ویلیام شکسپیر، شاعر و نمایشنامه‌نویس انگلیسی قرن شانزدهم و هفدهم، شاید مشهورترین نویسنده‌ی تاریخ ادبیات جهان باشد. چهارصد سال پس از مرگش، نمایشنامه‌هایش هنوز هر شب در جایی از دنیا اجرا می‌شوند، جمله‌هایش بخشی از زبان روزمره شده‌اند و شخصیت‌هایش، هملت، لیر، مکبث، رومئو و ژولیت، اتللو و شایلاک، به نمادهای انسانی تبدیل شده‌اند. این لیست نمایشنامه‌های او و کتاب‌هایی درباره شکسپیر را کنار هم آورده است: تراژدی‌ها، کمدی‌ها، نمایشنامه‌های تاریخی، غزل‌واره‌ها، بازنویسی‌ها برای نوجوانان، نسخه‌های دوزبانه و انگلیسی، و کتاب‌های نقد و پژوهش از استیون گرینبلت، پیتر بروک و دیگران.
در این راهنما زندگی او را کوتاه مرور می‌کنیم، نمایشنامه‌های اصلی را معرفی می‌کنیم و می‌گوییم از کجا شروع کنید.
شکسپیر کیست
درباره‌ی زندگی او کمتر از آن‌چه انتظار دارید می‌دانیم. در ۱۵۶۴ در شهر کوچک استراتفورد آپون ایون در انگلستان به دنیا آمد، پسر دستکش‌سازی که مدتی از مقام‌های شهر بود. در هجده سالگی با آن هثوی، زنی هشت سال بزرگ‌تر از خودش، ازدواج کرد و سه فرزند داشت. پسرش همنت در یازده سالگی درگذشت. در اواخر دهه‌ی ۱۵۸۰ به لندن رفت و بازیگر و نمایشنامه‌نویس شد. با گروهی از بازیگران، تماشاخانه‌ی گلوب را در کنار رود تیمز ساخت. حدود سی و هفت نمایشنامه، صد و پنجاه و چهار غزل‌واره و چند منظومه نوشت. در اواخر عمر به استراتفورد برگشت و در ۱۶۱۶ درگذشت.
کمبود اسناد درباره‌ی زندگی‌اش باعث شده بعضی‌ها حتی بپرسند آیا واقعا خودش این آثار را نوشته. بیشتر پژوهشگران این تردیدها را بی‌پایه می‌دانند، ولی این راز، بخشی از افسانه‌ی او شده است.
کتاب‌هایی درباره‌ی زندگی و آثارش
- درآمدی کوتاه بر ویلیام شکسپیر از استنلی ولز: ولز از شکسپیرشناسان برجسته‌ی بریتانیاست و این کتاب، از مجموعه‌ی «درآمدهای کوتاه»، در صد و چند صفحه زندگی، زمانه و آثار او را معرفی می‌کند. بهترین نقطه‌ی شروع.
- شکسپیر از ژرمین گریر: گریر، نویسنده‌ی فمینیست استرالیایی، نگاهی تازه به آثار او دارد.
- شکسپیر از گوتفرید فون هردر: متنی از قرن هجدهم که در کشف دوباره‌ی او در آلمان و جنبش رمانتیک نقش مهمی داشت.
این لیست چه کتاب‌هایی دارد
متن نمایشنامه‌ها با ترجمه‌های مختلف، چاپ‌های دوزبانه و انگلیسی، بازنویسی‌های داستانی برای نوجوانان، غزل‌واره‌ها و منظومه‌ها، و کتاب‌های نقد، روانکاوی، سیاست و اجرا. کتاب‌های موجود اول آمده‌اند و موجودی هر روز بررسی میشود.
تراژدی‌های بزرگ شکسپیر
چهار تراژدی، هملت، شاه لیر، مکبث و اتللو، را معمولا اوج کار او می‌دانند. سه تای آن‌ها با چند ترجمه در این لیست هستند.
هملت
شاهزاده‌ی دانمارک از دانشگاه برمی‌گردد و می‌بیند پدرش مرده و مادرش با عمویش، که حالا شاه شده، ازدواج کرده. شبح پدر بر او ظاهر میشود و میگوید عمو او را کشته و از هملت انتقام می‌خواهد. ولی هملت مردد است: آیا شبح راست میگوید؟ آیا انتقام درست است؟ و اصلا زندگی ارزش زیستن دارد؟ تک‌گویی مشهورش، «بودن یا نبودن، مسئله این است»، شاید شناخته‌شده‌ترین جمله‌ی ادبیات انگلیسی باشد. هملت نماد انسان مدرن است: باهوش، خودآگاه و ناتوان از عمل. با چند ترجمه و نسخه‌ی انگلیسی در این لیست هست.
شاه لیر
پادشاهی پیر تصمیم می‌گیرد کشورش را میان سه دخترش تقسیم کند، به شرطی که هر کدام بگویند چقدر دوستش دارند. دو دختر بزرگ‌تر با چاپلوسی سهمشان را می‌گیرند و کوچک‌ترین، کوردلیا، که صادقانه میگوید پدرش را به اندازه‌ی وظیفه‌اش دوست دارد، طرد میشود. لیر کم‌کم می‌فهمد چه اشتباهی کرده: دو دختر بزرگ او را از خانه بیرون می‌کنند و او در طوفان، در دشتی خالی، دیوانه میشود. بسیاری «شاه لیر» را بزرگ‌ترین تراژدی او می‌دانند؛ داستانی درباره‌ی پیری، غرور، قدرت، بی‌وفایی و بهای دیر فهمیدن. با چند ترجمه، دوزبانه، انگلیسی و بازنویسی برای نوجوانان در این لیست هست.
مکبث
مکبث، سردار شجاع اسکاتلند، پس از پیروزی در جنگ، با سه جادوگر روبه‌رو میشود که پیشگویی می‌کنند روزی پادشاه خواهد شد. وسوسه، و تشویق همسر جاه‌طلبش، او را به کشتن پادشاه می‌کشاند. ولی هر جنایت، جنایت بعدی را می‌طلبد و مکبث و همسرش در گناه و کابوس و جنون غرق می‌شوند. کوتاه‌ترین و تاریک‌ترین تراژدی او؛ داستانی درباره‌ی جاه‌طلبی و بهای آن. صحنه‌ی خوابگردی لیدی مکبث که دست‌هایش را می‌شوید تا خون نامرئی را پاک کند، از مشهورترین صحنه‌های تئاتر است. با چند ترجمه، دوزبانه و انگلیسی در این لیست است.
رومئو و ژولیت
دو جوان از دو خانواده‌ی دشمن در ورونا عاشق هم می‌شوند، پنهانی ازدواج می‌کنند و در زنجیره‌ای از اتفاق‌ها و سوءتفاهم‌ها، هر دو جان می‌دهند. مشهورترین داستان عاشقانه‌ی جهان، که در این لیست با بازنویسی داستانی هست. برای خواننده‌ی ایرانی، مقایسه‌اش با لیلی و مجنون نظامی جذاب است.
جولیوس سزار و آنتونی و کلئوپاترا
دو تراژدی رومی او هم در این لیست هستند. «جولیوس سزار» درباره‌ی توطئه‌ی بروتوس و دیگران برای کشتن سزار و جنگ قدرتی است که پس از آن درمی‌گیرد. سخنرانی مارک آنتونی بر جنازه‌ی سزار، که با چرخش‌های زیرکانه جمعیت را علیه قاتلان می‌شوراند، از درخشان‌ترین نمونه‌های سخنوری سیاسی در ادبیات است. «آنتونی و کلئوپاترا» عشق آنتونی، سردار رومی، و ملکه‌ی مصر را روایت می‌کند؛ عشقی که امپراتوری را به جنگ می‌کشد.
برای نمایشنامه‌های بیشتر، دسته‌ی نمایشنامه و فیلمنامه را ببینید.
کمدی‌ها
او فقط تراژدی‌نویس نبود. کمدی‌هایش پر از عشق، سوءتفاهم، بازی با هویت، زن‌هایی که لباس مرد می‌پوشند و پایان‌های شاد است:
- تاجر ونیزی: بسانیو برای خواستگاری از پورشیا پول قرض می‌کند و دوستش آنتونیو، تاجر ونیزی، ضامن میشود. وام‌دهنده، شایلاک، شرط می‌گذارد که اگر پول به موقع پس داده نشود، یک پوند از گوشت آنتونیو را ببرد. صحنه‌ی دادگاه، که پورشیا در لباس وکیل به آن می‌آید، از مشهورترین صحنه‌های تئاتر است. نمایشنامه‌ای که امروز به خاطر تصویرش از شایلاک یهودی، بحث‌های زیادی برمی‌انگیزد.
- رام کردن زن سرکش: کاترینا، زن تندزبان و سرکش، و پتروچیو که می‌خواهد او را «رام» کند. کمدی‌ای که امروز اغلب با نگاهی انتقادی اجرا میشود. با بازنویسی داستانی در این لیست است. «رام کردن روباه سرکش» هم، که در لیست است، کتابی متفاوت درباره‌ی رام کردن روباه‌ها در آزمایش‌های علمی است و فقط عنوانش به این نمایشنامه اشاره دارد.
- دو نجیب‌زاده‌ی ورونایی: یکی از اولین کمدی‌هایش، درباره‌ی دو دوست که عاشق یک دختر می‌شوند. با دو ترجمه در این لیست است.
- تلاش بیهوده‌ی عشق: پادشاه و سه نجیب‌زاده سوگند می‌خورند سه سال از زن دوری کنند و درس بخوانند؛ سوگندی که با رسیدن شاهزاده‌خانم فرانسه و ندیمه‌هایش زود شکسته میشود.
نمایشنامه‌های تاریخی و دوره‌ی پایانی
او ده نمایشنامه درباره‌ی پادشاهان انگلستان نوشت که تاریخ جنگ‌های داخلی و جنگ صدساله را روایت می‌کنند. «هنری چهارم» با شخصیت فالستاف، شوالیه‌ی چاق و شوخ و دروغگو که از محبوب‌ترین شخصیت‌های اوست، «هنری پنجم» با سخنرانی مشهور پیش از نبرد آژینکور، و «هنری ششم» در این لیست هستند. «ریچارد سوم» هم، با شاه بدذات و فریبکارش، از مشهورترین‌هاست.
طوفان
«طوفان» یکی از آخرین نمایشنامه‌های او است. پروسپرو، دوک برکنارشده‌ی میلان، با دخترش میراندا سال‌هاست در جزیره‌ای دورافتاده زندگی می‌کند و با جادو بر روح‌ها و موجودات جزیره فرمان می‌راند. وقتی کشتی دشمنانش از نزدیکی جزیره می‌گذرد، طوفانی به پا می‌کند و آن‌ها را به جزیره می‌کشاند. ولی در پایان، به جای انتقام، بخشش را انتخاب می‌کند و عصای جادویش را می‌شکند. بسیاری این نمایشنامه را خداحافظی خود نویسنده با تئاتر می‌دانند.
تریلوس و کرسیدا
نمایشنامه‌ای تلخ و عجیب که در جنگ تروا می‌گذرد و عشق و قهرمانی را به سخره می‌گیرد؛ از نمایشنامه‌های «مسئله‌دار» او که نه تراژدی کامل‌اند و نه کمدی.
غزل‌واره‌ها و منظومه‌ها
او پیش از هر چیز شاعر بود. صد و پنجاه و چهار غزل‌واره، یا «سانت»، نوشت؛ شعرهای چهارده‌سطری درباره‌ی عشق، زیبایی، زمان، مرگ و شعر. بیشترشان خطاب به مرد جوانی زیباروست و بخشی خطاب به «بانوی سیاه» مرموزی. «غزل‌های عاشقانه‌ی شکسپیر» ترجمه‌ی فارسی این شعرهاست. «ونوس و آدونیس»، منظومه‌ای درباره‌ی عشق الهه‌ی عشق به شکارچی جوانی که عشقش را نمی‌پذیرد، هم در این لیست است. برای شعرهای بیشتر، دسته‌ی شعر را ببینید.
شکسپیر و ادبیات فارسی
خواننده‌ی ایرانی رابطه‌ی خاصی با او دارد. ترجمه‌ی آثارش به فارسی از دوره‌ی قاجار شروع شد و از آن زمان مترجم‌های زیادی، از جمله علاءالدین پازارگادی و عبدالرحیم احمدی و بعدها مترجم‌های تازه‌تر، نمایشنامه‌هایش را به فارسی برگردانده‌اند. دو کتاب این لیست به مقایسه‌ی او با شاعران فارسی می‌پردازند:
- سعدی هملت میشود از حسن عظیمی: پژوهشی درباره‌ی پیوندها و شباهت‌های ادبیات فارسی و آثار او.
- غزل سعدی و غزل‌واره‌ی شکسپیر از اسماعیل شفق: تحلیل و سنجش ادبی غزل‌های سعدی و سانت‌های او؛ دو شاعری که هر کدام در زبان خود اوج شعر عاشقانه‌اند.
برای کتاب‌های بیشتر نقد ادبی، دسته‌ی نقد ادبی را ببینید.
کتاب‌های نقد و پژوهش درباره شکسپیر
جبار: شکسپیر و سیاست
استیون گرینبلت، استاد هاروارد و از مشهورترین شکسپیرشناسان امروز، در این کتاب نشان می‌دهد او چطور در نمایشنامه‌هایش، از «ریچارد سوم» تا «مکبث» و «شاه لیر»، به این پرسش پرداخته که چرا مردم اجازه می‌دهند جباران به قدرت برسند. گرینبلت، که کتاب را در سال‌های پرتنش سیاسی آمریکا نوشت، میگوید این نمایشنامه‌ها درباره‌ی هر زمانه‌ای‌اند که دروغ و تملق و ترس، آدم بدی را به اوج می‌رساند. کتابی کوتاه و خواندنی.
در جستجوی شکسپیر؛ پیتر بروک
پیتر بروک، کارگردان افسانه‌ای تئاتر بریتانیایی که اجراهایش از «رؤیای شب نیمه‌ی تابستان» و «شاه لیر» تاریخ تئاتر را تغییر داد، در این کتاب از تجربه‌ی شصت ساله‌اش در کار روی آثار او میگوید. بروک در دهه‌ی ۱۳۵۰ شمسی در جشن هنر شیراز هم اجرا کرده بود. کتابی برای اهل تئاتر و کسانی که می‌خواهند بدانند این متن‌ها چطور روی صحنه زنده می‌شوند.
ناخودآگاه در نمایشنامه‌های شکسپیر
مارتین برگمن، روانکاو آمریکایی، شخصیت‌های او را از نگاه روانکاوی می‌خواند. فروید خودش «هملت» را نمونه‌ی عقده‌ی ادیپ می‌دانست و برگمن این راه را ادامه می‌دهد.
شکسپیر برای فیلمنامه‌نویسان
جی. ام. ایونسن در این کتاب نشان می‌دهد چطور فیلمنامه‌نویس‌های امروز می‌توانند از تکنیک‌های داستان‌گویی او، شخصیت‌پردازی، کشمکش، ساختار پرده‌ها و دیالوگ، یاد بگیرند. بسیاری از فیلم‌های امروز، از «شیرشاه» که بازسازی هملت است تا «۱۰ چیزی که از تو متنفرم» که بازسازی «رام کردن زن سرکش» است، بر پایه‌ی آثار او ساخته شده‌اند.
کتاب‌های دیگر
- ریچارد سوم اجرا نمی‌شود از ماتئی ویسنی‌یک: نمایشنامه‌ای درباره‌ی میرهولد، کارگردان روس که در دوره‌ی استالین می‌خواست «ریچارد سوم» را اجرا کند و اعدام شد.
- داستانی زمستانی: شیوه‌ی تنفس از استیون کینگ: داستانی که عنوانش به «داستان زمستان» او اشاره دارد.
شکسپیر برای نوجوانان و زبان‌آموزان
زبان او، انگلیسی قرن شانزدهم، حتی برای انگلیسی‌زبان‌ها هم آسان نیست. برای همین بازنویسی‌های داستانی، که از زمان چارلز و مری لمب در قرن نوزدهم رایج شد، راه خوبی برای آشنایی‌اند. در این لیست:
- داستان‌های شکسپیر: بازنویسی داستانی «آنتونی و کلئوپاترا»، «رام کردن زن سرکش»، «رومئو و ژولیت» و «هنری پنجم».
- شاهکارهای شکسپیر: شاه لیر برای نوجوانان.
- مکبث، سطح اینترمدیت ۴، دوزبانه: برای زبان‌آموزان سطح متوسط، با متن ساده‌شده‌ی انگلیسی و ترجمه‌ی فارسی.
- نسخه‌های زبان اصلی: «هملت»، «مکبث» و «شاه لیر» به انگلیسی.
برای کتاب‌های نوجوان بیشتر، دسته‌ی کودک و نوجوان را ببینید.
تئاتر در زمان شکسپیر
برای فهم این نمایشنامه‌ها، خوب است بدانیم در چه تئاتری اجرا می‌شدند. تماشاخانه‌ی گلوب ساختمانی چندضلعی و چوبی بود با صحنه‌ای که به میان تماشاگران پیش می‌آمد و سقفی نداشت؛ نمایش‌ها در روشنایی روز اجرا می‌شدند. تماشاگران فقیر با یک پنی در حیاط جلوی صحنه می‌ایستادند و ثروتمندان در لژهای سرپوشیده می‌نشستند. دکور تقریبا وجود نداشت؛ زبان باید همه‌چیز را می‌ساخت: شب، طوفان، قلعه یا جنگل. برای همین است که در متن‌ها شخصیت‌ها اغلب توصیف می‌کنند کجا هستند و هوا چطور است.
زن‌ها اجازه‌ی بازیگری نداشتند و نقش‌های زنانه را پسرهای نوجوان بازی می‌کردند. این به کمدی‌هایی که در آن‌ها زن‌ها لباس مردانه می‌پوشند، لایه‌ی دیگری از بازی می‌داد: پسری که نقش دختری را بازی می‌کند که خودش را پسر جا زده است. گلوب اصلی در ۱۶۱۳، در اجرای «هنری هشتم»، وقتی شلیک توپی صحنه‌ای سقف کاهی را آتش زد، سوخت. نسخه‌ای بازسازی‌شده از آن امروز نزدیک جای اصلی، کنار تیمز، ساخته شده و نمایشنامه‌ها همان‌جا به شیوه‌ی قدیم اجرا می‌شوند.
اتللو؛ تراژدی حسادت
«اتللو»، چهارمین تراژدی بزرگ، اگر در این لیست نمی‌بینید احتمالا ناموجود است، ولی شناختنش برای هر خواننده‌ای لازم است. اتللو، سردار سیاه‌پوست ونیزی، با دزدمونا، دختر یکی از سناتورها، ازدواج می‌کند. یاگو، افسر زیردستش که از ترفیع جا مانده و کینه به دل گرفته، با دروغ‌ها و اشاره‌های زیرکانه، اتللو را قانع می‌کند که دزدمونا به او خیانت کرده. نتیجه فاجعه است. یاگو را یکی از ترسناک‌ترین شریرهای ادبیات می‌دانند، چون انگیزه‌اش هیچ‌وقت کاملا روشن نمی‌شود. این نمایشنامه درباره‌ی حسادت، نژاد، اعتماد و قدرت کلمه است.
آثار شکسپیر در سینما
کمتر نویسنده‌ای به اندازه‌ی او بر پرده‌ی سینما آمده است. لارنس اولیویه هملت و هنری پنجم و ریچارد سوم را بازی و کارگردانی کرد. کنت برانا نسخه‌ی کامل چهارساعته‌ی «هملت» را ساخت. آکیرا کوروساوا «مکبث» را در ژاپن قرون وسطی با نام «سریر خون» و «شاه لیر» را با نام «آشوب» به فیلم برگرداند؛ دو فیلم که از بهترین اقتباس‌های تاریخ سینما به شمار می‌روند. گریگوری کوزینتسف در شوروی «هملت» و «شاه لیر» را ساخت. و باز لورمان «رومئو و ژولیت» را با تفنگ و ماشین به آمریکای امروز آورد. اگر فیلمی از این‌ها دیده‌اید، خواندن متن اصلی تجربه را کامل می‌کند.
چرا هنوز شکسپیر می‌خوانیم
- شخصیت‌ها: او آدم‌هایی ساخت که از درون دیده می‌شوند؛ با تردید، تناقض و تحول. هارولد بلوم، منتقد آمریکایی، می‌گفت او «انسان را اختراع کرد».
- زبان: صدها واژه و اصطلاح انگلیسی امروز را او ساخت یا رایج کرد.
- موضوع‌های همیشگی: عشق، حسادت، قدرت، جاه‌طلبی، پیری، انتقام و بخشش؛ موضوع‌هایی که هیچ‌وقت کهنه نمی‌شوند.
- تفسیرپذیری: هر نسل و هر فرهنگی آثار او را از نو تفسیر کرده؛ از ژاپن کوروساوا تا اجراهای ایرانی.
از کجا شروع کنیم
اگر هیچ آشنایی ندارید
«درآمدی کوتاه بر ویلیام شکسپیر» ولز، بعد یکی از بازنویسی‌های داستانی.
اولین نمایشنامه
«مکبث»؛ کوتاه، پرکشش و پرهیجان. بعد «رومئو و ژولیت».
قدم بعدی
«هملت» و «شاه لیر».
اگر کمدی می‌خواهید
«تاجر ونیزی» یا «رام کردن زن سرکش».
اگر به سیاست علاقه دارید
«جولیوس سزار» و «جبار» گرینبلت.
اگر اهل تئاترید
«در جستجوی شکسپیر» پیتر بروک.
اگر زبان‌آموزید
«مکبث» دوزبانه‌ی سطح متوسط.
کتاب‌های شکسپیر برای هدیه
برای دانشجوی ادبیات یا تئاتر، یکی از نمایشنامه‌های بزرگ با ترجمه‌ی خوب همراه «درآمدی کوتاه» ولز. برای نوجوانی که تازه با ادبیات کلاسیک آشنا میشود، بازنویسی داستانی «رومئو و ژولیت» یا «شاه لیر برای نوجوانان». برای زبان‌آموز، «مکبث» دوزبانه. برای اهل سیاست و تاریخ، «جبار» گرینبلت. و برای عاشق شعر، «غزل‌های عاشقانه‌ی شکسپیر» کنار دیوان سعدی؛ هدیه‌ای که دو شاعر بزرگ عاشقانه را کنار هم می‌گذارد.
یک پیشنهاد ساده برای خواندن نمایشنامه: آن‌ها را بلند بخوانید. این متن‌ها برای شنیده شدن نوشته شده‌اند، نه برای خواندن در سکوت. اگر با چند دوست هر کدام نقشی را بلند بخوانید، حتی ترجمه‌ی فارسی هم جان تازه‌ای می‌گیرد و شوخی‌ها، تهدیدها و عاشقانه‌ها را بهتر حس می‌کنید.
نکته‌هایی برای انتخاب ترجمه
- ترجمه‌ی منظوم یا منثور: بیشتر نمایشنامه‌های او شعرند. بعضی مترجم‌ها به نثر ترجمه کرده‌اند و بعضی کوشیده‌اند حال‌وهوای شعر را نگه دارند.
- ترجمه برای اجرا یا خواندن: ترجمه‌هایی که برای صحنه انجام شده‌اند، دیالوگ‌های روان‌تری دارند.
- مقدمه و پانوشت: اشاره‌های تاریخی و بازی‌های زبانی او زیادند؛ ترجمه‌ای که توضیح دارد کمک می‌کند.
دسته‌های مرتبط با کتاب‌های شکسپیر
سؤال‌های رایج درباره‌ی کتاب‌های شکسپیر
کدام ترجمه‌ی «هملت» بهتر است؟
چند ترجمه در لیست هست. چند صفحه‌ی اول، به‌خصوص تک‌گویی «بودن یا نبودن»، را در ترجمه‌ها مقایسه کنید و نثری را که دوست دارید انتخاب کنید.
بازنویسی داستانی جای متن اصلی را می‌گیرد؟
نه، ولی راه خوبی برای آشنایی است، به‌خصوص برای نوجوانان. بعد از آن، خواندن متن کامل لذت بیشتری دارد.
کتاب ناموجود چه میشود؟
کتاب‌های ناموجود بعد از موجودها می‌آیند و موجودی هر روز بررسی میشود. در صفحه‌ی کتاب ناموجود می‌توانید درخواست اطلاع از موجود شدن بدهید.
حرف آخر
چهار قرن گذشته و هنوز هملت میان بودن و نبودن مردد است، لیر در طوفان فریاد می‌زند و لیدی مکبث دست‌هایش را می‌شوید. این آثار آینه‌ای‌اند که هر نسل خودش را در آن می‌بیند. خواندنشان شاید اول سخت باشد، ولی وقتی به زبانش عادت کنید، دنیایی پیدا می‌کنید که تمامی ندارد.
اگر نمی‌دانید از کجا شروع کنید، «مکبث» را بردارید. یک عصر طول می‌کشد و احتمالا تا مدت‌ها صدای جادوگرهایش در ذهنتان می‌ماند.
