آیین زرتشت کهن روزگار و قدرت ماندگارش

کتاب «آیین زرتشت» نوشتۀ مری بویس ترجمۀ ابوالحسن تهامی گزیده‌ای از متن کتاب ف صل يكم زمان و زادبوم فرضى زرتشت آشفتگى جعليات نياز نخستين در بررسى مساله‌ى زادبوم زرتشت از ميان برداشتن انبوه در هم‌تنيده‌ى افسانه‌ها، ادعاهاى دروغين، و خيال‌بافى‌هاى افسانه‌آميز است كه از زمان‌هاى بسيار دور بر اطراف اين موضوع روييده، و پيچيده، و سايه‌هايى بلند بر آن افكنده است. دليل رويش و رشد چنين موادى را تنها مى‌توان به نبود دانش دقيق نسبت داد، كه در روزگاران كهن بروزى شايع داشته است. اما براى اين نبود دانش نبايد جامعه‌ى زرتشت پيامبر را نكوهيد؛ زيرا (آن‌گونه كه اميدواريم در صفحات آينده ثابت كنيم) زرتشت در زمانى مى‌زيست كه «ايريه»ها Airyas (كه هم‌گنان زرتشت خود را به اين نام مى‌خواندند.)در استپ‌هاى آسياى ميانه روزگار مى‌گذراندند و سرزمين خويش را با نام «ايرى‌ينه وجه‌ى و نهوى ديتى‌يه  Airyana Vaejah of the Vanhvi Daityaمى‌شناختند؛ و اغلب كوتاه شده‌ى آن را به صورت ايرى‌ينه وجه Airyana Vaejah (و بعدها به صورت ايران‌ويج) به‌كار مى‌بردند. اين مردمان پس از كوچيدن به سرزمين‌هاى جنوبى‌همواره از ميهن كهن‌شان با اين نام ياد مى‌كردند. اما اين سرزمين براى ديگران ناشناخته بود و اين نام آرام آرام حتى براى خود آنان نيز مفهوم يك منطقه‌ى مشخص جغرافيايى را از دست داد؛ و تنها جهت عمومى آن ] شمال [ همچون سنتى در ميانشان باقى ماند. اين نام در آن متن‌هاى بازمانده از اوستا كه كاربردى ايمانى دارند به ندرت آشكار مى‌شود؛ اما در اسپند نسك Spend Nask كه افسانه‌ى زندگى زرتشت را مى‌سرايد، و در ديگر نسك‌هاى اوستا كه از جهان و آفرينش آن مى‌گويد به بسامد پديدار مى‌شود. اين حقيقت در زند نيز كه معناگزار اين متن‌هاى گم شده است به تأييد مى‌رسد؛ يعنى ترجمه‌ى پارسى ميانه‌ى آن‌ها با شرح و تفسير. زند به هم‌راه نسخه‌هاى اصل اوستا از ميان رفته است؛ زيرا كه هردو را باهم مى‌نوشتند. اما شمارى از نوشته‌هاى بازمانده به زبان پهلوى حاوى گفتاوردهايى كوتاه و گاه قطعه‌يى كامل از آنند. در به‌كارگيرى اين مواد بايد ترجمه‌ى زند را از حاشيه‌نويسى و تفسيرها بازشناخت كه تفسيرها اغلب معتبر نيستند و در زمان‌هاى متاخر، حتّا چندى در سده‌هاى اسلامى، نوشته شده‌اند. نام «ايرى‌ينه وجه‌ى ونهوى ديتيه» به اين صورت معنا شده است: «وجه‌ى متعلق به ايرى‌يه از آن نيك‌ديتى‌يه» در متن‌هاى نواوستا روشن شده است كه ديتى‌يه (به پهلوى ديتى) رودخانه‌يى بوده است، و وجه‌ى آن، تكه زمينى بوده است كه با سيل‌آب‌هاى فصلى رودخانه آب‌يارى مى‌شده است. در اوستاى بازمانده آمده است كه زرتشت «نام‌دار بوده است در ايرى‌ينه وجه.» قطعه ترجمه‌هاى زند باز مى‌گويند كه او چه‌گونه بر كناره‌ى ديتى روشن‌گرى گرفت، و چه‌گونه در ايران‌ويج براى نخستين‌بار آموختن كيش نوين خود را آغازيد. براساس ونديداد اوستا، آن‌گاه كه روح شرير درصدد حمله به پيامبر زرتشت بود، او با قربانى «به نيك آب‌هاى نيك ديتى‌يه» خويشتن را آماده كرد. حال آن‌كه در يشت 5 كه بازآفرينى متاخر آن آشكار است زرتشت در «ايرى‌ينه وجه‌ى نيك ديتى» به ايزد رود، به ارد ويسور آناهيتا ست كه قربانى مى‌كند. در نتيجه ايرى‌ينه وجه براى زرتشتيان سرزمينى مقدس بود؛ و رفته رفته به صورت مكانى افسانه‌يى درآمد كه در مركز جهان قرار داشت، در دامنه‌ى جهان ـ كوه، «بلند ـ هر» (هر به رزنيتى) كه بر گرد قله‌اش خورشيد مى‌چرخد؛ و شب و روز را پديد مى‌آورد.براساس بعضى قطعات ترجمه‌ى زند، تمامى اعمال شگفت حكايت‌ها، حماسه‌ها، و تاريخ آغازين مذهب در آن‌جا روى داده است. آن‌جا بود كه اهرمزد زندگى را به شكل‌هاى درختى تك ، نره‌گاوى و مردى آفريد. نره گاو را او بر راست ـكرانه‌ى ديتى نهاد و مرد را در چپ كرانه‌ش. پس از آن‌كه اهريمن گاو را كشت، تخمه‌اش براى پالايش به ماه برده شد، و زان پس پاشيده شد در ايران‌ويج كه از آن تمامى گونه‌هاى آفريدگان در وجود آمدند. پس آن‌گاه كه مردان و آفريدگان و گياهان شكفتند و فزونى گرفتند، به شيوه‌يى كه در ونديداد آمده است «آفريدگار، اهوره ـمزده كه نام‌دار بود در ايرى‌ينه وجه ى آن نيك‌ديتى‌يه ، انجمنى كرد با ايزدان نامادّى… به آن انجمن يى‌مه ى رخشان ]جمشيد [آمد، كه دارنده‌ى نيك‌رمه‌ها بود، و نام‌دار بود در ايرى‌ينه وجه ى آن نيك‌ديتى‌يه ، به هم‌راه نيكوترين مردان». يى‌مه نخستين فرمان‌رواى افسانه‌يى مردمان بود و هم او بود نخستين مردى كه طعم مرگ را چشيد. عبارت «نام‌دار بود در ايرى‌ينه وجه » كه هم براى خدا و هم براى پيامبرش و اين شخصيت افسانه‌يى پيش از زرتشت به‌كار مى‌رود ظاهرآ اصل مهمى از ادبيات شفاهى زرتشتى بوده است؛ و قدمت آن به