۲۳ اثر در کتاب‌جم
آیت‌الله حسن حسن‌زاده آملی حکیم، عارف و ریاضی‌دان برجسته‌ی حوزه‌ی علمیه بود که در فلسفه‌ی صدرایی، عرفان نظری، هیئت، ادبیات و خودشناسی آثار ماندگاری نوشت. کتاب‌هایش، از شرح اسفار و فصوص تا تصحیح کلیله و دمنه، برای طلاب و هر جوینده‌ی معرفت نفس خواندنی است.
آیت‌الله حسن حسن‌زاده آملی از چهره‌های کم‌نظیر حوزه‌ی علمیه در دهه‌های اخیر بود؛ عالمی که در فلسفه‌ی اسلامی، عرفان نظری، ریاضیات، نجوم قدیم، ادبیات عرب و فارسی، اخلاق و حتی خوشنویسی و شعر صاحب‌نظر بود. شاگردانش او را «علامه» می‌نامیدند و بسیاری از دوستداران معارف اسلامی، کتاب‌هایش را گنجینه‌ای از دانش و معنویت می‌دانند. این صفحه راهنمایی است برای آشنایی با زندگی، آثار و شیوه‌ی اندیشه‌ی او و انتخاب کتاب مناسب برای شروع.
کتاب‌های این عالم برای مخاطبان گوناگونی نوشته شده‌اند: برخی متن‌های درسی تخصصی برای طلاب و دانشجویان فلسفه و عرفان‌اند و برخی دیگر به زبانی ساده‌تر برای عموم علاقه‌مندان به خودشناسی و اخلاق. در ادامه هر دو گروه را معرفی می‌کنیم.
علامه حسن‌زاده در سال ۱۳۰۷ خورشیدی در روستای ایرا از منطقه‌ی لاریجان آمل به دنیا آمد. تحصیلات مقدماتی را در آمل گذراند و ادبیات عرب و مقدمات علوم دینی را در همان شهر آموخت. سپس برای ادامه‌ی تحصیل به تهران رفت و سال‌ها در محضر استادان برجسته‌ی آن روزگار درس خواند.
از جمله استادان او می‌توان به علامه ابوالحسن شعرانی، میرزا مهدی الهی قمشه‌ای و علامه سید محمدحسین طباطبایی اشاره کرد. او از هر کدام از این استادان بخشی از دانش خود را گرفت: از یکی ریاضیات و نجوم و علوم قدیم، از دیگری حکمت و ادبیات و از علامه طباطبایی تفسیر و فلسفه و عرفان. خودش همواره با احترام فراوان از استادانش یاد می‌کرد.
پس از سال‌ها تحصیل و تدریس در تهران، به قم رفت و دهه‌ها در حوزه‌ی علمیه‌ی قم به تدریس و تألیف پرداخت. درس‌هایش در فلسفه، عرفان، هیئت و ریاضیات شاگردان بسیاری را تربیت کرد. او در سال‌های پایانی عمر به آمل بازگشت و در سال ۱۴۰۰ خورشیدی در همان شهر درگذشت.
آنچه این عالم را از بسیاری از هم‌روزگارانش متمایز می‌کرد، گستردگی دانش او بود. در روزگاری که تخصص‌گرایی رواج دارد و هر کس در یک رشته‌ی محدود کار می‌کند، او همچون حکیمان قدیم در رشته‌های گوناگون استاد بود:
این گستردگی در آثارش هم پیداست. خواننده در یک کتاب او ممکن است با بحثی فلسفی، اشاره‌ای ریاضی، بیتی از شاعران فارسی‌زبان و نکته‌ای اخلاقی روبه‌رو شود.
اگر بخواهیم یک موضوع را محور اصلی آثار علامه حسن‌زاده بدانیم، «معرفت نفس» یا خودشناسی است. او بر این باور بود که شناخت نفس انسان دروازه‌ی شناخت خدا و جهان است و بارها به این مضمون از روایات اشاره می‌کرد که هر کس خود را بشناسد، پروردگار خود را شناخته است.
او در کتاب‌های متعددی به این موضوع پرداخت. دروس معرفت نفس مجموعه‌ای از درس‌هاست که در آن مراحل شناخت نفس را با بیانی فلسفی و عرفانی توضیح می‌دهد. عیون مسائل النفس اثری مفصل‌تر و تخصصی‌تر در همین زمینه است. کتاب الحجج البالغه علی تجرد النفس الناطقه که در کتاب‌جم موجود است، به اثبات تجرد نفس انسانی، یعنی غیرمادی بودن آن، با استدلال‌های گوناگون می‌پردازد.
این آثار برای کسانی که به فلسفه‌ی نفس و انسان‌شناسی دینی علاقه دارند، منابع ارزشمندی‌اند. البته بیشترشان نیازمند آشنایی قبلی با اصطلاحات فلسفی هستند.
بخش بزرگی از آثار این عالم به شرح و تدریس متن‌های اصلی فلسفه و عرفان اسلامی اختصاص دارد. در کتاب‌جم این عنوان‌ها را می‌بینید:
این کتاب‌ها برای طلاب، دانشجویان فلسفه و عرفان اسلامی و پژوهشگرانی که با متن‌های اصلی کار می‌کنند، منابع مهمی‌اند. برای دیدن آثار دیگر این حوزه، فهرست فلسفه اسلامی را ببینید.
یکی از جنبه‌های کمتر شناخته‌شده‌ی این عالم، تسلط او بر هیئت یا نجوم قدیم و ریاضیات است. در گذشته این دانش‌ها بخشی از آموزش حوزه‌ها بودند و عالمان بزرگی در آن‌ها صاحب‌نظر بودند، اما در قرن اخیر کم‌رنگ شدند. علامه حسن‌زاده از معدود کسانی بود که این سنت را زنده نگه داشت.
مجموعه‌ی دروس هیئت و دیگر رشته‌های ریاضی که جلد اول و دوم آن در کتاب‌جم موجود است، حاصل درس‌های او در این زمینه است. این کتاب‌ها برای علاقه‌مندان به تاریخ علم، نجوم قدیم و ریاضیات سنتی بسیار ارزشمندند. خواندن آن‌ها نشان می‌دهد که دانش‌های طبیعی و ریاضی چگونه در سنت علمی حوزه‌ها جای داشتند.
برای فهم این کتاب‌ها آشنایی با هندسه‌ی مقدماتی کمک می‌کند. پیشنهاد می‌کنیم آن‌ها را به ترتیب جلد بخوانید.
شاید برای بسیاری جالب باشد که این عالم حوزوی، دستی هم در ادبیات فارسی داشت. یکی از کارهای او تصحیح متن کلیله و دمنه به ترجمه‌ی ابوالمعالی نصرالله منشی است. کلیله و دمنه از شاهکارهای نثر فارسی است؛ مجموعه‌ای از حکایت‌های اخلاقی و سیاسی که از زبان حیوانات روایت می‌شود و ریشه‌اش به هند باستان برمی‌گردد.
ترجمه‌ی نصرالله منشی در قرن ششم هجری انجام شد و از نمونه‌های برجسته‌ی نثر فنی فارسی است. تصحیح علامه حسن‌زاده از این متن، نشان‌دهنده‌ی علاقه‌ی او به ادبیات و میراث فرهنگی فارسی است. این کتاب برای دوستداران ادبیات کهن فارسی، دانشجویان ادبیات و هر کسی که می‌خواهد با حکایت‌های حکمت‌آمیز آشنا شود، خواندنی است.
در کنار آثار تخصصی، این عالم کتاب‌هایی هم دارد که برای خواننده‌ی عمومی‌تر مناسب‌اند. از مشهورترین آن‌ها می‌توان به این‌ها اشاره کرد:
این کتاب‌ها شیوه‌ی خوبی برای آشنایی اولیه با اندیشه و شخصیت او هستند، چون بخش‌های کوتاه و مستقل دارند و می‌شود هر بار چند صفحه از آن‌ها را خواند. اگر به ادبیات اخلاقی و عرفانی علاقه دارید، فهرست اخلاق اسلامی را هم ببینید.
انتخاب کتاب برای شروع به سطح آشنایی شما با علوم اسلامی بستگی دارد:
شاگردان علامه حسن‌زاده از دقت و نظم او در تدریس یاد می‌کنند. او متن را جمله به جمله شرح می‌داد، به منابع اصلی ارجاع می‌داد و از شاگردان می‌خواست خودشان در متن تأمل کنند. همین ویژگی در کتاب‌هایش هم دیده می‌شود. بسیاری از آثارش در واقع درس‌گفتارهایی هستند که بعدا تنظیم و منتشر شده‌اند.
نثر او ترکیبی از اصطلاحات فنی فلسفه و عرفان با زبانی ادبی و گاه شاعرانه است. در لابه‌لای بحث‌های استدلالی، اشاره به آیات قرآن، روایات و ابیات شاعران بزرگ فارسی مثل مولوی و حافظ فراوان است. این ویژگی، خواندن آثارش را برای کسی که با ادبیات فارسی آشناست لذت‌بخش‌تر می‌کند.
او همچنین بر هماهنگی میان قرآن، عرفان و برهان تأکید داشت؛ یعنی معتقد بود وحی، شهود عرفانی و استدلال عقلی با هم در تعارض نیستند و هر کدام از راهی به حقیقت واحد می‌رسند. این دیدگاه در بسیاری از نوشته‌هایش بازتاب دارد.
سنت فلسفه‌ی اسلامی در ایران از فارابی و ابن سینا آغاز می‌شود، با سهروردی و حکمت اشراق ادامه می‌یابد و در حکمت متعالیه‌ی ملاصدرا به اوج می‌رسد. پس از ملاصدرا، حکیمانی مثل ملاهادی سبزواری این سنت را ادامه دادند و در قرن اخیر، علامه طباطبایی و شاگردانش آن را زنده نگه داشتند.
علامه حسن‌زاده یکی از حلقه‌های این زنجیره است. او از شاگردان علامه طباطبایی بود و خود شاگردان بسیاری تربیت کرد. تدریس طولانی‌مدت اسفار و فصوص و شرح‌های او بر این متن‌ها، سهم مهمی در انتقال این سنت به نسل‌های بعد داشت.
اگر به این سنت علاقه دارید، خواندن آثار او در کنار آثار استادانش و دیگر حکیمان معاصر، تصویر کاملی از وضعیت فلسفه‌ی اسلامی در قرن اخیر به شما می‌دهد.
عرفان نظری شاخه‌ای از معارف اسلامی است که می‌کوشد تجربه‌ها و یافته‌های عارفان را در قالب نظامی منسجم و مفهومی بیان کند. محور اصلی آن مفهوم «وحدت وجود» و نسبت خدا، انسان و جهان است. ابن عربی و شارحانش مهم‌ترین نمایندگان این سنت‌اند.
علامه سال‌ها فصوص الحکم و شرح قیصری بر آن را تدریس کرد و کتاب دروس شرح فصوص حاصل همین درس‌هاست. برای کسی که می‌خواهد عرفان نظری را به شکل جدی بیاموزد، این درس‌ها منبعی ارزشمند است. البته این متن‌ها دشوارند و بهتر است پس از آشنایی با مقدمات فلسفه و عرفان خوانده شوند.
جنبه‌ی معنوی و عبادی در زندگی و آثار این عالم پررنگ بود. او دعا و مناجات را بخشی جدایی‌ناپذیر از سلوک معنوی می‌دانست و در نوشته‌هایش بارها به ادعیه‌ی مأثور و معارف آن‌ها اشاره کرده است. الهی‌نامه‌ی او خود نمونه‌ای از این نگاه است: مناجاتی شخصی و صمیمی که خواننده را به خلوت با خدا دعوت می‌کند.
اگر به این حوزه علاقه دارید، فهرست ادعیه و زیارات (مفاتیح) کتاب‌های مرتبط را معرفی می‌کند. همچنین برای مطالعه‌ی تفسیری، فهرست تفسیر قرآن را ببینید.
هنگام انتخاب آثار این عالم به این نکته‌ها توجه کنید:
در روزگاری که شتاب زندگی کمتر فرصتی برای تأمل می‌گذارد، آثار این عالم دعوتی است به درنگ. او از خودشناسی، از نسبت انسان با هستی و از راه رسیدن به آرامش درونی سخن می‌گوید. این پرسش‌ها هرگز کهنه نمی‌شوند.
از سوی دیگر، گستردگی دانش او الگویی است از شیوه‌ی قدیم دانش‌اندوزی؛ شیوه‌ای که در آن ریاضیات و فلسفه و ادبیات و اخلاق از هم جدا نبودند. خواندن آثارش برای کسی که از تخصص‌گرایی خشک خسته شده، تجربه‌ای تازه است.
شاگردان و دوستدارانش نیز همواره از اخلاق، فروتنی و زندگی ساده‌ی او یاد کرده‌اند. این جنبه‌ی شخصیتی، به آثارش اعتباری دیگر می‌بخشد.
برای فهم اهمیت شرح‌هایی که در کتاب‌جم با نام این عالم معرفی شده‌اند، بد نیست کمی درباره‌ی خود اسفار بدانیم. نام کامل این اثر «الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه» است و صدرالدین شیرازی، مشهور به ملاصدرا، آن را در قرن یازدهم هجری نوشت. این کتاب مفصل‌ترین و جامع‌ترین اثر حکمت متعالیه است و تا امروز در حوزه‌ها به عنوان یکی از بالاترین متن‌های درسی فلسفه خوانده می‌شود.
عنوان «اسفار اربعه» یعنی چهار سفر، و به چهار سفر معنوی انسان اشاره دارد که عارفان از آن سخن گفته‌اند: سفر از خلق به سوی حق، سفر در حق، سفر از حق به سوی خلق و سفر در میان خلق. ملاصدرا ساختار کتابش را با الهام از این چهار مرحله سامان داده و مباحث هستی‌شناسی، الهیات، طبیعیات و نفس‌شناسی را در آن جای داده است.
چند اصل بنیادین حکمت متعالیه که در این کتاب پرورده شده‌اند، عبارت‌اند از:
خواندن متن عربی اسفار برای بیشتر خوانندگان دشوار است و به همین دلیل شرح‌های فارسی اهمیت زیادی دارند. آن‌ها پلی هستند میان متن اصلی و خواننده‌ای که می‌خواهد این مباحث را به زبان مادری خود بفهمد. پیشنهاد می‌کنیم جلدها را به ترتیب و با حوصله بخوانید و در صورت امکان، از درس استاد یا گروه مباحثه کمک بگیرید.
یکی از اندیشه‌هایی که علامه حسن‌زاده بارها بر آن تأکید می‌کرد، هماهنگی سه راه شناخت است: قرآن یا وحی، برهان یا استدلال عقلی، و عرفان یا شهود قلبی. به باور او این سه راه در نهایت به یک حقیقت می‌رسند و تعارضی که گاهی میان آن‌ها دیده می‌شود، از کوتاهی فهم ماست نه از خود حقیقت.
این دیدگاه ریشه‌ای کهن در سنت حکمت اسلامی دارد و ملاصدرا نیز به آن باور داشت. علامه طباطبایی، استاد او، هم در تفسیر المیزان و هم در آثار فلسفی‌اش همین راه را رفت. شاگرد نیز این سنت را ادامه داد و در نوشته‌هایش بارها نشان داد که چگونه یک مسئله را می‌توان هم از منظر آیات، هم از منظر برهان فلسفی و هم از منظر یافته‌های عارفان بررسی کرد.
برای خواننده‌ی امروز، این نگاه دعوتی است به اینکه عقل و ایمان را رقیب هم نبیند. حتی اگر با همه‌ی جزئیات این دیدگاه همراه نباشید، آشنایی با آن برای فهم سنت فکری حوزه‌های علمیه ضروری است.
کلیله و دمنه نام دو شغال است که در باب نخست کتاب، داستانشان در دربار شیر روایت می‌شود. دمنه حسود و زیرک است و با سخن‌چینی، میان شیر و گاوی به نام شنزبه دشمنی می‌اندازد. این حکایت و حکایت‌های دیگر کتاب، درس‌هایی درباره‌ی دوستی، دشمنی، حسد، خرد و رفتار با قدرتمندان در خود دارند.
کتاب از هند به ایران آمد، در دوره‌ی ساسانی به پهلوی ترجمه شد، سپس ابن مقفع آن را به عربی برگرداند و در نهایت نصرالله منشی آن را به نثری آراسته و فاخر به فارسی درآورد. همین سفر طولانی، کلیله و دمنه را به یکی از پرخواننده‌ترین کتاب‌های جهان کهن تبدیل کرد.
نثر نصرالله منشی پر از آیات، احادیث، امثال عربی و ابیات فارسی و عربی است و به همین دلیل برای خواننده‌ی امروز گاهی دشوار می‌نماید. چاپ‌های مصحح و همراه با توضیح، این دشواری را کمتر می‌کنند. اگر می‌خواهید با یکی از ستون‌های نثر فارسی آشنا شوید، این کتاب را در کتابخانه‌تان داشته باشید.
کسی که می‌خواهد آثار تخصصی این حکیم را به شکل منظم بخواند، بهتر است ترتیبی را رعایت کند که در حوزه‌ها برای آموزش فلسفه و عرفان رایج است. معمولا ابتدا متن‌های مقدماتی‌تر منطق و فلسفه خوانده می‌شود، سپس متن‌های میانی مثل شرح منظومه‌ی سبزواری و بدایه و نهایه‌ی علامه طباطبایی، و پس از آن اسفار. در عرفان نیز پس از مقدمات، سراغ شرح فصوص می‌روند.
با این ترتیب، شرح فارسی اسفار و دروس شرح فصوص در مرحله‌های پیشرفته‌ی این مسیر قرار می‌گیرند. الحجج البالغه را می‌توان پس از آشنایی با مباحث نفس در فلسفه خواند. دروس هیئت مسیر جداگانه‌ای دارد و برای آن بیش از فلسفه، آشنایی با هندسه و حساب لازم است.
البته خواننده‌ی علاقه‌مند غیرحوزوی هم می‌تواند با کمک منابع کمکی و حوصله، از این آثار بهره ببرد. مهم این است که انتظار نداشته باشید یک‌شبه همه‌ی مطالب را دریابید.
در سنت ادبی ما، کتاب‌هایی به نام «کشکول» وجود دارند که نویسنده در آن‌ها نکته‌ها، حکایت‌ها، شعرها و یادداشت‌های پراکنده‌ی خود را گرد آورده است. کشکول شیخ بهایی مشهورترین نمونه‌ی این نوع است. هزار و یک نکته را می‌توان در همین سنت جای داد: مجموعه‌ای از نکته‌های کوتاه در ریاضیات، نجوم، فلسفه، عرفان، ادبیات، تاریخ و اخلاق.
زیبایی این نوع کتاب در آن است که می‌شود آن را از هر صفحه‌ای باز کرد و خواند. هر نکته مستقل است و چند دقیقه بیشتر وقت نمی‌گیرد، اما گاهی همان چند خط، ذهن را تا مدت‌ها مشغول می‌کند. برای کسی که می‌خواهد با گستره‌ی دانش این عالم آشنا شود، هیچ کتابی بهتر از این مجموعه‌ها نیست. هزار و یک کلمه نیز با همین شیوه، اما مفصل‌تر، نوشته شده است.
اگر این کتاب‌ها را برای هدیه به یک دوستدار معارف دینی یا ادبیات کهن در نظر دارید، انتخاب مناسبی است، چون هر کس بسته به علاقه‌اش بخشی از آن را خواندنی می‌یابد.
او در روستای ایرا از منطقه‌ی لاریجان آمل در استان مازندران به دنیا آمد.
از جمله استادان او علامه ابوالحسن شعرانی، میرزا مهدی الهی قمشه‌ای و علامه سید محمدحسین طباطبایی بودند.
برای خواننده‌ی عمومی، هزار و یک نکته و الهینامه مناسب‌اند. برای علاقه‌مندان ادبیات، کلیله و دمنه با تصحیح او انتخاب خوبی است.
این کتاب به اثبات تجرد نفس ناطقه، یعنی غیرمادی بودن نفس انسان، با استدلال‌های گوناگون فلسفی می‌پردازد.
بله، مجموعه‌ی دروس هیئت و دیگر رشته‌های ریاضی حاصل درس‌های او در این زمینه است.
او در سال ۱۴۰۰ خورشیدی در آمل درگذشت.
علامه حسن‌زاده حکیمی بود که فلسفه و عرفان و ریاضیات و ادبیات را در خود جمع کرده بود و عمرش را صرف آموختن و آموزاندن کرد. آثارش، از شرح‌های تخصصی بر اسفار و فصوص تا کتاب‌های کوتاه و دل‌نشین، میراثی است که دوستداران معارف اسلامی سال‌ها از آن بهره خواهند برد.
در کتاب‌جم مجموعه‌ای از آثار او با قیمت روز و موجودی به‌روز در دسترس است. کتاب مناسب سطح و علاقه‌ی خود را انتخاب کنید و نسخه‌ی چاپی آن را آنلاین سفارش دهید.
