثی مشهور بارها روبه‌رو می‌شود. در میان شیعیان، چهار کتاب بنیادین حدیثی به «کتب اربعه» شناخته می‌شوند: کافی، من لا یحضره الفقیه، تهذیب و استبصار. در میان اهل سنت هم شش مجموعه‌ی مشهور به «صحاح سته» معروف‌اند. این‌ها دانستنی‌های عمومی این رشته‌اند و هر دانشجو در همان سال‌های اول با آن‌ها آشنا می‌شود.
در الهیات (علوم قرآن و حدیث) فقط نام این منبع‌ها مهم نیست، بلکه روش استفاده از آن‌ها هم مهم است: چگونه یک روایت را پیدا کنیم، چطور سندش را بررسی کنیم و چگونه دو روایت متعارض را با هم جمع کنیم. کتاب‌های مقدماتی علوم حدیث همین‌ها را یاد می‌دهند.
هرچه در این رشته جلوتر بروید، به زبان عربی بیشتر نیاز پیدا می‌کنید. متن قرآن، منبع‌های حدیثی و بسیاری از تفسیرهای کهن عربی‌اند. خبر خوب این است که لازم نیست از روز اول عربی را کامل بدانید. بسیاری از دانشجوها همراه با پیشرفت در رشته، عربی را هم قوی‌تر می‌کنند.
پیشنهاد ساده: هر بار که یک عبارت عربی را با ترجمه‌اش می‌خوانید، خودتان هم ابتدا سعی کنید معنی را حدس بزنید و بعد با ترجمه مقایسه کنید. این تمرین ساده در طول یک سال، مهارت شما را به شکل محسوسی بالا می‌برد. برای درس‌های زبان هم می‌توانید در دسته‌های آموزشی کتاب‌جم کتاب‌های عربی را ببینید.
اگر می‌خواهید در این حوزه یک مجموعه‌ی شخصی بسازید، لازم نیست با خرید مجموعه‌ی سی‌جلدی شروع کنید. یک ترکیب ساده و کاربردی این است:
این پنج کتاب برای شروعی جدی کافی است. بعد از چند ماه، خودتان می‌فهمید به چه چیزی بیشتر نیاز دارید و می‌توانید مجموعه را بزرگ‌تر کنید.
در فرهنگ ما رسم است که قرآن را با احترام نگه می‌دارند: در جای بلند و تمیز، جدا از وسیله‌های عادی. اگر نسخه‌ی قابدار یا جعبه‌دار می‌خرید، جعبه به محافظت از آن کمک می‌کند. برای نسخه‌هایی که هر روز باز می‌شوند، جلد محکم و کاغذ مناسب مهم‌تر از زیبایی است.
کتاب‌های چندجلدی و سنگین را هم بهتر است افقی یا در قفسه‌ی محکم نگه دارید تا شیرازه‌شان آسیب نبیند. رطوبت و نور مستقیم آفتاب از دشمنان کتاب‌اند، به‌ویژه برای جلدهای چرمی.
خیلی از خواننده‌ها با کتاب‌هایی شروع می‌کنند که فقط یک مفهوم را در قرآن دنبال می‌کنند: رزق، شرک، حیوانات، قصه‌ها. این کتاب‌ها جذاب‌اند چون فضای بحث کوچک است و خواننده احساس می‌کند چیزی را کامل یاد گرفته. نویسنده همه‌ی آیه‌های مرتبط را گردآوری می‌کند، مقایسه می‌کند و نتیجه می‌گیرد.
اگر شما هم می‌خواهید سراغ پژوهش بروید، این روش الگوی خوبی است: یک موضوع کوچک انتخاب کنید، همه‌ی آیه‌ها و روایت‌های مرتبط را پیدا کنید و ببینید کتاب‌های موجود چه گفته‌اند. با همین کار می‌توانید بفهمید جای خالی پژوهش کجاست.
کسی که می‌خواهد قرآن را در خانه داشته باشد و گاهی با ترجمه بخواند، به یک نسخه‌ی خوانا، محکم و با ترجمه‌ی روان نیاز دارد. قاب و جعبه اگر باشد خوب است، ولی اولویت اول نیست.
این گروه به کتاب‌های مقدماتی، درسی و مرجع نیاز دارد. برای هر درس یک منبع اصلی و یکی دو منبع کمکی کافی است. کتاب‌هایی که دانشگاه یا استاد معرفی می‌کند اولویت دارند.
پژوهشگر باید منبع‌های کهن، مجموعه‌های تفسیری و کتاب‌های اعتبارسنجی را در دسترس داشته باشد و بتواند دیدگاه‌های مختلف را کنار هم بگذارد. برای این گروه در الهیات (علوم قرآن و حدیث) حتی یک کتاب کوچک هم می‌تواند مسیر پژوهش را عوض کند.
مجموعه‌هایی مثل ضیاءالفرقان که در ده‌ها جلد منتشر می‌شوند، تصمیم خرید سنگین‌تری می‌خواهند. پیش از سفارش، این چند چیز را بررسی کنید: تعداد جلدها و این‌که همه‌ی آن‌ها در یک مجموعه فروخته می‌شوند یا جدا، جا و وزن مجموعه، زبان کتاب و این‌که برایتان قابل استفاده باشد.
اگر فقط به یک بخش کوچک از مجموعه نیاز دارید، شاید بهتر باشد سراغ یک کتاب موضوعی یا یک تفسیر کوتاه‌تر بروید. مجموعه‌های بزرگ برای کتابخانه‌ی پژوهشی و مراجعه‌ی مکرر ارزش دارند، نه برای خواندن یک‌بار.
اگر تازه وارد رشته‌ی الهیات (علوم قرآن و حدیث) شده‌اید، چند عادت ساده می‌تواند مسیر شما را هموار کند.
این عادت‌ها ساده‌اند، اما اگر از ابتدا شروع شوند، در پایان دوره تفاوت بزرگی می‌سازند.
در الهیات (علوم قرآن و حدیث)، پژوهشگران گاهی در روش یا نتیجه اختلاف‌نظر دارند: بعضی به منبع‌های خاصی بیشتر اعتماد می‌کنند و بعضی معیارهای دیگری دارند. شیعه و سنی هم مجموعه‌های حدیثی خودشان را دارند. کتاب‌فروشی جایی برای داوری میان این دیدگاه‌ها نیست و هدفش فقط این است که کتاب‌ها را در دسترس شما بگذارد.
پیشنهاد ما این است که با ذهن باز بخوانید، دیدگاه‌های مختلف را کنار هم بگذارید و اگر پرسش جدی داشتید، از استاد یا عالم مورد اعتماد خودتان کمک بگیرید. کتاب می‌تواند به فهم شما کمک کند، اما جای اهل علم نیست.
برای بسیاری از ما مطالعه‌ی دینی بیشتر شبیه یک عادت آرام است تا کار دانشگاهی. اگر می‌خواهید این عادت را شکل دهید، بهتر است ساعتی ثابت انتخاب کنید و هر روز مقدار کمی بخوانید. مثلا ده دقیقه قرآن با ترجمه، و هفته‌ای یک بار خواندن یک روایت کوتاه با توضیح. این حجم کم به مرور اثر می‌گذارد.
کتاب‌هایی که درباره‌ی موضوع‌های مشخص نوشته شده‌اند، مثل مفهوم رزق یا حیوانات در قرآن، برای همین مطالعه‌ی آرام مناسب‌اند، چون هر فصل موضوع کوچکی دارد و می‌شود آن را در یک نشست خواند. برای پژوهشگر هم خواندن این کتاب‌ها گاهی می‌تواند ایده‌ی تازه بدهد.
تفسیر توضیح معنی آیه‌هاست. علوم قرآن درباره‌ی خود قرآن، تاریخ و روش فهم آن بحث می‌کند. علوم حدیث هم به روایت‌ها و اعتبار آن‌ها می‌پردازد. رشته‌ی الهیات (علوم قرآن و حدیث) هر سه را دربر می‌گیرد.
بستگی به هدف شما دارد. اگر دانشجو هستید، کتاب‌های مقدماتی علوم قرآن و حدیث. اگر عمومی می‌خوانید، قرآن با ترجمه‌ی فارسی و کتاب‌های موضوعی ساده. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
بله. بعضی کتاب‌ها ساده و موضوعی‌اند و برای هر خواننده‌ی علاقه‌مند قابل فهم‌اند. برای کتاب‌های تخصصی‌تر مثل منبع‌های کهن و اعتبارسنجی، آشنایی مقدماتی لازم است.
متن قرآن یکی است. تفاوت در بسته‌بندی، جلد و گاهی ترجمه است. قاب و جعبه بیشتر برای هدیه یا نگهداری‌اند. اگر می‌خواهید هر روز بخوانید، نسخه‌ی سبک‌تر و با خط خوانا شاید مناسب‌تر باشد.
نه. کتاب اطلاعات می‌دهد و فهم شما را عمیق‌تر می‌کند، اما برای احکام شرعی و تصمیم‌های شخصی باید از مرجع یا عالم مورد اعتماد خودتان بپرسید.
بعضی از آن‌ها متن کاملا عربی‌اند و به آشنایی با زبان نیاز دارند. پیش از خرید، زبان کتاب را در صفحه‌ی آن بررسی کنید. بسیاری از کتاب‌های دیگر فارسی‌اند.
بله، نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
الهیات (علوم قرآن و حدیث) رشته‌ای است که به ما یاد می‌دهد متن‌های بنیادین دین را با دقت بخوانیم، بسنجیم و بفهمیم. در دسته‌ی کتاب‌های این رشته هم متن قرآن در نسخه‌های گوناگون هست و هم پژوهش‌های تفسیری، حدیثی و موضوعی.
حالا می‌توانید این دسته را در کتاب‌جم ببینید، مشخصات هر کتاب را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مناسب خودتان را آنلاین سفارش دهید. برای مطالعه‌ی بیشتر، دسته‌ی زندگانی معصومین (ع) و تفسیر قرآن هم در دسترس است.
