۴۳ اثر در کتاب‌جم
بهرام بیضایی نمایشنامه‌نویس، فیلمساز و پژوهشگر برجسته‌ی ایرانی است که اسطوره‌ها، تاریخ و قصه‌های کهن ایران را با زبانی فاخر و نگاهی تازه به صحنه و سینما آورد. «مرگ یزدگرد»، «عیار تنها» و پژوهش «نمایش در ژاپن» از آثار اویند. متن‌هایش برای هر کسی که زبان فارسی، تئاتر و تاریخ ایران را دوست دارد، خواندنی و ماندگار است.
بهرام بیضایی نمایشنامه‌نویس، فیلمساز و پژوهشگر بزرگ ایرانی است که بیش از نیم قرن، اسطوره، تاریخ و قصه‌های کهن ایران را به زبان صحنه و سینما برگردانده است. «مرگ یزدگرد»، «عیار تنها» و «تاراج‌نامه» از نوشته‌های اویند و کتاب «نمایش در ژاپن» نشان می‌دهد پژوهشگری دقیق هم هست. اگر به ادبیات نمایشی، تاریخ و زبان فارسی علاقه دارید، خواندن متن‌های بهرام بیضایی تجربه‌ای است که کمتر جایی پیدا می‌کنید. در این صفحه با زندگی، سبک و کتاب‌های او آشنا می‌شوید.
بیضایی در سال ۱۳۱۷ در تهران به دنیا آمد، در خانواده‌ای اهل شعر و ادب که ریشه در آران و بیدگل کاشان داشت. پدرش شاعر و تذکره‌نویس بود و در خانه‌شان کتاب و شعر جایی جدی داشت. او از نوجوانی به سینما و نمایش علاقه پیدا کرد و خیلی زود فهمید که درباره‌ی نمایش ایرانی، منبع جدی و منظمی وجود ندارد. همین کمبود او را به پژوهش کشاند.
بیضایی در دانشگاه تهران ادبیات خواند اما مسیر رسمی تحصیل را تا آخر ادامه نداد و بیشتر خودش، با کتابخانه و تماشا و نوشتن، آموخت. در دهه‌ی چهل نخستین نمایشنامه‌ها و پژوهش‌هایش منتشر شد و از همان زمان در کنار چند نویسنده‌ی هم‌نسلش، چهره‌ی تازه‌ای به تئاتر ایران داد. بعدها سال‌ها در دانشکده‌ی هنرهای زیبای دانشگاه تهران درس داد و در دهه‌ی پنجاه هم فیلمسازی را جدی دنبال کرد.
از حدود سال ۱۳۸۹ بیضایی در آمریکا زندگی و در دانشگاه استنفورد تدریس کرده است. در این سال‌ها چند نمایش تازه را هم آنجا روی صحنه برده و همچنان می‌نویسد.
بیضایی با مژده شمسایی، بازیگر بسیاری از فیلم‌ها و نمایش‌هایش، ازدواج کرده است. همکاری این دو در چند دهه، بخشی از تاریخ سینما و تئاتر ایران است.
نخستین چیزی که در متن‌های بیضایی به چشم می‌آید، زبان است. او فارسی را با دقت و عشقی کم‌نظیر به کار می‌برد. در نمایشنامه‌های تاریخی‌اش، زبانی می‌سازد که حال‌وهوای متن‌های کهن را دارد، اما برای مخاطب امروز قابل فهم است. واژه‌های فارسی سره، ساختارهای قدیمی جمله و ضرب‌آهنگی شبیه نثر کتاب‌های کهن، به گفت‌وگوها شکوه و موسیقی خاصی می‌دهد.
ویژگی دوم، پیوند اسطوره و تاریخ با پرسش‌های امروز است. بیضایی سراغ قصه‌های شاهنامه، روایت‌های تاریخی یا افسانه‌های عامیانه می‌رود، اما آن‌ها را تکرار نمی‌کند. او روایت رسمی را می‌شکند و از زاویه‌ی دیگری نگاه می‌کند: از زاویه‌ی آدم‌های بی‌صدا، زنان، مردم عادی و کسانی که تاریخ رسمی فراموششان کرده است.
ویژگی سوم، جایگاه زنان است. در بسیاری از آثار بیضایی، زن‌ها شخصیت‌هایی قوی، هوشمند و تعیین‌کننده‌اند. از زن آسیابان در «مرگ یزدگرد» تا شخصیت‌های زن فیلم‌هایش، او همیشه نشان داده که نیمه‌ی پنهان تاریخ را باید دید.
و بالاخره، تأثیر نمایش‌های سنتی. تعزیه، نقالی، پرده‌خوانی و نمایش‌های شادی‌آور ایرانی در ساختار کار بیضایی حضوری جدی دارند. او این سنت‌ها را خوب می‌شناسد و از آن‌ها برای ساختن شکلی تازه از نمایش استفاده می‌کند.
در کتاب‌جم مجموعه‌ای از نمایشنامه‌ها، فیلمنامه‌ها و پژوهش‌های بیضایی موجود است. بسیاری از این کتاب‌ها را نشر روشنگران و مطالعات زنان منتشر کرده است. چند نمونه:
کتاب‌های او در کتاب‌جم از ناشرهایی مثل روشنگران و مطالعات زنان، ثالث و نیلا عرضه می‌شوند. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود.
«مرگ یزدگرد» در یک آسیاب می‌گذرد. یزدگرد سوم، آخرین شاه ساسانی، که از برابر سپاه مهاجم گریخته، در آسیابی کشته شده است. سرداران و موبد به آسیاب می‌آیند و آسیابان را به قتل شاه متهم می‌کنند. اما وقتی آسیابان، همسرش و دخترش شروع به حرف زدن می‌کنند، روایت‌های گوناگون و متناقضی از آنچه شب گذشته اتفاق افتاده شکل می‌گیرد.
آیا آسیابان شاه را کشته؟ آیا مردی که در آسیاب بوده، واقعا شاه بوده؟ هر روایت چیزی تازه را رو می‌کند و کم‌کم معلوم می‌شود پرسش اصلی نمایش، فقط این نیست که چه کسی شاه را کشته، بلکه این است که چرا یک فرمانروایی بزرگ فرو ریخت و مردم عادی در این میان چه سهمی داشتند.
این نمایشنامه هم روی صحنه اجرا شده و هم خود بیضایی از آن فیلمی ساخته است. زبان «مرگ یزدگرد» از نمونه‌های درخشان نثر نمایشی فارسی است و بسیاری از دانشجوهای تئاتر آن را بارها خوانده‌اند. نسخه‌ی انگلیسی آن هم برای کسانی که می‌خواهند این اثر را به دوستان غیرفارسی‌زبان معرفی کنند یا با ترجمه‌ی متن نمایشی آشنا شوند، انتخاب جالبی است.
«عیار تنها» از متن‌هایی است که نشان می‌دهد بیضایی چطور با یک شخصیت تاریخی رفتار می‌کند. او قهرمان را از قاب رسمی بیرون می‌آورد و مردی تنها، در برابر قدرت و دسیسه، نشان می‌دهد. واژه‌ی «عیار» خود یادآور سنت عیاری و جوانمردی در فرهنگ ایرانی است و همین پیوند، به متن رنگ دیگری می‌دهد.
«تاراج‌نامه» نیز در همان سنت نمایشنامه‌های تاریخی اوست: متنی با زبانی سنگین و موسیقایی که با نگاهی انتقادی به گذشته، درباره‌ی قدرت، غارت و سرنوشت مردم حرف می‌زند. خواندن این متن‌ها حوصله می‌خواهد، اما برای کسی که به زبان فارسی و تاریخ ایران علاقه دارد، لذت فراوانی دارد.
اگر می‌خواهید بیشتر در این حال‌وهوا بمانید، فهرست ادبیات نمایشی در کتاب‌جم را ببینید.
«قصه‌های میر کفن‌پوش» از آثاری است که در آن روحیه‌ی قصه‌گویی سنتی ایرانی پررنگ است. بیضایی در این متن، مانند نقال‌ها و قصه‌گوهای قدیم، روایت‌ها را تودرتو و پرماجرا پیش می‌برد و هم‌زمان پرسش‌هایی درباره‌ی ستم و عدالت مطرح می‌کند.
«سه برخوانی» مجموعه‌ی سه متن کوتاه است که برای اجرا به شیوه‌ی «برخوانی»، یعنی خواندن و نقل کردن روی صحنه، نوشته شده‌اند. این متن‌ها از اسطوره‌ها و حماسه‌های ایرانی، از جمله داستان آرش، الهام گرفته‌اند. به خاطر کوتاهی، این کتاب برای آشنایی اولیه با نثر نمایشی بیضایی انتخاب خوبی است.
«وقتی همه خوابیم» فیلمنامه‌ی یکی از آخرین فیلم‌هایی است که بیضایی در ایران ساخت. داستان درباره‌ی پشت صحنه‌ی ساخت یک فیلم است و با زبانی طنزآمیز و تلخ، فشارهایی را نشان می‌دهد که یک فیلمساز برای حفظ اثرش تحمل می‌کند: سرمایه‌گذارها، دلال‌ها، ستاره‌سازی و دخالت‌هایی که هر کدام تکه‌ای از فیلم را عوض می‌کنند.
خواندن فیلمنامه تجربه‌ی متفاوتی از دیدن فیلم است. شما ساختار صحنه‌ها، گفت‌وگوها و توضیح‌های نویسنده را مستقیم می‌بینید و می‌فهمید که بیضایی چطور فیلم را روی کاغذ می‌سازد. برای علاقه‌مندان به سینما و فیلمنامه‌نویسی، این کتاب درس عملی کوچکی است.
بیضایی فقط نمایشنامه‌نویس و فیلمساز نیست؛ پژوهشگری جدی هم هست. کتاب «نمایش در ایران» او سال‌ها یکی از منابع اصلی درباره‌ی تاریخ نمایش ایرانی بوده است و دانشجوهای تئاتر نسل به نسل آن را خوانده‌اند. او در کنار آن، درباره‌ی نمایش در ژاپن و چین هم کتاب نوشت تا تئاتر ایرانی را در کنار سنت‌های نمایشی شرق ببیند.
«نمایش در ژاپن» که در کتاب‌جم موجود است، با زبانی روشن شکل‌های اصلی نمایش ژاپنی مثل نو، کابوکی و نمایش عروسکی را معرفی می‌کند. این کتاب برای کسی که به فرهنگ ژاپن یا تاریخ تئاتر علاقه دارد، شروعی مفید است و نشان می‌دهد بیضایی از همان جوانی، با نگاهی تطبیقی به فرهنگ‌ها نگاه می‌کرد.
از پژوهش‌های دیگر او، کتابی درباره‌ی ریشه‌های «هزار و یک شب» است که در آن کوشیده سرچشمه‌های ایرانی این مجموعه‌ی قصه را نشان دهد.
هرچند این صفحه درباره‌ی کتاب‌هاست، بدون اشاره به سینمای بیضایی، تصویر او کامل نمی‌شود. «رگبار» نخستین فیلم بلند او، داستان معلمی ساده در محله‌ای جنوب تهران است. «غریبه و مه» و «کلاغ» از فیلم‌های دهه‌ی پنجاه اویند. «چریکه‌ی تارا» با فضایی اسطوره‌ای در شمال ایران می‌گذرد. «باشو، غریبه‌ی کوچک» داستان پسری جنوبی است که در جنگ خانواده‌اش را از دست می‌دهد و به شمال می‌رسد؛ این فیلم در نظرسنجی‌های منتقدهای ایرانی بارها جزو بهترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران قرار گرفته است. «شاید وقتی دیگر»، «مسافران»، «سگ‌کشی» و «وقتی همه خوابیم» هم از فیلم‌های مهم بعدی او هستند.
بسیاری از فیلمنامه‌های بیضایی به شکل کتاب منتشر شده‌اند و خواندنشان برای دوستداران سینما، تجربه‌ای جدا از تماشای فیلم است.
بخش بزرگی از ارزش کار بیضایی در این است که سنت‌های نمایشی ایران را جدی گرفت. پیش از او بسیاری تئاتر را هنری وارداتی می‌دانستند که از غرب به ایران آمده است. بیضایی با پژوهش‌هایش نشان داد ایران از دیرباز شکل‌های نمایشی خودش را داشته است: تعزیه که مراسم سوگواری را به نمایشی کامل با موسیقی، لباس و صحنه‌ی ویژه تبدیل کرده بود؛ نقالی که در قهوه‌خانه‌ها داستان‌های شاهنامه را با صدا و حرکت زنده می‌کرد؛ پرده‌خوانی که با نقاشی‌های بزرگ قصه می‌گفت؛ و نمایش‌های شادی‌آور و روحوضی که با طنز و بداهه، مردم را می‌خنداند.
او این شکل‌ها را فقط ثبت نکرد، بلکه در کار خودش به آن‌ها جان تازه داد. ساختار «برخوانی» که در «سه برخوانی» می‌بینید، از همین سنت نقل و نقالی گرفته شده است. در بعضی نمایش‌هایش هم بازیگرها مستقیم با تماشاگر حرف می‌زنند، نقش عوض می‌کنند یا روایت را قطع می‌کنند، همان کارهایی که در نمایش‌های سنتی ایرانی رایج بود. نتیجه، تئاتری است که هم ایرانی است و هم امروزی.
برای کسی که می‌خواهد بداند تئاتر ایرانی از کجا آمده و چه ویژگی‌هایی دارد، خواندن پژوهش‌های بیضایی و بعد نمایشنامه‌هایش، مسیری روشن و دلنشین است.
بیضایی در بیش از شش دهه نوشتن، نمایشنامه‌های بسیاری پدید آورده است. بعضی از شناخته‌شده‌ترین آن‌ها این‌ها هستند:
این فهرست کامل نیست و بعضی از این عنوان‌ها ممکن است الان در کتاب‌جم موجود نباشند؛ کتاب‌های موجود را در بخش بالای همین صفحه دیده‌اید. اما نشان می‌دهد دامنه‌ی کار او از اسطوره و تاریخ کهن تا زندگی امروز شهری کشیده شده است.
خواندن نمایشنامه با خواندن رمان فرق دارد و برای خیلی‌ها اولش عجیب است. چند پیشنهاد ساده:
با این روش، نمایشنامه‌های بیضایی از متن‌هایی سخت به تجربه‌ای زنده و هیجان‌انگیز تبدیل می‌شوند.
زبان بیضایی گاهی برای خواننده‌ی تازه‌کار سخت است. این ترتیب کمک می‌کند آرام‌آرام وارد جهان او شوید:
یک توصیه: متن‌های نمایشی بیضایی را با صدای بلند بخوانید. این متن‌ها برای شنیده شدن نوشته شده‌اند و موسیقی جمله‌ها وقتی بلند خوانده می‌شود، بهتر شنیده می‌شود.
اگر بخواهیم تنها یک دلیل برای خواندن بیضایی بیاوریم، شاید همین باشد: او یکی از استادان زبان فارسی در روزگار ماست. متن‌هایش نشان می‌دهد فارسی چه توانایی‌هایی برای بیان دارد و چطور می‌توان از واژه‌های فراموش‌شده، دوباره زبانی زنده ساخت. بسیاری از نویسنده‌ها و مترجم‌های جوان، خواندن نمایشنامه‌های او را تمرینی برای نوشتن بهتر می‌دانند.
بیضایی به ریشه‌ی واژه‌ها حساس است و گاهی واژه‌هایی را به کار می‌برد که شاید برای خواننده‌ی امروز ناآشنا باشد. اما معمولا از بافت جمله می‌شود معنا را فهمید. این کتاب‌ها برای کسانی که به ادبیات و فرهنگ ایران علاقه دارند، گنجی از واژه و تصویر است. فهرست ادبیات و داستان کتاب‌جم را هم برای یافتن آثار دیگر ادبی ببینید.
او تاریخ رسمی را باور نمی‌کند و همیشه دنبال روایت دیگری است؛ روایتی که صدای مردم و فراموش‌شده‌ها را بشنواند.
آرش، ضحاک، سیاوش و دیگر چهره‌های اسطوره‌ای، بارها در کارهای او حاضر شده‌اند، اما همیشه با معنایی تازه.
زنان در آثار بیضایی کنشگر و هوشمندند و گاهی تنها کسانی‌اند که حقیقت را می‌بینند.
از «غریبه و مه» تا «باشو، غریبه‌ی کوچک»، آدمی که از جای دیگری آمده و باید پذیرفته شود، یکی از تصویرهای همیشگی کار اوست.
در کارهای متأخرش، او بیشتر به جایگاه هنرمند و دشواری‌های آفرینش هنری پرداخته است.
کمتر هنرمند ایرانی را می‌توان یافت که هم‌زمان در تئاتر، سینما و پژوهش چنین اثری گذاشته باشد. نسل‌های پیاپی از دانشجوهای تئاتر با کتاب‌های او درس خوانده‌اند، بازیگرها در نمایش‌هایش بالیده‌اند و فیلمسازهای جوان فیلم‌هایش را بارها دیده و تحلیل کرده‌اند. در نظرسنجی‌های منتقدها، فیلم‌های او همیشه در میان مهم‌ترین فیلم‌های سینمای ایران جای دارند و نمایشنامه‌هایش در فهرست متن‌های اصلی تئاتر فارسی.
اما شاید مهم‌ترین میراث او، نگاهش باشد. بیضایی به ما یاد داد که فرهنگ ایرانی را جدی بگیریم، گذشته را با دقت و بدون تعصب بخوانیم و از دل سنت، چیزی تازه بسازیم. او نشان داد می‌شود هم به ریشه‌ها وفادار بود و هم از پرسیدن نترسید. اجراهای نمایش‌های او، چه در تهران و چه در خارج از ایران، همیشه با استقبال بزرگی روبه‌رو شده‌اند و صف‌های طولانی تماشاگرها نشان می‌دهد مخاطب فارسی‌زبان هنوز تشنه‌ی همین نوع کار است.
برای خواننده‌ی امروز، کتاب‌های بیضایی دری به این جهان پرمایه است. حتی اگر هیچ‌وقت فرصت دیدن اجرای زنده‌ی یکی از نمایش‌هایش را نداشته باشید، با خواندن متن‌ها می‌توانید بخش بزرگی از این تجربه را از آن خودتان کنید.
نسخه‌ی انگلیسی «مرگ یزدگرد» هم برای زبان‌آموزهای پیشرفته یا کسانی که می‌خواهند متن ایرانی را به دوستان خارجی معرفی کنند، جذاب است. کتاب‌های آموزشی و دوزبانه را در فهرست آموزش زبان انگلیسی می‌توانید پیدا کنید.
در دانشکده‌های هنر ایران، کمتر دانشجوی تئاتر یا سینمایی پیدا می‌شود که نامی از بیضایی نشنیده باشد. استادها برای درس تاریخ نمایش، به پژوهش‌های او ارجاع می‌دهند و برای کلاس‌های نمایشنامه‌نویسی، صحنه‌هایی از متن‌هایش را تحلیل می‌کنند. گروه‌های تئاتر دانشجویی هم بارها متن‌های کوتاه او را برای تمرین و اجرا انتخاب کرده‌اند.
اگر می‌خواهید کتابخانه‌ی کوچکی از ادبیات نمایشی فارسی بسازید، چند کتاب بیضایی، کنار متن‌های نمایشنامه‌نویس‌های دیگر ایرانی و ترجمه‌های کلاسیک تئاتر جهان، ستون اصلی آن خواهد بود. این کتاب‌ها ماندگارند و هر بار که دوباره سراغشان بروید، چیز تازه‌ای در آن‌ها پیدا می‌کنید.
در کتاب‌جم نسخه‌ی چاپی نمایشنامه‌ها، فیلمنامه‌ها و پژوهش‌های بیضایی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت هر کتاب قیمت روز است و موجودی هم هر روز بررسی می‌شود. بعضی عنوان‌های او ممکن است در مقاطعی ناموجود باشند، چون تجدید چاپشان زمان می‌برد؛ وضعیت فعلی هر کتاب روی صفحه‌اش نوشته شده است.
پیش از سفارش به نام ناشر، نوبت چاپ، تعداد صفحه و نوع جلد نگاه کنید. اگر قصد هدیه دادن دارید، «مرگ یزدگرد» برای هر دوستدار ادبیات انتخابی امن و ماندگار است.
هر دو. او نمایشنامه‌نویس، فیلمنامه‌نویس، کارگردان سینما و تئاتر و پژوهشگر است و در همه‌ی این زمینه‌ها آثار مهمی دارد.
«مرگ یزدگرد» شناخته‌شده‌ترین نمایشنامه‌ی اوست و هم اجرای صحنه‌ای و هم نسخه‌ی سینمایی دارد.
زبان بعضی متن‌هایش کهن و ادبی است و کمی حوصله می‌خواهد، اما بعد از چند صفحه به آن عادت می‌کنید. خواندن با صدای بلند هم کمک می‌کند.
او از حدود سال ۱۳۸۹ در آمریکا زندگی می‌کند و در دانشگاه استنفورد درس داده است.
برای علاقه‌مندان به تئاتر، فرهنگ ژاپن و تاریخ نمایش در شرق. زبان کتاب روشن است و پیش‌زمینه‌ی تخصصی زیادی نمی‌خواهد.
برای معرفی این نمایشنامه به مخاطب غیرفارسی‌زبان، تمرین زبان انگلیسی و مقایسه‌ی متن اصلی با ترجمه مناسب است.
بیضایی در تاریخ فرهنگ معاصر ایران جایگاهی یگانه دارد. او هم سنت‌های نمایشی ایرانی را با دقت پژوهشگر بررسی کرد، هم از دل آن‌ها نمایش و سینمایی تازه ساخت و هم زبانی پدید آورد که فارسی را زیباتر و تواناتر نشان می‌دهد. خواندن متن‌های او یعنی دیدن تاریخ و اسطوره‌ی ایران از زاویه‌ای تازه و شنیدن صدای کسانی که کمتر شنیده شده‌اند.
اگر تا امروز چیزی از او نخوانده‌اید، با «مرگ یزدگرد» شروع کنید و بعد سراغ «سه برخوانی»، «عیار تنها» و «نمایش در ژاپن» بروید. همه‌ی کتاب‌های موجود بیضایی را در کتاب‌جم ببینید و نسخه‌ی چاپی‌شان را با قیمت روز سفارش بدهید.
