زنانگی

کتاب «زنانگی» نوشتۀ زیگموند فروید ترجمۀ سعیده امینی کاشانی گزیده‌ای از متن کتاب: پیشگفتار لتیسیا گلاسر فیورینی و گراسیلا آبلین _ ساس رز ما در کتاب حاضر گروهی از نویسندگان روان‏کاوی معاصر را که دل در گرو مطالعات حوزۀ زنان و امر زنانه داشته‏اند، با هدف نمایاندن همگامی‏ها و ناهمگامی‏ها دربارۀ اظهارات فروید، گرد هم آورده‏ایم. گفتمان زنان از زمان فروید بسیار تغییر کرده است. این امر مصادف با تغییرات عمیقی است که زنان و جایگاه زنانه دست‏کم در بیشتر جهان غرب تجربه کرده‏اند. پرواضح است که روش‏های پیشگیری از بارداری، روش‏های کمک‏باروری، پیشرفت در حقوق زنان، قابلیت‏های والایشی پیوسته آشکارتر و بازنمایی موفقیت حرفه‏ای بی‏شک به تغییر باورها دربارۀ ماهیت ابدی و دگرگون‏نشدنی زنانه انجامیده است. ما بر آنیم که شیوه‏های اثر گذاشتن یا نگذاشتن این تغییرات بر مباحثات روان‏کاوانه دربارۀ امر زنانه را روشن سازیم. این امر مستلزم از سر گرفتن این پرسش است که «زنانه» به چه معناست و آیا هرگونه حقیقت درون‏زاد در رابطه با امر زنانه صادق است یا خیر. برای شروع، «زنانگی» (1933)، سخنرانی سی‏وسوم در سخنرانی‏های مقدماتی دربارۀ روان‏کاوی (1933الف) را برگزیدیم؛ مقاله‏ای که فروید در آن به تأمل و نیز بسط ایده‏هایی می‏پردازد که در متون پیشین مطرح شده و تصورات او دربارۀ زنانگی را بیان می‏کند. گرچه او برخی مسائل را پایان‏نیافته برجا می‏گذارد، اما به نتیجه‏هایی هم می‏رسد که ما باید با پرسش‏های تازه در آنها بازنگری کنیم. دربارۀ اظهارات فروید در باب رشد روانی‏‏جنسی دختران و امر زنانه به‌طور عام مباحثات زیادی درگرفته است. گرچه این موضوع شاید یکی از بحث‏انگیزترین موضوعات در آثار فروید باشد، اما بحث‏ها و جدل‏ها به جای درآمیختن در یک طرح نظری بنیادین همواره جناح‏بندی شده‏اند. درنتیجه این آثار عموماً به ملحقات نظریۀ اصلی منتسب می‏شوند که فاقد تعامل واقعی با هسته‏های نظری مورداشاره‏شان هستند. هیچ متن یگانه‏ای نمی‏تواند دربرگیرندۀ حجم عظیم آثار پسافرویدی و روان‏کاوی معاصر در این زمینه و نیز آثاری از نظریۀ جنسیت و انواع مختلف فمینیسم باشد (این کتاب‏شناسی جامع مفصلاً در آثار گوناگون کتاب حاضر بیان شده است). به اینها می‏توان متون پدیدآمده در مطالعات اجتماعی را افزود که نیاز به کار چندرشته‏ای دارند. با‏این‏حال، هدف مجلد حاضر آشکار کردن پراهمیت‌ترین مباحثی است که خوانش‏ متون فرویدی به آنها دامن زده. نخست: مباحثۀ عمده دربارۀ بدیهی شمردن مردانگی اولیه در دخترها نزد فروید که به خاطر آن، دخترها تنها طی سیر بغرنجی می‏توانند به زنانگی دست یابند که رشک قضیب آن را هدایت می‏کند. این موضوع مباحثات تند و تیزی بر سر زنانگی اولیه در برابر زنانگی ثانویه و بنابراین بر سر اینکه آیا رشک قضیب اولیه است یا ثانویه ایجاد کرده. درحال‏حاضر هیچ‏گونه اجماع و اتفاق نظری دربارۀ این نکات در حوزۀ روان‏کاوی حاصل نشده است. افزون بر این، پرسش‏های دیگری هم مطرح شده: آیا رشک قضیب مفهومی است که بتوان آن را به‏طور عام دربارۀ رشد روانی‏‏جنسی زنان به کار برد؟ نسبت این مفهوم با روایت‏ها و اسطوره‏ها دربارۀ روابط مردانه و زنانه چگونه است؟ و نیز با توجه به اینکه دیگر طرح‏های نظری بدیل دیگری برای گزینۀ یگانه‏انگاری فالوسی در برابر زنانگی اولیه ارائه می‏دهند و آن هم مفهوم دوجنسی بودگی [1] روانی اولیه است، چگونه می‏توان این مفهوم را با انگاشت دوجنسی بودگی سازگار کرد؟ دوم: چگونه این حکم معروف که «آناتومی سرنوشت است» را تفسیر می‏کنیم؟ چگونه می‏توانیم حضور پررنگ‏تر امر زیستی و بدن در زنان (مثلاً در دوران قاعدگی، بارداری و یائسگی) را دسته‏بندی کنیم؟ باور ما دربارۀ نقش تعین‏بخشی‏های ژنتیک، هورمونی و ریخت‏شناختی در شکل‏گیری زنانگی چیست؟ و نیز چگونه می‏توانیم واقعیتی که نویسندگان گوناگون تماماً بر سر آن بحث کرده‏اند (یعنی این واقعیت را در نظر داشته باشیم که آناتومی نیز تفسیر شده است و در این معنا گفتمان‏ها و هنجارهای فرهنگی اثرگذاری ناگزیری دارند؟ اگرچه فروید به محدودیت‏های اجتماعی اثرگذار بر رشد روانی‏جنسی زنان اشاره کرد، اما هیچ‏گاه تبیین خود از این ایده‏ها را به پایان نرساند. همین به نوبۀ خود ما را به سوی مجموعه‏ای از مباحثات دیگر بر سر رابطۀ طبیعت و فرهنگ می‏کشاند. بر این باوریم که اگر بخواهیم از سوگیری نسبت به یکی از اصطلاحات این دوگانه اجتناب کنیم و نه در حمایت از زیستی‏نگری محض برآییم و نه از فرهنگ‏نگری محض، باید مفهوم زنجیره‏های مکمل را در این مباحثه وارد کنیم. تنها در برخوردگاه این دو متغیر است که می‏توانیم دربارۀ فصول مشترک گفتمان و هنجارهای اجتماعی با حوزۀ رانه کار کنیم. سوم و مهم‏تر از همه آنکه: آیا مادرانگی چنان که فروی