خیلی‌ها فکر می‌کنند خلاقیت استعدادی ذاتی است که بعضی دارند و بعضی ندارند. ولی کتاب‌های این لیست، از «خودباوری در خلاقیت» برادران کلی تا «راه هنرمند» جولیا کامرون و «هنرمندانه بقاپید» آستین کلئون، یک حرف مشترک دارند: خلاق بودن مهارتی است که میشود یاد گرفت، تمرین کرد و پرورش داد. این لیست کتاب‌های خلاقیت را برای همه کنار هم آورده است: برای هنرمندی که گیر کرده، مدیری که می‌خواهد تیمش ایده‌های تازه بدهد، پدر و مادری که می‌خواهند بچه‌شان خلاق بار بیاید و هر کسی که حس می‌کند زندگی روزمره جای فکرهای تازه را گرفته.
در این راهنما کتاب‌ها را بر اساس نیازتان دسته‌بندی کرده‌ایم: خلاق بودن در هنر و نوشتن، در کار و کسب‌وکار، در تربیت کودک و در نظریه و پژوهش. در پایان هم چند تمرین ساده از دل همین کتاب‌ها آورده‌ایم.
خلاقیت چیست؛ تعریفی ساده
پژوهشگران معمولا خلاق بودن را این‌طور تعریف می‌کنند: ساختن چیزی که هم تازه باشد و هم به درد بخورد. تازه بودن به تنهایی کافی نیست؛ یک ایده‌ی عجیب ولی بی‌فایده خلاقانه نیست. به درد خوردن به تنهایی هم کافی نیست؛ تکرار راه‌حل قدیمی خلاقانه نیست. خلاقیت جایی است که این دو به هم می‌رسند.
روانشناس‌ها هم دو نوع تفکر را از هم جدا می‌کنند: تفکر واگرا، یعنی تولید ایده‌های زیاد و متنوع، و تفکر همگرا، یعنی انتخاب و پرداخت بهترین ایده. آدم خلاق در هر دو خوب است: هم زیاد ایده میدهد و هم می‌داند کدام را دنبال کند. الیس پل تورنس، روانشناس آمریکایی که آزمون‌های مشهور سنجش خلاق بودن را ساخت، در کتاب «استعداد و مهارتهای خلاقیت و راههای آزمون و پرورش آنها» که در این لیست است، همین مهارت‌ها را بررسی می‌کند: روانی، یعنی تعداد ایده‌ها؛ انعطاف، یعنی تنوعشان؛ ابتکار، یعنی تازگی‌شان؛ و بسط، یعنی پرداخت جزئیات.
این لیست چه کتاب‌هایی دارد
کتاب‌های خودیاری و عملی برای پرورش خلاق بودن، کتاب‌های هنرمندان و نویسندگان درباره‌ی فرایند خلق، کتاب‌های نوآوری در کسب‌وکار، کتاب‌های پرورش خلاقیت کودکان، کتاب‌های کار و رنگ‌آمیزی و کتاب‌های نظری و پژوهشی. کتاب‌های موجود اول آمده‌اند و موجودی هر روز بررسی میشود.
کتاب‌های خلاقیت برای هنرمندان و نویسندگان
راه هنرمند
«راه هنرمند» جولیا کامرون از مشهورترین کتاب‌های این حوزه است و از دهه‌ی ۱۹۹۰ تا امروز میلیون‌ها نفر با آن کار کرده‌اند. کامرون، نویسنده و فیلمنامه‌نویس، دوره‌ای دوازده‌هفته‌ای طراحی کرده برای کسانی که حس می‌کنند خلاق بودنشان بسته شده. دو ابزار اصلی کتاب مشهورند: «صفحه‌های صبحگاهی»، یعنی هر صبح سه صفحه نوشتن با دست هر چه به ذهنتان می‌رسد، بی‌فکر و بی‌ویرایش؛ و «قرار با هنرمند درون»، یعنی هر هفته چند ساعت تنها رفتن به جایی که روحتان را تازه کند، از موزه تا مغازه‌ی خرت‌وپرت‌فروشی. خیلی از نویسنده‌ها و هنرمندها می‌گویند این کتاب زندگی کاری‌شان را عوض کرد.
هنرمندانه بقاپید
آستین کلئون، نویسنده و طراح آمریکایی، در این کتاب کوچک و مصور ده نکته درباره‌ی خلاق بودن می‌گوید که به گفته‌ی خودش کسی به شما نمی‌گوید. مهم‌ترینش همین عنوان است: هیچ ایده‌ای کاملا تازه نیست؛ همه‌ی هنرمندها از دیگران وام گرفته‌اند. فرق هنرمند خوب و بد در این است که چطور وام بگیرد: از چند منبع، با احترام، با تغییر و ترکیب. کتابی که در یک عصر خوانده میشود و سال‌ها در ذهن می‌ماند.
صید ماهی بزرگ
دیوید لینچ، کارگردان «توئین پیکس» و «مالهالند درایو»، در این کتاب از رابطه‌ی مراقبه و ایده‌پردازی می‌گوید. به نظر لینچ، ایده‌ها مثل ماهی‌اند: ماهی‌های کوچک نزدیک سطح شنا می‌کنند ولی برای گرفتن ماهی بزرگ باید عمیق‌تر رفت. او بیش از چهل سال هر روز مراقبه کرده و معتقد است این کار راه رسیدن به عمق ذهن را باز می‌کند. کتاب از فصل‌های خیلی کوتاه تشکیل شده و پر از خاطره‌های پشت صحنه‌ی فیلم‌های لینچ است.
شجاعت خلاقیت
رولو می، روانشناس اگزیستانسیالیست آمریکایی، در این کتاب کلاسیک می‌گوید خلق کردن شجاعت می‌خواهد: شجاعت روبه‌رو شدن با ناشناخته، با تردید و با احتمال شکست. می خلاق بودن را نه فقط کار هنرمندان، بلکه بخشی از سلامت روان هر آدمی می‌داند. کتابی عمیق‌تر و فلسفی‌تر از کتاب‌های عملی این لیست.
هدیه
«هدیه: خلاقیت و هنرمند در جهان مدرن» از لوئیس هاید یکی از تأثیرگذارترین کتاب‌ها درباره‌ی جایگاه هنر در جامعه است. هاید می‌گوید اثر هنری مثل هدیه است، نه کالا: در گردش است، رابطه می‌سازد و ارزشش با خرید و فروش اندازه‌گیری نمی‌شود. ولی هنرمند در جهانی زندگی می‌کند که همه‌چیز را کالا می‌بیند. این تنش چطور حل میشود؟ کتابی که بسیاری از نویسندگان و هنرمندان معاصر آن را کتاب محبوبشان می‌دانند.
شجاعت خلاق بودن و همیشه خلاق
«شجاعت خلاق بودن» از دورین ویرچو برای کسانی است که می‌خواهند مسیر شغلی خلاقانه‌ای بسازند و با ترس و تردید کنار بیایند. «همیشه خلاق» از تاد هنری، راهنمایی روزانه برای کسانی است که کارشان خلق کردن است، از طراح تا نویسنده تا برنامه‌نویس، و باید هر روز، نه فقط وقت الهام، ایده بدهند.
برای کتاب‌های بیشتر درباره‌ی هنر، دسته‌ی هنر را ببینید.
خلاقیت در کار و کسب‌وکار
خودباوری در خلاقیت
دیوید و تام کلی، دو برادری که شرکت طراحی آیدیو و مدرسه‌ی طراحی دانشگاه استنفورد را ساختند، در «خودباوری در خلاقیت» می‌گویند همه خلاق‌اند ولی خیلی‌ها در کودکی، با یک نقد یا تمسخر، این باور را از دست داده‌اند. کتاب پر از داستان‌ها و تمرین‌هایی است که از کارگاه‌های تفکر طراحی آنها آمده: چطور ترس از قضاوت را کنار بگذاریم، چطور با کاربر همدلی کنیم، چطور سریع نمونه بسازیم و از شکست یاد بگیریم. «هنر نوآوری» تام کلی هم، که در این لیست است، روش کار آیدیو را از نزدیک نشان میدهد.
شرکت خلاقیت
اد کتمول، بنیان‌گذار پیکسار، در «شرکت خلاقیت» می‌گوید چطور شرکتی ساخت که بیست سال پشت سر هم فیلم‌های پرفروش و ماندگار ساخت: «داستان اسباب‌بازی»، «در جستجوی نمو»، «وال‌ای» و «درون و بیرون». مهم‌ترین درس کتاب این است که همه‌ی فیلم‌های پیکسار اول بد بودند و کار مدیر ساختن محیطی است که در آن بشود صادقانه گفت چه چیزی بد است، بی آن‌که کسی بترسد. «اتاق اعتماد»، جلسه‌های نقد بی‌پرده‌ی پیکسار، از این کتاب مشهور شد. برای مدیران و هر کسی که با تیم کار می‌کند، یکی از بهترین کتاب‌های این لیست است.
نوآوران
آدام گرنت، روانشناس سازمانی، در «نوآوران» درباره‌ی آدم‌هایی می‌نویسد که برخلاف جریان فکر می‌کنند و چیزها را تغییر می‌دهند. یافته‌های گرنت گاهی غافلگیرکننده‌اند: نوآوران موفق اغلب ریسک‌گریزتر از آن‌اند که فکر می‌کنیم، اهمال‌کاری کمی گاهی به ایده‌های بهتر می‌انجامد و کسی که اول وارد بازار میشود همیشه برنده نیست.
از خلاقیت تا نوآوری
اسکات بلسکی، بنیان‌گذار بیهنس، شبکه‌ی نمایش کار طراحان، می‌گوید مشکل بیشتر آدم‌های خلاق کمبود ایده نیست؛ اجرا نکردن ایده است. کتابش درباره‌ی نظم، سازماندهی و تبدیل ایده به واقعیت است؛ مهارت‌هایی که آدم‌های خلاق کمتر به آنها اهمیت می‌دهند.
کتاب‌های دیگر برای کار
- خلق چیزی شگفت‌انگیز: مجموعه‌ای از سخنرانی‌ها، نامه‌ها و گفت‌وگوهای استیو جابز درباره‌ی طراحی، کار و زندگی.
- منحنی خلاقیت از آلن گانت: درباره‌ی این‌که ایده‌های موفق از نبوغ ناگهانی نمی‌آیند، از الگوهایی می‌آیند که میشود یادشان گرفت.
- خلاقیت و نوآوری، اساس کارآفرینی: کتابی تألیفی برای دانشجویان و کارآفرینان.
- کارخانه‌ی ایده‌سازی از گرنت اسنایدر: کاوشی مصور در فرایند ایده‌پردازی.
- کتاب‌های دامیز: تفکر خلاق و آموزش مهارتهای تفکر خلاق جان ادر: تکنیک‌های عملی مثل طوفان فکری و نقشه‌ی ذهنی.
برای کتاب‌های بیشتر درباره‌ی مدیریت و کسب‌وکار، دسته‌های مدیریت و کسب‌وکار را ببینید.
پرورش خلاقیت در کودکان
بچه‌ها به‌طور طبیعی خلاق‌اند: از یک جعبه‌ی مقوایی کشتی و قلعه و سفینه می‌سازند. پژوهش‌ها نشان می‌دهند این توانایی با بزرگ شدن، اغلب در مدرسه، کم میشود. کتاب‌های این بخش به پدر و مادرها و مربی‌ها کمک می‌کنند این شعله را روشن نگه دارند.
نقطه
«نقطه» پیتر رینولدز کتاب تصویری کوچکی است که بزرگسال‌ها هم دوستش دارند. واشتی باور دارد نقاشی بلد نیست. معلمش از او می‌خواهد فقط یک علامت بگذارد و امضا کند. واشتی با عصبانیت یک نقطه می‌کشد. هفته‌ی بعد، نقطه‌اش را در قاب طلایی روی دیوار کلاس می‌بیند. از آن‌جا همه‌چیز عوض میشود. کتابی درباره‌ی این‌که یک تشویق کوچک چطور خلاقیت را بیدار می‌کند. در مدرسه‌های زیادی در جهان، روز ۱۵ سپتامبر روز بین‌المللی نقطه است.
کتاب‌های پدر و مادرها
- پرورش خلاقیت؛ یک ذهنیت اساسی برای یادگیری کودکان: درباره‌ی این‌که چطور در خانه و مدرسه فضایی برای خلق کردن فراهم کنیم.
- کودکان خلاق، کودکان باهوش: از جین نلسون، با بازی‌هایی برای پرورش تفکر.
- نقش معماری در رشد خلاقیت کودکان و نوجوانان از یعقوب زینالفام: این‌که فضای مدرسه و خانه چطور بر فکر بچه‌ها اثر می‌گذارد.
کتاب‌های کار و سرگرمی
- مهارتهای تفکر، خلاقیت ۱، از کتاب‌های کار کومن: تمرین‌های ژاپنی برای بچه‌های پیش‌دبستانی.
- طراحی و رنگ‌آمیزی خلاق از تارو گومی، تصویرگر ژاپنی: کتابی که نیمه‌ی هر تصویر را کشیده و بقیه‌اش را به تخیل بچه می‌سپارد.
- بازی رنگ‌آمیزی خلاقیت.
- می‌دونم، نمی‌دونم: تفکر خلاق از مجموعه‌ی مهارت‌هایی برای زندگی بهتر.
برای کتاب‌های بیشتر بچه‌ها، دسته‌های کودک و نوجوان و مهارتهای زندگی کودک را ببینید.
نظریه و پژوهش درباره‌ی خلاقیت
برای کسانی که می‌خواهند خلاق بودن را از نگاه علمی بشناسند، این لیست چند کتاب جدی دارد:
- راهنمای جامع خلاقیت کمبریج از جیمز کافمن و رابرت استرنبرگ: مرجعی دانشگاهی که پژوهش‌های روانشناسی، عصب‌شناسی، آموزش و سازمان را درباره‌ی این موضوع جمع کرده. استرنبرگ از مشهورترین روانشناسان هوش و خلاق بودن است.
- استعداد و مهارتهای خلاقیت از الیس پل تورنس: از پدران پژوهش در این زمینه.
- خلاقیت کوانتومی از آمیت گوسوامی: نگاهی فلسفی و بحث‌برانگیز که خلق کردن را با مفاهیمی از فیزیک کوانتوم پیوند میدهد. بسیاری از دانشمندان این پیوند را نمی‌پذیرند، ولی کتاب خوانندگان خودش را دارد.
- علیه خلاقیت از اولی مولد: نقدی بر این‌که چطور در اقتصاد امروز خلاق بودن به شعاری تبلیغاتی و فشاری برای کار بیشتر تبدیل شده است. خواندن این کتاب کنار بقیه، نگاه را متعادل می‌کند.
شهر و طبقه‌ی خلاق
«شهرها و طبقه‌ی خلاق» ریچارد فلوریدا، جغرافی‌دان و نظریه‌پرداز شهری، می‌گوید شهرهایی رشد می‌کنند که بتوانند آدم‌های خلاق، از دانشمند و مهندس تا هنرمند و طراح، را جذب کنند و این آدم‌ها جاهایی را می‌پسندند که متنوع، باز و پرتحمل باشند. «شهر خلاق» از پژوهشگران ایرانی هم این ایده را در شهرهای ایران بررسی می‌کند. برای کتاب‌های بیشتر در علوم انسانی، دسته‌ی علوم انسانی را ببینید.
چند تمرین ساده از کتاب‌های این لیست
- صفحه‌های صبحگاهی از «راه هنرمند»: هر صبح سه صفحه بنویسید، بی‌توقف و بی‌قضاوت. هدف نوشتن خوب نیست؛ خالی کردن ذهن است.
- دفترچه‌ی بقاپیدن از کلئون: دفترچه‌ای همراه داشته باشید و هر چیز جالبی که می‌بینید، می‌شنوید یا می‌خوانید را یادداشت کنید.
- سی دایره: تمرینی که در کارگاه‌های آیدیو رایج است. صفحه‌ای با سی دایره‌ی خالی، و سه دقیقه وقت تا هر کدام را به چیزی تبدیل کنید: ساعت، توپ، صورت. هدف تعداد است، نه کیفیت.
- یک روز، یک ایده: مثل «۳۶۵ روز خلاقیت» لورنا اسکوبی، هر روز یک تمرین کوچک انجام دهید. عادت مهم‌تر از الهام است.
- قرار با خودتان: هفته‌ای دو ساعت تنها به جایی بروید که هیچ‌وقت نرفته‌اید.
- ده ایده‌ی بد: وقتی گیر کرده‌اید، عمدا ده ایده‌ی بد بنویسید. فشار «ایده‌ی خوب» برداشته میشود و اغلب ایده‌ی خوب از میان بدها بیرون می‌آید.
دشمنان خلاقیت؛ آنچه کتاب‌ها درباره‌ی گیر کردن می‌گویند
تقریبا همه‌ی نویسنده‌های این لیست درباره‌ی چیزهایی هم نوشته‌اند که جلوی خلق کردن را می‌گیرند. چند مورد که تقریبا در همه‌ی کتاب‌ها تکرار میشود:
- ترس از قضاوت: برادران کلی می‌گویند بیشتر آدم‌ها در کودکی، وقتی معلمی نقاشی‌شان را مسخره کرده یا همکلاسی‌ای به ایده‌شان خندیده، تصمیم گرفته‌اند «خلاق نیستند». این ترس در بزرگسالی هم می‌ماند و اجازه نمی‌دهد ایده‌ای را بلند بگوییم.
- کمال‌گرایی: جولیا کامرون کمال‌گرایی را «حلقه‌ی بسته‌ای» می‌داند که آدم را از شروع کردن باز می‌دارد. وقتی فقط اثر بی‌نقص قبول است، هیچ اثری ساخته نمی‌شود. راه حل؟ اجازه دادن به خود برای ساختن چیزهای بد.
- شلوغی ذهن: دیوید لینچ و تاد هنری هر دو می‌گویند ذهنی که مدام با پیام و خبر و کار فوری پر است، جایی برای ایده‌های عمیق ندارد. سکوت، تنهایی و حتی ملال، خاک حاصلخیز ایده‌اند.
- انتظار برای الهام: بیشتر هنرمندان حرفه‌ای می‌گویند منتظر الهام نمی‌مانند. هر روز در ساعت مشخص کار می‌کنند و الهام، اگر بیاید، آنها را سر کار پیدا می‌کند.
- تنهایی مطلق: برعکس تصویر هنرمند منزوی، اد کتمول و آدام گرنت نشان می‌دهند که بیشتر کارهای بزرگ در گفت‌وگو و همکاری ساخته شده‌اند.
محیط، عادت و خلاق بودن
کتاب‌های این لیست بارها به اهمیت محیط اشاره می‌کنند. آیدیو دفترهایش را طوری می‌چیند که آدم‌ها راحت دور هم جمع شوند، روی دیوار یادداشت بچسبانند و با مقوا و چسب نمونه بسازند. پیکسار ساختمانش را طوری طراحی کرد که همه مجبور شوند از یک سرسرای مرکزی بگذرند و به هم برخورد کنند. ریچارد فلوریدا همین ایده را به شهرها می‌برد: شهرهای متنوع و باز، آدم‌های خلاق را جذب می‌کنند.
در زندگی شخصی هم همین‌طور است. گوشه‌ای از خانه که مخصوص نوشتن یا کشیدن باشد، ساعت ثابتی در روز برای کار خلاقانه، دفترچه‌ای که همیشه همراه است و حلقه‌ای از دوستانی که ایده‌هایتان را جدی می‌گیرند، همه کمک می‌کنند خلاق بودن از یک اتفاق گاه‌به‌گاه به عادتی روزمره تبدیل شود. به قول یکی از جمله‌های مشهور این حوزه، الهام وجود دارد ولی باید شما را در حال کار پیدا کند.
یک پیشنهاد عملی دیگر هم در چند کتاب این لیست تکرار میشود: محدودیت بگذارید. شاید عجیب به نظر برسد، ولی وقتی همه‌چیز آزاد است، ذهن سردرگم میشود. نوشتن داستانی در صد کلمه، نقاشی فقط با دو رنگ یا طراحی محصولی با بودجه‌ی کم، ذهن را وادار می‌کند راههای تازه پیدا کند. خیلی از آثار ماندگار از دل همین محدودیت‌ها بیرون آمده‌اند.
از کجا شروع کنیم؛ کتاب‌های خلاقیت برای هر نیاز
اگر هنرمند یا نویسنده‌اید و گیر کرده‌اید
«راه هنرمند» جولیا کامرون.
اگر کتابی کوتاه و الهام‌بخش می‌خواهید
«هنرمندانه بقاپید» آستین کلئون.
اگر مدیرید و تیم دارید
«شرکت خلاقیت» اد کتمول.
اگر فکر می‌کنید اصلا خلاق نیستید
«خودباوری در خلاقیت» برادران کلی.
اگر پدر و مادرید
«نقطه» برای خواندن با بچه، و «پرورش خلاقیت» برای خودتان.
اگر به فلسفه و عمق علاقه دارید
«شجاعت خلاقیت» رولو می و «هدیه» لوئیس هاید.
اگر به سینما علاقه دارید
«صید ماهی بزرگ» دیوید لینچ.
چرا خلاق بودن در زندگی روزمره مهم است
خلاق بودن فقط مال هنرمندها نیست. آشپزی که با مواد کم غذای خوشمزه می‌سازد، معلمی که برای درسی خسته‌کننده بازی طراحی می‌کند، پدری که برای بچه‌اش قصه‌ی تازه می‌سازد و کارمندی که راه کوتاه‌تری برای کاری تکراری پیدا می‌کند، همه دارند خلق می‌کنند. کتاب‌های این لیست کمک می‌کنند این توانایی را جدی بگیرید و پرورشش دهید.
پژوهش‌ها هم نشان می‌دهند فعالیت خلاقانه، از نقاشی و نوشتن تا باغبانی و آشپزی، حال روحی را بهتر می‌کند. ساختن چیزی با دست خودمان، حتی ساده، حس معنا و رضایتی دارد که مصرف کردن نمی‌دهد. شاید برای همین است که در دنیای پر از صفحه‌ی نمایش، علاقه به کتاب‌هایی درباره‌ی خلق کردن بیشتر شده است.
نکته‌هایی برای انتخاب کتاب
- کتاب عملی یا الهام‌بخش: بعضی کتاب‌ها، مثل «راه هنرمند»، دوره‌ی تمرینی‌اند و باید با آنها کار کرد. بعضی، مثل «هنرمندانه بقاپید»، الهام‌بخش‌اند و در یک نشست خوانده میشوند. بسته به حوصله و نیازتان انتخاب کنید.
- ترجمه‌های مختلف: بعضی کتاب‌های مشهور مثل «راه هنرمند» و «خودباوری در خلاقیت» چند ترجمه دارند. نمونه‌ی چند صفحه را مقایسه کنید.
- کتاب کودک: برای بچه‌های کوچک، کتاب‌های تصویری و کتاب کار؛ برای پدر و مادرها، کتاب‌های راهنما.
دسته‌های مرتبط
سؤال‌های رایج درباره‌ی کتاب‌های خلاقیت
آیا واقعا میشود خلاق بودن را یاد گرفت؟
پژوهش‌ها و تجربه‌ی کارگاه‌هایی مثل آیدیو و استنفورد نشان می‌دهند که بله، تا حد زیادی. استعداد نقشی دارد ولی تمرین، محیط و باور به خود نقش بزرگ‌تری دارند.
کدام کتاب برای نوجوان مناسب است؟
«هنرمندانه بقاپید» با زبان ساده و تصویرهایش برای نوجوان‌ها هم عالی است. «نقطه» هم با همه‌ی سادگی، برای هر سنی پیام دارد.
کتاب ناموجود چه میشود؟
کتاب‌های ناموجود بعد از موجودها می‌آیند و موجودی هر روز بررسی میشود. در صفحه‌ی کتاب ناموجود می‌توانید درخواست اطلاع از موجود شدن بدهید.
حرف آخر درباره‌ی کتاب‌های خلاقیت
خلاق بودن مثل عضله است: با کار قوی میشود و با بی‌کاری ضعیف. کتاب‌های این لیست ابزار و انگیزه می‌دهند، ولی کار اصلی با خود شماست؛ با دفترچه‌ای که هر روز چیزی در آن می‌نویسید، با تمرین‌های کوچک و با جرئت امتحان کردن چیزهای تازه.
اگر نمی‌دانید از کجا شروع کنید، «هنرمندانه بقاپید» را بردارید. یک عصر طول می‌کشد. بعد یک دفترچه بخرید و از فردا صبح شروع کنید.
