نمایشنامه کتابی عجیب است: نویسندهاش نمیخواهد فقط خوانده شود، میخواهد روی صحنه زنده شود. هر دیالوگ منتظر صدای بازیگر است، هر توضیح صحنه منتظر کارگردان و هر سکوت منتظر تماشاگری که نفسش را حبس کند. با این حال نمایشنامه را میشود در خانه هم خواند، و بسیاری از ما اولین آشناییمان با تئاتر از همین راه بوده است. این صفحه دربارهی ادبیات نمایشی است: کتابهایی که برای خواندن، تمرین بازیگری، اجرا روی صحنه و شناخت نمایشنامهنویسها به کار میآیند. اگر نمیدانید از کدام نمایشنامه شروع کنید، چطور بخوانید یا چه کتابی برای گروه تئاتر بخرید، ادامهی متن را بخوانید.
خوانندهی این متن ممکن است دانشجوی تئاتر، بازیگر تازهکار، کارگردان گروه دانشجویی، معلم ادبیات یا کسی باشد که فقط دلش میخواهد داستانی به شکل دیگر بخواند. ما سعی کردهایم برای همهی اینها چیزی داشته باشیم و لحنمان ساده و روشن بماند.
ادبیات نمایشی شاخهای از ادبیات است که متنش برای اجرا نوشته میشود. نمایشنامه، فیلمنامهی صحنهای، متن رادیویی و شکلهای دیگری از این دست همه به آن تعلق دارند. تفاوت اصلی آن با رمان در این است که نمایشنامه راوی ندارد. در رمان نویسنده میتواند بنویسد «او در دلش ترسیده بود». در نمایشنامه فقط دیالوگ و حرکت هست و تماشاگر باید ترس را از رفتار و حرف آدمها بفهمد.
همین محدودیت نمایشنامه را فشرده و پرکشش میکند. هر جمله باید کار کند، چون فرصت توضیح اضافه نیست. نمایشنامهنویس مثل کسی است که با مصالح کم خانهای محکم میسازد: گفتوگو، تعلیق، فضا و شخصیت.
نکتهی دیگر، خوانندهی نمایشنامه شریک خلاقیت است. وقتی نمایشنامه میخوانید باید صدا، حرکت و صحنه را در ذهنتان بسازید. همین کار خواندن نمایشنامه را به تمرین خوبی برای تخیل تبدیل میکند. اگر به هنرهای دیگر صحنه هم علاقه دارید، میتوانید به دستهی نمایش (بازیگری و کارگردانی) سر بزنید که مکمل همین بحث است.
دانشجو معمولا به دو چیز نیاز دارد: نمایشنامههای کلاسیک و کتابهای تحلیلی. اولی برای خواندن و کار روی متن است و دومی برای فهم روشها و نظریهها. در فهرست نمونهی این دسته عنوانی مثل «شخصیت بیگانه و بیگانگی در ادبیات نمایشی معاصر ایران و امریکا» دیده میشود که از نامش برمیآید نگاهی تحلیلی و مقایسهای دارد و بیشتر به کار دانشجو و پژوهشگر میآید.
بازیگر برای تمرین به متنهای کوتاه و متنوع احتیاج دارد. کارگردان دنبال نمایشنامهای است که بشود اجرا کرد، با تعداد بازیگر و فضای مناسب گروهش. مجموعههایی مثل «شصت و یک نمایشهای یکدقیقهای رادیویی» از عنوانشان برمیآید که متنهای خیلی کوتاهاند و برای تمرین یا اجرای فشرده به کار میآیند.
کسی که در مدرسه یا کانون فرهنگی کلاس نمایش دارد، دنبال متنهایی است که با سن و توان بچهها بخواند. هر نمایشنامهای برای همهی گروهها مناسب نیست، پس خواندن توضیح ناشر و سنجیدن موضوع پیش از خرید ضروری است.
بعضیها اهل صحنه نیستند، اما نمایشنامه را دوست دارند چون کوتاه است، سریع پیش میرود و همهاش دیالوگ است. برای این گروه، نمایشنامه راه دلپذیری برای آشنایی با ادبیات جهان و ایران است.
خواندن نمایشنامه با خواندن رمان فرق دارد و اگر مثل رمان بخوانید ممکن است خسته شوید. چند توصیهی ساده به کار میآید.
اول، فهرست شخصیتها را جدی بگیرید. در ابتدای نمایشنامه معمولا فهرستی از آدمها و رابطهی آنها آمده است. اگر تعدادشان زیاد است، خودتان یک برگه بنویسید تا بعدا گم نشوید. دوم، توضیحهای صحنه را نادیده نگیرید. آن جملههای داخل پرانتز یا متن مایل، حالوهوای صحنه را میسازند. سوم، بلند بخوانید. دیالوگ برای گوش نوشته شده، پس خواندن با صدای بلند، حتی نصفهونیمه، ریتم متن را نشان میدهد.
چهارم، بگذارید بین دو پرده مکث کنید. نمایشنامه نفس دارد و اگر یکنفس تمامش کنید ممکن است از لحظههای ظریف غافل شوید. پنجم، با کسی همخوانی کنید. اگر دوستی دارید که تئاتر را دوست دارد، هرکدام نقشی بگیرید و با هم بخوانید. این کار لذت متن را چند برابر میکند.
ششم، نگران فهمیدن همهچیز نباشید. بعضی نمایشنامهها عمدا مبهماند و میخواهند شما را به فکر وادارند. اگر بار اول همهاش را نفهمیدید، یعنی نمایشنامه کار خودش را کرده است. چند روز بعد دوباره سراغش بروید.
این پرسش را زیاد میشنویم و جواب ثابتی ندارد. نمایشنامهی ایرانی مزیتاش نزدیکی فرهنگی است: زبان، فضا و دغدغههایش آشناست و بازیگر و کارگردان ایرانی راحتتر با آن ارتباط میگیرد. نمایشنامهی خارجی پنجرهای به سنتهای دیگر تئاتر باز میکند و به تنوع دید کمک میکند.
پیشنهاد ما این است که هر دو را کنار هم بخوانید. مثلا یک نمایشنامهی معاصر ایرانی و بعد یک کار کلاسیک خارجی. اگر مجبورید انتخاب کنید، از چیزی شروع کنید که به آن علاقه دارید. علاقه بهترین انگیزه است.
در فهرست نمونه، عنوانهایی مثل «ارت (نمایشنامه)»، «اروند خون (نمایشنامه)»، «علی اشرف»، «بحران» و «بچههای مسجد» دیده میشود. برای دانستن نویسنده و موضوع هرکدام، باید صفحهی خود کتاب را ببینید. ما دربارهی محتوای کتابهایی که ندیدهایم ادعایی نمیکنیم.
در سمت خارجی، «نمایشنامهی مدرن ایبسن (جلد اول)» نمونهای از نمایشنامهنویس شناختهشدهی نروژی است که اسمش در تاریخ تئاتر مدرن تکرار میشود. اگر میخواهید با ریشههای تئاتر مدرن آشنا شوید، آثار ایبسن نقطهی شروع رایجی است. عنوان «نیچه، ای پسر بد، دو نمایشنامه» هم نشان میدهد که مجموعهای شامل دو نمایشنامه است و مشخصات دقیقتر را در صفحهی کتاب میتوانید ببینید.
ادبیات نمایشی امروز فقط تکرار قالبهای قدیمی نیست. نمایشنامهنویسهای معاصر با فرمهای تازه آزمایش میکنند: متنهای کوتاه، صحنههای ترکیبی، گفتوگوهای بیربط ظاهری و روایتهای تکهتکه. بعضی متنها بیشتر شبیه شعر یا قطعهی موسیقیاند تا نمایشنامهی سنتی.
بعضی کتابهای این دسته هم فقط متن نیستند و دربارهی نمایشنامهها مینویسند. کتابی که موضوعش شخصیت بیگانه و احساس بیگانگی در نمایشنامههای ایران و آمریکا است، نمونهای از این پژوهشهاست. اگر میخواهید بدانید نمایشنامهنویسها چطور دربارهی احساسهایی مثل تنهایی و ناهمخوانی با جامعه مینویسند، چنین کتابهایی جالباند.
یک نکته: نمایشنامهی معاصر را با ذهن باز بخوانید. اگر انتظار داستان خطی و پایان روشن دارید، ممکن است بعضی متنها گیجتان کنند. بگذارید فضای متن روی شما اثر بگذارد و بعد بپرسید نویسنده چه میخواسته بگوید.
اگر هنوز به نمایشنامهی بلند عادت نکردهاید، متنهای کوتاه راه خوبی برای شروعاند. نمایش رادیویی نوعی از ادبیات نمایشی است که فقط با صدا کار میکند. چون تصویر ندارد، همهچیز به دیالوگ، صدا و موسیقی تکیه دارد. عنوانی مثل «شصت و یک نمایشهای یکدقیقهای رادیویی» از نامش برمیآید که مجموعهای از متنهای بسیار کوتاه است.
مزیت این متنها این است که بازیگر یا نویسنده را با فشردگی آشنا میکنند. در یک دقیقه باید موقعیت، آدمها و گره یا شوخی را نشان داد. این تمرینی عالی برای نویسندههای تازهکار است: هر کلمه باید حسابشده باشد.
برای بازیگرانی که میخواهند برای شنیدن یا تمرین صدا کار کنند هم این متنها ارزش دارند. میتوانید هر روز یکی را بلند بخوانید، با لحنهای مختلف تمرین کنید و ببینید تغییر لحن چه معنایی میسازد. هزینهی این تمرین صفر است و اثرش زیاد.
خواندن نمایشنامه بهترین معلم نمایشنامهنویسی است. اگر میخواهید بنویسید، اول زیاد بخوانید و ببینید نمایشنامهنویسها چطور صحنه را شروع میکنند، تنش میسازند و صحنه را میبندند. چند اصل ساده به کار میآید.
اول، شخصیت باید چیزی بخواهد. آدمی که هیچ خواستهای ندارد، صحنه را جلو نمیبرد. دوم، مانع باشد. اگر شخصیت همان لحظه به خواستهاش برسد، تنشی وجود ندارد. سوم، دیالوگ کار کند. هر جمله باید یا اطلاعات بدهد، یا رابطه را نشان بدهد یا تنش را بالا ببرد. اگر جملهای هیچکدام از اینها را نکند، حذفش کنید.
چهارم، نشان بدهید، نه بگویید. بازیگر نمیتواند «غمگین است» را اجرا کند، اما میتواند رفتاری نشان بدهد که غم را نمایان کند. پنجم، متن را بلند بخوانید و از دوستانتان بخواهید بخوانند. جایی که زبان بازیگر گیر میکند، معمولا جایی است که متن مشکل دارد.
ششم، بازنویسی را جدی بگیرید. نمایشنامهی خوب در اولین پیشنویس به دنیا نمیآید. چند بار بنویسید، کوتاه کنید و بگذارید کسانی که به شما راست میگویند بخوانند.
نمایشنامه با سینما و انیمیشن خویشاوندی نزدیکی دارد. فیلمنامه هم مثل نمایشنامه با دیالوگ و توصیف صحنه سروکار دارد، هرچند ابزارهایش متفاوت است. کسی که نمایشنامهنویسی را خوب بداند، ساختار و دیالوگ را هم خوب میفهمد و در فیلمنامهنویسی هم به کارش میآید.
اگر به تصویر و حرکت هم علاقه دارید، دستههای سینما و انیمیشن کنار همین دسته قرار دارند و میتوانید هنگام مطالعه به آنها هم نگاه کنید. دستهی مادر این بخش نیز هنر و معماری است که همهی این رشتهها را زیر یک چتر میآورد.
ارتباط نمایش با هنرهای دیگر همینجا تمام نمیشود. طراحی صحنه و لباس، نور و صدا، همه بخشی از تجربهی نمایشاند. نمایشنامه در واقع نقطهی شروع است و کارگردان، طراح و بازیگر آن را به تجربهی زنده تبدیل میکنند. کسی که با این همکاری آشنا باشد، هنگام خواندن نمایشنامه هم بهتر تصور میکند.
در فهرست کتابهای ادبیات نمایشی، بعضی عنوانها شمارهی جلد دارند. «نمایشنامهی مدرن ایبسن (جلد اول)» یکی از آنهاست. اگر جلد اول را میخرید، بدانید که کتاب بخشی از مجموعه است و جلدهای بعدی جداگانه هستند. پیش از خرید ببینید کدام نمایشنامهها در کدام جلد آمده است، مخصوصا اگر دنبال اثر مشخصی میگردید.
بعضی کتابها هم مجموعهی چند نمایشنامهاند، مثل عنوانی که «دو نمایشنامه» در نامش دارد. اینگونه کتابها برای کسی که میخواهد سبک یک نویسنده را در چند اثر ببیند، ارزشمندند. مجموعههای کوتاه هم مناسب کسانی هستند که وقت کم دارند.
در خرید برای گروه، تعداد کپی هم مهم است. اگر گروه شما ده بازیگر دارد و یک نمایشنامه را با هم تمرین میکنید، باید برای هر نفر یک نسخه بخرید. این را از قبل حساب کنید و شمارش را با تعداد نقشها تنظیم کنید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود و مشخصات هر کتاب در صفحهی خودش است.
خواندن متنهای این حوزه با چند اصطلاح سادهتر میشود. پرده به بخشهای بزرگ نمایشنامه میگویند و صحنه به بخش کوچکتری که معمولا با ورود یا خروج شخصیتی عوض میشود. تکگویی سخنگفتن یک شخصیت با خودش یا تماشاگر است. حرفزدن به کنار جملهای است که شخصیت به تماشاگر میگوید و بقیهی شخصیتها آن را نمیشنوند. گره لحظهای است که مشکل اصلی شکل میگیرد و گرهگشایی لحظهای که باز میشود.
ضدقهرمان، نقش فرعی، بازی در بازی، فاصلهگذاری و دیالوگ درونی هم اصطلاحهایی هستند که در کتابهای تحلیلی میبینید. نگران نباشید اگر همه را نمیشناسید. بیشتر کتابهای خوب اصطلاحها را در جای خود توضیح میدهند و شما هنگام خواندن یاد میگیرید.
پیشنهاد ما این است که اولین بار که به اصطلاحی برخوردید، معنایش را کنار صفحه یادداشت کنید. بعد از دو سه کتاب، دفترچهی کوچک شما به واژهنامهی شخصی ارزشمندی تبدیل میشود.
اگر میخواهید نمایشنامه را جدی بخوانید و نه فقط ورق بزنید، این برنامهی هفتروزه را امتحان کنید.
این برنامه شاید زیاد به نظر برسد، اما هر روز ده تا بیست دقیقه بیشتر نیست. نتیجهاش این است که نمایشنامه را نه فقط خواندهاید، بلکه با آن زندگی کردهاید. تکرار این برنامه با چند نمایشنامه، در مدت کوتاهی نگاه شما را به ادبیات نمایشی عوض میکند.
نمایشنامه هدیهی خوبی برای آدمهای اهل هنر است. برای دوستی که در گروه تئاتر بازی میکند، مجموعهی نمایشنامهای از نویسندهای که دوستش دارد هدیهی دلنشینی است. برای دانشجوی رشتهی تئاتر، کتاب تحلیلی دربارهی ادبیات نمایشی یا مجموعهی آثار یک نمایشنامهنویس کلاسیک مناسب است. برای کسی که تازه به تئاتر علاقهمند شده، یک نمایشنامهی کوتاه و روان انتخاب بهتری از یک کتاب نظری سنگین است.
هنگام انتخاب هدیه، به سلیقهی گیرنده فکر کنید. کسی که کمدی را دوست دارد، شاید از یک درام سنگین خوشش نیاید. اگر مطمئن نیستید، مجموعهای از متنهای کوتاه و متنوع، مثل مجموعهی نمایشهای یکدقیقهای، انتخاب امنتری است چون هر خوانندهای چیزی در آن پیدا میکند. یادداشت کوتاهی دربارهی دلیل انتخابتان بنویسید. این یادداشت اغلب از خود کتاب هم بیشتر یادگار میماند.
مشخصات هر کتاب ادبیات نمایشی در صفحهی خودش آمده است و میتوانید پیش از سفارش بخوانید. نسخهی چاپی را آنلاین سفارش بدهید و اگر برای هدیه است، از قبل زمان کافی در نظر بگیرید.
اشتباه اول، خرید کتاب نظری برای کسی که فقط متن میخواهد است. کتابهای تحلیلی و پژوهشی ارزشمندند اما شکل و لحنشان با نمایشنامه فرق دارد. اگر دنبال متن قابل اجرا هستید، عنوان را با دقت بخوانید.
اشتباه دوم، انتخاب نمایشنامهای که با گروه شما نمیخواند. تعداد نقشها، جنسیت آنها، فضای مورد نیاز و پیچیدگی صحنه را با امکانات گروه بسنجید. نمایشنامهای عالی که به بازیگر و صحنهی خاصی نیاز دارد، برای گروه کوچک مناسب نیست.
اشتباه سوم، فقط به نام نویسنده اعتماد کردن. نام مهم است، اما بهتر است مقدمه یا توضیح کتاب را بخوانید و ببینید موضوع و فضای آن به شما میخورد یا نه.
اشتباه چهارم، انتظار خواندن مثل رمان. نمایشنامه سرعت و ریتم دیگری دارد و باید صبورانه یاد گرفت که چطور خوانده شود.
اشتباه پنجم، رها کردن بعد از فصل اول. بعضی نمایشنامهها ابتدا کند به نظر میرسند. به خودتان دو یا سه صحنه فرصت بدهید و بعد قضاوت کنید.
در کلاس، نمایشنامه ابزار خوبی است، چون خواندن نقشها به بچهها و جوانها کمک میکند خودشان را جای دیگری بگذارند. معلمی که نمایشنامهی مناسب انتخاب کند، هم زبان را تقویت میکند و هم همدلی را. هر نفر نقشی میگیرد و متن را به شکل خوانش نمایشی اجرا میکند و این کار را حتی بدون صحنه و لباس هم میشود انجام داد.
برای گروههای دانشجویی و هنری، فرایند معمولا از خوانش دورمیزی شروع میشود: همه دور یک میز مینشینند، متن را میخوانند و دربارهی معنا و نیت هر صحنه حرف میزنند. سپس تمرین حرکتی و حفظ متن میآید. اگر نسخههای متن یکسان باشد و شمارهی صفحهها یکی باشد، بحث راحتتر پیش میرود، پس بهتر است همه از یک چاپ استفاده کنند.
هنگام انتخاب متن برای گروه، سه پرسش را بپرسید: بازیگرها میتوانند نقشها را درست بازی کنند؟ صحنهی مورد نیاز در امکانات ماست؟ موضوع متن برای تماشاگر ما مناسب است؟ اگر جواب هر سه بله بود، متن را انتخاب کنید و اگر نه، دنبال گزینهی دیگری بگردید.
لازم نیست حتما عضو گروه تئاتر باشید تا از ادبیات نمایشی لذت ببرید. با دو یا سه دوست یا اعضای خانواده میتوانید یک شب نمایشنامهخوانی بگذارید. هرکس نقشی را میگیرد، متن را از روی کتاب میخواند و بقیه گوش میدهند. لازم نیست نقشها را حفظ کنید یا لباس بپوشید. فقط با صدا و لحن، متن جان میگیرد. چنین شبی معمولا با خنده و بحث تمام میشود.
برای اولین بار، نمایشنامهای کوتاه و سبک انتخاب کنید که تعداد نقشهایش با تعداد حاضران بخواند. اگر شخصیتها بیشتر از آدمهاست، یک نفر میتواند دو نقش بخواند، به شرطی که صحنههایشان همزمان نباشد. پیش از شروع، خلاصهای از داستان را بگویید و بعد از پایان، دربارهی پرسشهایی مثل کدام شخصیت را بیشتر دوست داشتید و چرا صحبت کنید.
این تجربه برای نوجوانان هم جذاب است، چون بیفشار و بازیگوشانه است. خواندن نمایشنامه به شکل جمعی، زبان و شنیدن را تقویت میکند و به بچهها یاد میدهد که چطور خودشان را جای دیگران بگذارند. حتی اگر هیچوقت وارد تئاتر نشوند، این مهارت در زندگی به کارشان میآید.
با یک نمایشنامهی کوتاه شروع کنید که موضوعش برایتان جذاب باشد. اگر میخواهید با تئاتر مدرن آشنا شوید، آثار نمایشنامهنویسهای شناختهشدهای مثل ایبسن نقطهی شروع خوبیاند. مهمترین معیار علاقهی شماست.
نه. نمایشنامه دیالوگمحور است و بهتر است شخصیتها و توضیحهای صحنه را با دقت دنبال کنید و اگر شد بلند بخوانید. هر صحنه را مثل یک تصویر زنده در ذهنتان بسازید.
متنهای کوتاه و متنوع، مثل مجموعههای نمایشهای کوتاه، برای تمرین مناسباند. برای تمرین جدیتر، نمایشنامههای کامل را با مربی یا همگروهی کار کنید.
بله، علاوه بر متن نمایشنامهها، کتابهایی دربارهی نمایشنامهها و ادبیات نمایشی هم دیده میشود. برای دانستن دقیق موضوع و سطح هر کتاب، مشخصات آن را در صفحهی خودش بخوانید.
بیشتر نمایشنامهها برای اجرا نوشته شدهاند، اما ممکن است برای اجرای عمومی شرایط قانونی و اجازهی نویسنده یا ناشر لازم باشد. این موضوع را پیش از اجرا بررسی کنید.
بهتر است برای هر بازیگر و کارگردان یک نسخه داشته باشید تا همه از یک متن و شمارهی صفحهی یکسان استفاده کنند. این کار تمرین را روانتر میکند.
بله، نسخهی چاپی را میتوانید آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز میشود.
ادبیات نمایشی پلی است بین کتاب و صحنه. کسی که نمایشنامه میخواند، هم لذت ادبی میبرد و هم دنیای تئاتر را کشف میکند. چه دانشجو باشید و چه بازیگر یا خوانندهی کنجکاو، یک نمایشنامهی خوب میتواند در چند ساعت شما را به دنیایی ببرد که در رمانهای بلند هم کم پیدا میشود.
کتابهای ادبیات نمایشی کتابجم را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخهی چاپی مناسب را آنلاین سفارش بدهید. اگر کتابی برای گروهتان میخواهید، پیش از سفارش تعداد نقشها و امکانات را بسنجید. و اگر علاقهمندید که پس از نمایشنامه به سراغ کتابهای بازیگری بروید، به نمایش (بازیگری و کارگردانی) نگاهی بیندازید.