کامیلا آدانگ
ترجمه‌ی منصور معتمدی، فاطمه پژوم
حکمت
در هر گوشه‌ی جهان، آدم‌ها به شکلی به پرسش‌های بزرگ جواب داده‌اند: از کجا آمده‌ایم، مرگ چیست، خوب زندگی کردن یعنی چه. جواب‌های آن‌ها شکل ادیان و مذاهب گوناگونی به خود گرفته است. کتاب ادیان و مذاهب جهان به شما کمک می‌کند این جواب‌ها را از نزدیک ببینید: آیین بودا چه می‌گوید، مسیحیت چگونه شکل گرفته، هندوها به چه باور دارند و فرقه‌های مختلف چه تفاوت‌هایی با هم دارند. این صفحه راهنمای شماست برای شناختن دسته‌ی ادیان و مذاهب جهان در کتاب‌جم، برای انتخاب کتاب مناسب و برای شروع یک مطالعه‌ی آرام و بی‌غرض.
چه دانشجو باشید، چه معلم، چه مسافر کنجکاو یا کسی که می‌خواهد همسایه‌ی هم‌شهری‌اش را بهتر بفهمد، در ادامه چند مسیر مطالعه، چند هشدار مفید و پاسخ پرسش‌های رایج را می‌خوانید.
دین در زندگی میلیون‌ها نفر نقش دارد. زبان، هنر، جشن‌ها، قانون‌ها و حتی غذای مردم بسیاری از سرزمین‌ها با باورهای دینی گره خورده است. کسی که چیزی از این باورها نداند، ادبیات و هنر و تاریخ را هم ناقص می‌فهمد. تابلوی یک نقاش اروپایی، معماری یک معبد هندی یا یک شعر عارفانه بی‌آشنایی با دین‌هایی که پشت آن‌ها هستند، رنگ و بوی کاملی ندارد.
شناخت ادیان و مذاهب جهان همچنین به همزیستی کمک می‌کند. وقتی بدانیم دیگری به چه چیزی باور دارد و چرا، کمتر دچار پیش‌داوری می‌شویم و بهتر گفت‌وگو می‌کنیم. البته شناختن به معنای پذیرفتن نیست. می‌شود یک دین را دقیق شناخت و در عین حال باور خودتان را حفظ کرد.
پیش از خرید، یک تفاوت مهم را بدانید. بعضی کتاب‌های این دسته، دین را از بیرون توصیف می‌کنند: چه چیزی گفته‌اند، چه رفتاری دارند، تاریخشان چیست. این نگاه دین‌شناسی یا مطالعه‌ی تطبیقی ادیان است. بعضی دیگر از درون یک دین نوشته شده‌اند و آن دین را توضیح یا از آن دفاع می‌کنند، یا از دید خودشان دین دیگری را نقد می‌کنند. این نگاه به الهیات و کلام نزدیک‌تر است.
هیچ‌کدام بد نیست، اما خواننده باید بداند چه کتابی در دست دارد. اگر می‌خواهید تصویری متعادل بگیرید، بهتر است هم از منابع توصیفی بخوانید و هم از منابعی که خود پیروان یک آیین درباره‌ی آن نوشته‌اند. اگر بیشتر به مباحث اعتقادی اسلام علاقه دارید، دسته‌ی کلام و اعتقادات جای مناسبی است.
یهودیت، مسیحیت و اسلام را ادیان ابراهیمی می‌نامند، چون هر سه خود را به حضرت ابراهیم نزدیک می‌دانند و یکتاپرستی را پایه‌ی باور خود قرار می‌دهند. شباهت‌ها زیاد است، از جمله باور به خدای یگانه، پیامبران و کتاب آسمانی. تفاوت‌ها هم روشن است، از جمله در جایگاه پیامبران، شکل عبادت و تفسیر کتاب.
کتاب‌های تاریخ ادیان معمولا از همین سه دین شروع می‌کنند، چون برای خواننده‌ی ایرانی آشناترند. عنوانی مثل «سرگذشت ادیان و اندیشه‌های آسمانی» از همین گروه است و از نامش پیداست که به مسیر تاریخی ادیان آسمانی نگاه می‌کند. برای شروع کلی، چنین کتاب‌هایی گزینه‌ی خوبی‌اند.
مسیحیت بزرگ‌ترین دین جهان از نظر شمار پیروان است و درباره‌ی آن به فارسی کتاب‌های زیادی نوشته شده است. در این دسته عنوانی مثل «مسیح کیست و مسیحیت چیست؟» را می‌بینید که با همین پرسش ساده شروع می‌کند و برای کسی که تازه می‌خواهد آشنا شود مناسب به نظر می‌رسد.
کتابی مثل «اسلام و مسیحیت در عصر حاضر: گامی برای گفت‌وگو» از عنوانش پیداست که درباره‌ی رابطه‌ی این دو دین و امکان گفت‌وگوی آن‌هاست. گفت‌وگوی ادیان مسئله‌ی مهمی در جهان امروز است، چون مردم در شهرهای بزرگ و در فضای مجازی با باورهای گوناگون روبه‌رو می‌شوند.
هنگام خواندن کتاب‌هایی درباره‌ی مسیحیت، به این توجه کنید که مسیحیت شاخه‌های زیادی دارد و آنچه در یک کلیسا رایج است ممکن است در دیگری نباشد. اگر نویسنده به این تنوع اشاره کند، نشانه‌ی خوبی است.
ادیان شرق برای بسیاری از ما تازه‌اند، اما پرطرفدارند. آیین هندو یکی از کهن‌ترین سنت‌های دینی زنده در جهان است و بودا، که از دل همان فضای فرهنگی برخاست، در بخش بزرگی از آسیا پیروانی دارد.
در این دسته عنوان‌هایی مثل «ادیان بزرگ شرق (آریایی): آیین هندو» و «آیین بودا (طرح آموزه‌ها و مکتب‌های بودایی)» و همچنین «آیین بودا در جهان امروز» دیده می‌شود. از نام آن‌ها برمی‌آید که یکی به آموزه‌ها و مکتب‌ها می‌پردازد و دیگری به وضعیت این آیین در روزگار ما. اگر می‌خواهید هم اصل ماجرا را بدانید و هم ببینید امروز چه شکلی دارد، هر دو نگاه به کارتان می‌آید.
یک نکته: در این آیین‌ها واژه‌های خاص زیادی هست که ترجمه‌ی دقیق ندارند. کتاب خوب واژه‌ها را توضیح می‌دهد و به خواننده وا نمی‌گذارد. پیش از خرید نگاهی به نمونه‌ی متن یا توضیح صفحه بیندازید.
همه‌ی جامعه‌های دینی بزرگ نیستند. بعضی آیین‌ها پیروان کمی دارند ولی تاریخ بلندی پشت سرشان است. عنوان «صابئین راستین» در این دسته به یکی از همین جامعه‌ها می‌پردازد. صابئین در متن‌های اسلامی و در تاریخ منطقه‌ی ما اسم آشنایی دارند، اما اطلاعات دقیق درباره‌شان کمتر در دسترس است.
خواندن درباره‌ی آیین‌های کوچک نشان می‌دهد که نقشه‌ی دینی جهان چقدر رنگارنگ است. اگر به تاریخ منطقه‌ی خودمان علاقه دارید، این کتاب‌ها در کنار دسته‌ی تاریخ اسلام هم می‌توانند مفید باشند.
هر دین بزرگ، درونش شاخه‌ها و مذهب‌هایی دارد. اسلام شیعه و سنی و شاخه‌های دیگر دارد، مسیحیت کاتولیک و ارتدوکس و پروتستان، بودا چند مکتب بزرگ. کتاب‌های این دسته گاهی به همین تفاوت‌ها می‌پردازند. عنوانی مثل «سادات اهل سنت بلوچ» نشان می‌دهد که بعضی کتاب‌ها به شکل محلی و قومی به مذهب نگاه می‌کنند و فقط به کلیات نمی‌پردازند.
در بحث درباره‌ی مذاهب، احترام و انصاف اهمیت زیادی دارد. کتابی که مذهب دیگر را تحقیر کند، حتی اگر اطلاعات درستی داشته باشد، برای فهم مفید نیست. سعی کنید کتاب‌هایی بخوانید که مذهب را با زبان خود پیروانش و با انصاف معرفی می‌کنند.
یکی از موضوع‌های جذاب برای خواننده‌ی مسلمان، این است که قرآن درباره‌ی ادیان و امت‌های پیشین چه می‌گوید. عنوان «درآمدی بر تاریخ ادیان در قرآن» به همین موضوع می‌پردازد. چنین کتاب‌هایی پلی میان دین‌پژوهی و علوم قرآنی‌اند.
اگر بخواهید بحث را از سمت متن قرآن دنبال کنید، دسته‌ی تفسیر قرآن را هم ببینید. تفسیر به شما نشان می‌دهد که مفسران به آیه‌های مربوط به ادیان چگونه نگاه کرده‌اند.
در این دسته کتاب‌هایی هم هست که نویسنده در آن از دیدگاه یک دین یا مذهب به آیین دیگری پاسخ داده یا آن را نقد کرده است. عنوان‌هایی مانند «ارمغان صافی در رد فرقه بهائی» و «البهائیه تحت المجهر» از این نوع به نظر می‌رسند. همین‌طور «اعترافات، جلد دوم (اسناد اسلام‌ستیزی غرب)» به موضوعی حساس و مناقشه‌برانگیز می‌پردازد.
خواندن این کتاب‌ها اشکالی ندارد، اما چند اصل را در ذهن داشته باشید:
کتاب‌جم کتاب‌فروشی است و درباره‌ی درستی باورها داوری نمی‌کند. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و انتخاب با شماست.
وقتی مقابل قفسه‌ی پر از کتاب ایستاده‌اید، این چند سؤال کمک می‌کند:
پاسخ این پنج سؤال بیشتر اوقات از مشخصات صفحه‌ی کتاب پیدا می‌شود.
با یک کتاب کلی درباره‌ی تاریخ ادیان شروع کنید، مثل «سرگذشت ادیان و اندیشه‌های آسمانی». هدف این است که نقشه را ببینید، نه این‌که جزئیات را حفظ کنید.
از میان دین‌هایی که شما را بیشتر به خود می‌کشند، یکی را انتخاب کنید. اگر مسیحیت است، کتاب «مسیح کیست و مسیحیت چیست؟» می‌تواند نقطه‌ی شروع باشد. اگر آیین شرقی است، «آیین بودا» یا «آیین هندو» را ببینید.
وقتی دو یا سه دین را شناختید، سراغ کتاب‌های مقایسه‌ای و گفت‌وگوی ادیان بروید. حالا می‌توانید شباهت‌ها و تفاوت‌ها را ببینید.
در آخر، اگر دوست داشتید، متن‌های خود آن دین را بخوانید. کتاب‌های شرح و تفسیر را با متن اصلی مقایسه کنید.
اگر دانشجوی رشته‌هایی مثل ادیان و عرفان، الهیات، تاریخ، فلسفه یا جامعه‌شناسی هستید، این دسته منبع خوبی برای شروع پژوهش است. در پژوهش، به سه چیز توجه کنید: منبع دست اول، منبع دست دوم و نقد. متن دینی خود یک آیین منبع دست اول است. کتابی که آن را شرح می‌دهد، منبع دست دوم است. و کتابی که از بیرون آن را نقد می‌کند، نقد است. پژوهش خوب هر سه را با هم به کار می‌گیرد.
همچنین اگر موضوع پژوهش شما بر یک آیین کم‌شناخته یا یک مذهب محلی متمرکز است، کتاب‌های خاص‌تر مثل «صابئین راستین» یا «سادات اهل سنت بلوچ» ممکن است نقطه‌ی شروع مناسبی باشند. مشخصات دقیق آن‌ها را در صفحه‌ی خودشان بخوانید.
در عرفان و معنویت هم بسیاری از مضمون‌ها میان ادیان مشترک است. برای دنبال کردن این خط، دسته‌ی عرفان و معنویت را هم ببینید.
کودک و نوجوان خیلی زود با پرسش‌هایی مثل «مسیحی‌ها چه کار می‌کنند؟» یا «چرا فلان جشن را دارند؟» روبه‌رو می‌شود. اگر پاسخ ساده‌ای ندارید، ناراحت نباشید. می‌توانید با هم کتابی بخوانید و از راه پرسش و جواب پیش بروید.
برای نوجوان، کتابی مقدماتی و بی‌جانبداری مثل کتاب‌های تاریخ ادیان مناسب‌تر است. آن‌قدر ساده باشد که خسته‌اش نکند و آن‌قدر منصف باشد که با پیش‌داوری بزرگ نشود. پس از خواندن، گفت‌وگو مهم‌تر از خود کتاب است: بپرسید چه چیزی برایش جالب بود و چه چیزی را نفهمید.
برای مطالعه‌ی مذهبی مخصوص کودکان و نوجوانان هم دسته‌ی جداگانه‌ای در کتاب‌جم هست که می‌توانید از منوی دسته‌ها پیدا کنید.
گاهی کتاب دین به نظر مسئله‌ای دور از زندگی می‌رسد. اما اگر خوب نگاه کنید، هر جشن، هر آیین سوگواری و هر روز تعطیل در تقویم به یکی از این سنت‌ها برمی‌گردد. مسافری که به یک شهر مذهبی می‌رود، دانشجویی که در خوابگاه با هم‌اتاقی از دین دیگر زندگی می‌کند یا کسی که با هم‌کار خارجی‌اش درباره‌ی تعطیلات صحبت می‌کند، همه به شکلی به دانش ادیان نیاز دارند.
کتاب‌های این دسته به کار همین لحظه‌ها می‌آیند. یک کتاب خوب چند جمله‌ی مشخص به شما می‌دهد که در گفت‌وگو به کارتان می‌آید و شما را از سوءتفاهم دور می‌کند.
خیلی از شاهکارهای هنری و ادبی بدون زمینه‌ی دینی معنا ندارند. وقتی شاعری از «پیر» و «مرشد» حرف می‌زند، وقتی نقاشی صحنه‌ی یک داستان مقدس را می‌کشد یا وقتی رمانی در فضای یک جامعه‌ی مذهبی می‌گذرد، خواننده‌ی آشنا با ادیان و مذاهب جهان چیز بیشتری می‌بیند. حتی سینما و موسیقی امروز پر از نشانه‌هایی است که ریشه‌شان در باورهای کهن است.
پس اگر اهل ادبیات و هنر هستید، خواندن یک کتاب مقدماتی درباره‌ی ادیان می‌تواند چشم‌های شما را برای دیدن تازه‌ها باز کند. لازم نیست همه‌ی جزئیات را حفظ کنید. کافی است اسم‌ها، داستان‌های اصلی و مفهوم‌های کلیدی را بشناسید تا وقتی به آن‌ها رسیدید، بشناسیدشان.
یکی از راه‌های جالب برای مطالعه‌ی ادیان، این است که به‌جای دنبال کردن تاریخ، پرسش‌ها را دنبال کنید. مثلا ببینید هر آیین درباره‌ی این موضوع‌ها چه می‌گوید:
با این روش، یک کتاب درباره‌ی آیین بودا و یک کتاب درباره‌ی مسیحیت را می‌شود کنار هم گذاشت و دید هرکدام چه جوابی به یک پرسش داده‌اند. این کار مطالعه را جذاب‌تر می‌کند و به شما نشان می‌دهد که شباهت‌ها و تفاوت‌ها بیشتر از آنچه فکر می‌کنید معنی‌دار است.
معلمی که می‌خواهد درباره‌ی ادیان و مذاهب جهان در کلاس صحبت کند، با یک چالش روبه‌روست: چطور بدون جانبداری و با احترام به همه‌ی دانش‌آموزان توضیح بدهد؟ کتاب‌های توصیفی و منصفانه بهترین دوست او هستند. بهتر است از منبعی استفاده کند که هر دین را با زبان خودش معرفی می‌کند و از قضاوت پرهیز دارد.
کارهای ساده‌ای هم می‌شود انجام داد: یک نقشه‌ی جهان با پراکندگی دین‌ها بکشید، از دانش‌آموزان بخواهید درباره‌ی یک جشن مذهبی تحقیق کنند و نتیجه را با هم بگذارند. کتاب مرجع به شما اطلاعات دقیق می‌دهد و شما آن را به فعالیت کلاسی تبدیل می‌کنید.
برخی از کتاب‌های این دسته دانشگاهی و پرارجاع‌اند. اگر پیش از این با این نوع متن آشنا نبوده‌اید، از این چند توصیه استفاده کنید:
سنگین بودن کتاب نشانه‌ی ضعف شما نیست. بسیاری از متن‌های ارزشمند دین‌پژوهی فقط به کمی حوصله نیاز دارند.
یک قاعده‌ی خوب برای مطالعه‌ی ادیان و مذاهب جهان این است که از آنچه به آن نزدیک‌ترید، آغاز کنید و کم‌کم به سمت دورتر بروید. خواننده‌ی ایرانی معمولا با اسلام و مسیحیت بیشتر آشناست و آیین‌های شرقی برایش تازه‌ترند. پس می‌تواند اول کتاب‌های مسیحیت و گفت‌وگوی ادیان را بخواند و بعد سراغ بودا و هندو برود.
البته اگر کنجکاوی شما به سمت آیین‌های شرقی است، مانعی ندارد که از همان‌جا شروع کنید. مهم این است که مطالعه برایتان لذت‌بخش بماند. کتابی که نیمه‌کاره رها شود هیچ چیز به شما یاد نمی‌دهد.
در کتاب‌های این دسته چند واژه بارها تکرار می‌شود و اگر معنی‌شان را بدانید، خواندن روان‌تر می‌شود.
البته همه‌ی دانشمندان درباره‌ی مرز این واژه‌ها هم‌نظر نیستند و در کتاب‌های مختلف ممکن است کمی متفاوت به کار بروند. مهم این است که خواننده بداند نویسنده چه منظوری دارد.
در دنیای امروز، همسایه‌ی ما ممکن است دین دیگری داشته باشد، هم‌کلاسی‌مان از آیین دیگری آمده باشد یا همکارمان جشنی را جشن بگیرد که ما نمی‌شناسیم. آشنایی با ادیان و مذاهب جهان کمک می‌کند در چنین موقعیتی رفتار درست‌تری داشته باشیم: پرسش محترمانه بپرسیم، مقدسات دیگران را جدی بگیریم و از حرف‌های کلیشه‌ای دوری کنیم.
یک قاعده‌ی ساده برای گفت‌وگو این است که اول گوش کنیم و بعد نظر بدهیم. اگر شخص مقابل درباره‌ی باورش صحبت کرد، از او بخواهید توضیح بیشتری بدهد. کتابی که خوانده‌اید به شما اطلاعات پایه می‌دهد، اما تجربه‌ی زنده‌ی آدم‌ها را هیچ کتابی کامل نشان نمی‌دهد.
اگر هیچ پیش‌زمینه‌ای ندارید، از یک کتاب تاریخ ادیان شروع کنید که نگاه کلی می‌دهد. اگر به یک دین مشخص علاقه دارید، سراغ کتابی مقدماتی درباره‌ی همان دین بروید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است.
بله. شناخت ادیان دیگر با باور خود شما تعارضی ندارد. بسیاری از دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی همین کار را می‌کنند. بعضی از کتاب‌ها هم از دید اسلامی نوشته شده‌اند و بعضی نگاه بیرونی دارند.
کتاب توصیفی می‌کوشد دین را همان‌طور که هست معرفی کند. کتاب نقد یا دفاع از یک دیدگاه پشتیبانی می‌کند. هر دو کاربرد دارند، ولی بهتر است بدانید کدام را می‌خوانید.
خیر. کتاب‌های فارسی اصطلاح‌ها را توضیح می‌دهند. فقط اگر بخواهید پژوهش تخصصی کنید، آشنایی با زبان اصلی مفید می‌شود.
بله، به‌ویژه کتاب‌های مقدماتی و منصفانه. برای هدیه، بهتر است از کتاب‌های بسیار جانبدارانه یا مناقشه‌برانگیز پرهیز کنید، مگر این‌که بدانید گیرنده‌ی هدیه چنین کتابی را می‌خواهد.
نه. کتاب اطلاعات می‌دهد، اما برای تصمیم‌های شخصی و مسائل باور باید با اهل علم یا مشاور مورد اعتماد خودتان گفت‌وگو کنید.
بله، نسخه چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
کتاب ادیان و مذاهب جهان دریچه‌ای است به باورهای میلیون‌ها انسان. از سرگذشت ادیان آسمانی تا آیین بودا و هندو، از گفت‌وگوی اسلام و مسیحیت تا آیین‌های کوچک و مذهب‌های محلی، هر کتاب بخشی از تصویر بزرگ را می‌سازد. شناخت منصفانه به ما کمک می‌کند بهتر گفت‌وگو کنیم و بهتر زندگی کنیم.
حالا می‌توانید دسته‌ی ادیان و مذاهب جهان را در کتاب‌جم ببینید، مشخصات هر کتاب را بخوانید و نسخه‌ی چاپی مناسب خودتان را آنلاین سفارش دهید. برای گشتن در موضوع‌های نزدیک، به دسته‌ی مادر یعنی مذهبی و معنوی هم سر بزنید.
