۲۸ اثر در کتاب‌جم
ماریو بارگاس یوسا رمان‌نویس و جستارنویس اهل پرو و برنده‌ی نوبل ادبیات است که با رمان‌هایی مثل «سال‌های سگی» و «روزگار سخت» قدرت، دیکتاتوری و جدال فرد با ساختارهای سرکوبگر را با ساختاری چندلایه روایت کرده است. جستارهای او مثل «چرا ادبیات» و «عیش مدام» هم برای هر علاقه‌مند به ادبیات و نویسندگی خواندنی‌اند.
ماریو بارگاس یوسا رمان‌نویس، جستارنویس و روزنامه‌نگار اهل پرو و یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های ادبیات آمریکای لاتین در قرن بیستم است. او در سال ۲۰۱۰ جایزه‌ی نوبل ادبیات را گرفت و آثارش به ده‌ها زبان، از جمله فارسی، ترجمه شده‌اند. یوسا را با رمان‌هایی می‌شناسند که قدرت، خشونت، دیکتاتوری و جدال فرد با ساختارهای سرکوبگر را با ساختاری پیچیده و جذاب روایت می‌کنند. در این صفحه با زندگی، سبک، مهم‌ترین کتاب‌های ماریو بارگاس یوسا و ترجمه‌های فارسی آن‌ها آشنا می‌شوید و می‌فهمید از کجا شروع کنید.
یوسا از آن نویسنده‌هایی است که هم قصه‌گوی ماهری است و هم متفکری پرشور. او فقط رمان ننوشت؛ درباره‌ی ادبیات، سیاست، آزادی و نویسنده‌های محبوبش هم جستارهای خواندنی زیادی نوشت. حتی یک بار پا به میدان سیاست گذاشت و نامزد ریاست‌جمهوری کشورش شد. زندگی پرماجرای او خودش به اندازه‌ی یک رمان خواندنی است.
یوسا در سال ۱۹۳۶ در شهر آرکیپا در جنوب پرو به دنیا آمد. بخشی از کودکی‌اش را در بولیوی گذراند و بعد به پرو برگشت. نوجوانی‌اش با تجربه‌ای همراه بود که بعدها به یکی از مهم‌ترین رمان‌هایش تبدیل شد: پدرش او را به یک مدرسه‌ی نظامی در لیما فرستاد؛ جایی سخت و پرخشونت که تصویرش در رمان «سال‌های سگی» آمده است.
یوسا در دانشگاه ادبیات و حقوق خواند، از جوانی روزنامه‌نگاری کرد و بعد برای ادامه‌ی تحصیل به اروپا رفت. سال‌های زیادی از زندگی‌اش را در پاریس، لندن، بارسلونا و مادرید گذراند و در همین دوران رمان‌هایی نوشت که او را به شهرت جهانی رساندند. او در کنار نویسنده‌هایی مثل گابریل گارسیا مارکز، خولیو کورتاسار و کارلوس فوئنتس، از چهره‌های اصلی جریانی بود که به «بوم» ادبیات آمریکای لاتین معروف شد؛ دوره‌ای که در آن رمان‌های این منطقه در سراسر جهان خوانده شدند.
یوسا در سال ۱۹۹۰ نامزد ریاست‌جمهوری پرو شد اما در دور دوم انتخابات به آلبرتو فوجیموری باخت. بعد از آن بیشتر در اسپانیا زندگی کرد و تابعیت اسپانیا را هم گرفت، هرچند هیچ‌وقت پیوندش با پرو را از دست نداد. در سال ۲۰۱۰ آکادمی سوئد نوبل ادبیات را به او داد. یوسا تا سال‌های پایانی عمر می‌نوشت و در سال ۲۰۲۵ در لیما درگذشت.
اگر بخواهیم ویژگی‌های اصلی سبک یوسا را بشماریم، به چند نکته می‌رسیم که او را از بسیاری از هم‌نسلانش جدا می‌کند.
یوسا عاشق بازی با ساختار رمان است. او گاهی چند داستان را در زمان‌ها و مکان‌های مختلف کنار هم پیش می‌برد، گفت‌وگوهای مربوط به دو زمان متفاوت را در یک بند به هم می‌بافد و از خواننده می‌خواهد خودش تکه‌ها را کنار هم بگذارد. این تکنیک در نگاه اول ممکن است گیج‌کننده باشد، اما وقتی به آن عادت کنید، لذت کشف ارتباط‌ها بخشی از تجربه‌ی خواندن می‌شود.
خیلی‌ها ادبیات آمریکای لاتین را با رئالیسم جادویی گارسیا مارکز می‌شناسند. اما یوسا راه دیگری رفت. رمان‌های او بیشتر واقع‌گرا هستند و به جای جادو و افسانه، به جامعه، سیاست و روان آدم‌ها می‌پردازند. او پژوهش زیادی برای رمان‌هایش می‌کرد و بسیاری از آن‌ها بر پایه‌ی رویدادهای تاریخی واقعی نوشته شده‌اند.
محور مشترک بسیاری از رمان‌های یوسا رابطه‌ی فرد با قدرت است: قدرت ارتش، دیکتاتور، کلیسا، خانواده یا ایدئولوژی. آکادمی نوبل هم در توضیح جایزه‌اش به همین ویژگی اشاره کرد: ترسیم نقشه‌ی ساختارهای قدرت و تصویر مقاومت، شورش و شکست فرد.
یوسا همیشه جدی و تلخ نیست. بعضی از رمان‌هایش پر از شوخی و طنزند و نشان می‌دهند که او می‌تواند با همان مهارت، قصه‌ای سرگرم‌کننده و خنده‌دار هم بنویسد.
یوسا در طول بیش از نیم قرن نویسندگی، رمان‌های زیادی نوشت. در ادامه مهم‌ترین آن‌ها را که خواننده‌ی فارسی‌زبان بیشتر می‌شناسد معرفی می‌کنیم. بعضی از این کتاب‌ها در کتاب‌جم موجودند و بعضی را برای آشنایی بیشتر با کارنامه‌ی او آورده‌ایم.
«سال‌های سگی» نخستین رمان بزرگ یوساست که در دهه‌ی شصت میلادی منتشر شد و او را یک‌شبه به چهره‌ای شناخته‌شده تبدیل کرد. رمان در یک مدرسه‌ی نظامی در لیما می‌گذرد و از دنیای خشن نوجوانانی می‌گوید که در آنجا قانون زور و تحقیر حاکم است. یک دزدی کوچک، زنجیره‌ای از اتفاق‌ها را راه می‌اندازد که به مرگ یکی از دانش‌آموزان و افشای فساد پنهان مدرسه می‌رسد. این رمان در زمان انتشار خودش جنجال زیادی در پرو به پا کرد. «سال‌های سگی» هنوز هم برای آشنایی با یوسا یکی از بهترین انتخاب‌هاست.
«روزگار سخت» یکی از رمان‌های متأخر یوساست که به تاریخ گواتمالا در دهه‌ی پنجاه میلادی می‌پردازد؛ دوره‌ای که دولتی انتخابی با دخالت خارجی سرنگون شد. یوسا در این رمان دوباره به موضوع محبوبش یعنی قدرت، دسیسه‌های سیاسی و سرنوشت آدم‌های کوچک در دل رویدادهای بزرگ برمی‌گردد. اگر به رمان‌های تاریخی و سیاسی علاقه دارید، «روزگار سخت» را از دست ندهید.
یوسا رمان‌های بسیار مهم دیگری هم دارد که خواندنشان به هر علاقه‌مند جدی ادبیات توصیه می‌شود:
یوسا فقط رمان‌نویس نبود. او منتقد ادبی و جستارنویسی پرکار هم بود و کتاب‌های غیرداستانی‌اش بخش مهمی از کارنامه‌ی او را می‌سازند. چند کتاب از این دسته در کتاب‌جم دیده می‌شوند.
«چرا ادبیات» دفاعیه‌ای کوتاه و پرشور از ادبیات است. یوسا در این نوشته توضیح می‌دهد که چرا خواندن رمان فقط سرگرمی نیست و چطور ادبیات به ما کمک می‌کند آدم‌های آزادتر، منتقدتر و همدل‌تری باشیم. این کتاب برای هر کسی که گاهی از خودش پرسیده «فایده‌ی رمان خواندن چیست؟» خواندنی است و چون کوتاه است، شروع خوبی برای آشنایی با جستارهای او هم هست.
«عیش مدام» کتابی است درباره‌ی گوستاو فلوبر و رمان «مادام بوواری». یوسا بارها گفته بود که خواندن این رمان یکی از تجربه‌های تعیین‌کننده‌ی زندگی‌اش بوده است. او در این کتاب هم از رابطه‌ی شخصی‌اش با «مادام بوواری» می‌گوید و هم ساختار و تکنیک‌های رمان فلوبر را با دقت بررسی می‌کند. برای علاقه‌مندان به نقد ادبی و نویسندگی، این کتاب کلاس درسی کامل است.
«وسوسه ناممکن» هم کتابی در نقد ادبی است، این بار درباره‌ی ویکتور هوگو و رمان «بینوایان». یوسا در این کتاب بررسی می‌کند که چطور هوگو با این رمان عظیم کوشید جهانی کامل و آرمانی بسازد و این «وسوسه‌ی ناممکن» چه جایگاهی در تاریخ رمان دارد.
یوسا در سال‌های پختگی به اندیشه‌ی لیبرال نزدیک شد و درباره‌ی متفکرانی نوشت که به آزادی فرد در برابر جمع اهمیت می‌دادند. «قبیله علیه آزادی» در کتاب‌جم از نوشته‌های فکری و سیاسی اوست که به این دغدغه‌ی همیشگی‌اش، یعنی رویارویی فرد آزاد با روحیه‌ی قبیله‌ای، می‌پردازد. این کتاب برای کسانی مناسب است که می‌خواهند با یوسا به‌عنوان یک متفکر سیاسی آشنا شوند.
اگر خودتان می‌نویسید یا دوست دارید روزی رمان بنویسید، کتاب یوسا خطاب به نویسنده‌ای جوان را پیدا کنید. او در قالب چند نامه، درباره‌ی ساختار، زاویه‌ی دید، زمان و دیگر تکنیک‌های رمان‌نویسی صحبت می‌کند. این کتاب در میان نویسنده‌های جوان ایرانی هم خواننده‌های زیادی دارد.
در فهرست کتاب‌جم چند عنوان دیگر هم با نام یوسا دیده می‌شوند. «دوئل» که مجموعه‌ای از داستان‌های کوتاه است و فرصتی برای آشنایی با یوسا در قالبی کوتاه‌تر فراهم می‌کند. همچنین مجموعه‌ای با عنوان «داستان‌های ۵۵ کلمه‌ای» که در آن کوتاه‌ترین داستان‌های جهان گرد آمده‌اند. برای دیدن مشخصات دقیق، ناشر و موجودی هر کتاب، به صفحه‌ی همان کتاب سر بزنید.
یوسا نمایشنامه هم نوشته است و به همین دلیل بعضی از کتاب‌هایش در دسته‌ی نمایشنامه و فیلمنامه هم قرار گرفته‌اند. نمایشنامه‌های او کمتر از رمان‌هایش شناخته شده‌اند، اما همان دغدغه‌های همیشگی او را در قالب صحنه نشان می‌دهند.
یوسا نویسنده‌ی پرکاری است و انتخاب اولین کتاب ممکن است سخت باشد. این راهنما کمک‌تان می‌کند:
یک نکته برای تازه‌کارها: اگر در صفحه‌های اول یک رمان یوسا گیج شدید، نگران نباشید. ساختار پیچیده‌ی او معمولا بعد از چند فصل روشن می‌شود و از آن به بعد خواندن روان‌تر پیش می‌رود.
یوسا نویسنده‌ای است که در ایران مترجمان و خوانندگان پروپاقرصی دارد. بسیاری از رمان‌ها و جستارهای او به فارسی ترجمه شده‌اند و برخی بیش از یک ترجمه دارند. در کتاب‌جم کتاب‌های یوسا از ناشرهایی مثل نشر نی، برج و مروارید عرضه شده‌اند.
بیشتر ترجمه‌های فارسی آثار یوسا از زبان اسپانیایی یا از ترجمه‌ی انگلیسی آثار او انجام شده‌اند. هنگام انتخاب ترجمه این نکته‌ها را در نظر بگیرید:
نمی‌شود از یوسا گفت و از گارسیا مارکز نگفت. این دو نویسنده‌ی بزرگ در سال‌های جوانی دوستان نزدیکی بودند و هر دو از چهره‌های اصلی بوم ادبیات آمریکای لاتین به شمار می‌رفتند. یوسا حتی درباره‌ی گارسیا مارکز و رمان‌هایش پژوهشی مفصل نوشته بود. اما در دهه‌ی هفتاد میلادی دوستی آن‌ها به شکلی ناگهانی به هم خورد و سال‌ها با هم حرف نزدند. ماجرای این جدایی یکی از معروف‌ترین داستان‌های دنیای ادبیات است.
جدا از ماجرای شخصی، این دو نویسنده از نظر سبک و نگاه سیاسی هم راه‌های متفاوتی رفتند. گارسیا مارکز به رئالیسم جادویی و چپ سیاسی وفادار ماند و یوسا به واقع‌گرایی و اندیشه‌ی لیبرال روی آورد. خواندن آثار هر دو در کنار هم، تصویر کامل‌تری از ادبیات آمریکای لاتین به شما می‌دهد.
شاید بپرسید چرا رمان‌هایی که درباره‌ی دیکتاتوری‌های آمریکای لاتین در دهه‌های گذشته نوشته شده‌اند، امروز برای خواننده‌ی ایرانی جذاب‌اند. جواب این است که موضوع‌های یوسا جهانی‌اند. قدرت و فساد، خشونت ساختاری، تعصب، جدال فرد با جمع و تلاش برای آزادی، به کشور و دوره‌ی خاصی محدود نیستند. خواننده‌ی ایرانی در رمان‌های یوسا چیزهای آشنای زیادی پیدا می‌کند.
از سوی دیگر، یوسا استاد فن رمان‌نویسی است. حتی اگر موضوع یکی از رمان‌هایش برای‌تان جذاب نباشد، دیدن این‌که او چطور قصه را می‌سازد، زمان را جابه‌جا می‌کند و صداهای مختلف را کنار هم می‌گذارد، خودش لذتی جداگانه دارد. به همین دلیل بسیاری از نویسنده‌ها و دانشجوهای ادبیات، آثار او را مثل کتاب درسی می‌خوانند.
وقتی چند کتاب از یوسا بخوانید، کم‌کم متوجه می‌شوید که بعضی موضوع‌ها بارها و بارها در آثارش برمی‌گردند. شناختن این موضوع‌ها کمک می‌کند رمان‌هایش را عمیق‌تر بفهمید.
رابطه‌ی سخت یوسا با پدرش در جوانی، ردپای پررنگی در آثارش گذاشته است. در بسیاری از رمان‌های او چهره‌ای مقتدر، سخت‌گیر و گاهی بی‌رحم دیده می‌شود؛ گاهی در قالب پدر، گاهی فرمانده‌ی نظامی و گاهی دیکتاتور. یوسا نشان می‌دهد که اقتدار خشن چطور از خانه تا حکومت امتداد پیدا می‌کند.
خشونت در رمان‌های یوسا پنهان نمی‌شود. او از شکنجه، تحقیر و سرکوب بی‌پرده می‌نویسد، اما هدفش هیجان‌انگیز کردن خشونت نیست؛ می‌خواهد خواننده بفهمد که قدرت بی‌مهار با بدن و روح آدم‌ها چه می‌کند. همین است که بعضی از رمان‌هایش برای خواننده‌های حساس سنگین‌اند.
یوسا همیشه از تعصب، چه مذهبی و چه سیاسی، هراس داشت. او در رمان‌هایش آدم‌هایی را نشان می‌دهد که به نام یک آرمان بزرگ، آزادی و جان دیگران را نادیده می‌گیرند. این دغدغه در جستارهایش هم دیده می‌شود و یکی از دلایل نزدیکی او به اندیشه‌ی لیبرال است.
در کنار این موضوع‌های تلخ، یوسا رمان‌هایی هم درباره‌ی عشق، شهوت و قدرت خیال نوشته است. او معتقد بود که ادبیات و خیال‌پردازی، پناهگاه و ابزار آدم برای مقاومت در برابر واقعیت تنگ و محدود است.
یوسا در تمام عمرش روزنامه‌نگاری را کنار نگذاشت. او سال‌ها برای روزنامه‌های اسپانیایی‌زبان ستون می‌نوشت و درباره‌ی سیاست، فرهنگ، کتاب و سفرهایش اظهار نظر می‌کرد. این ستون‌ها گاهی جنجال به پا می‌کردند، چون یوسا از گفتن نظرش، حتی وقتی محبوب نبود، ابایی نداشت.
این تجربه‌ی روزنامه‌نگاری روی رمان‌هایش هم اثر گذاشت. بسیاری از رمان‌های یوسا با پژوهشی شبیه کار روزنامه‌نگار تحقیقی نوشته شده‌اند: سفر به محل رویداد، گفت‌وگو با شاهدان، خواندن اسناد. همین دقت است که به رمان‌های تاریخی او، مثل «روزگار سخت»، اعتبار و جان می‌دهد.
یوسا را می‌توان یکی از آخرین نمایندگان نسلی دانست که رمان را جدی‌ترین شکل ادبیات می‌دانستند. او به رمان «تام» باور داشت؛ رمانی که بکوشد یک جامعه یا یک دوره‌ی تاریخی را با همه‌ی پیچیدگی‌هایش در خود جا بدهد. نویسنده‌هایی مثل فلوبر، فاکنر و تولستوی الگوهای او بودند و یوسا بارها از دین خود به آن‌ها گفته است.
نفوذ یوسا فقط به آمریکای لاتین محدود نماند. تکنیک‌های روایی او، به‌ویژه شیوه‌ی درهم‌آمیختن زمان‌ها و صداها، روی نسل‌های بعدی نویسنده‌ها در زبان‌های مختلف اثر گذاشت. در ایران هم بسیاری از داستان‌نویسان و منتقدان از او به‌عنوان یکی از استادان فن رمان یاد می‌کنند و کتاب‌های نقد ادبی‌اش در کلاس‌های داستان‌نویسی خوانده می‌شوند.
با این حال، یوسا چهره‌ای بحث‌برانگیز هم بود. دیدگاه‌های سیاسی‌اش طرفداران و منتقدان پرشوری داشت و او هیچ‌وقت از ورود به بحث‌های داغ روز نترسید. بسیاری از خواننده‌ها با همه‌ی نظرهای سیاسی او موافق نیستند، اما تقریبا همه در بزرگی او به‌عنوان رمان‌نویس هم‌نظرند.
اگر بعد از یوسا دنبال کتاب‌های بیشتری از این دست هستید، دسته‌ی ادبیات و داستان را هم ببینید.
در کتاب‌جم می‌توانید نسخه‌ی چاپی کتاب‌های یوسا را آنلاین سفارش بدهید. قیمت هر کتاب قیمت روز است و موجودی‌ها مرتب به‌روز می‌شوند، پس می‌دانید کدام کتاب و کدام ترجمه همین حالا در دسترس است. در صفحه‌ی هر کتاب، ناشر و مترجم و مشخصات چاپ را می‌بینید.
چند پیشنهاد برای سفارش:
یوسا اهل پرو بود و در شهر آرکیپا به دنیا آمد. او بعدها تابعیت اسپانیا را هم گرفت و سال‌های زیادی در اروپا زندگی کرد.
یوسا در سال ۲۰۱۰ جایزه‌ی نوبل ادبیات را دریافت کرد.
«سال‌های سگی»، «گفت‌وگو در کاتدرال»، «جنگ آخر زمان» و «سور بز» از مشهورترین رمان‌های او هستند. بسیاری از منتقدان «گفت‌وگو در کاتدرال» را مهم‌ترین اثرش می‌دانند.
بعضی از آن‌ها ساختار پیچیده‌ای دارند و در فصل‌های اول کمی تمرکز می‌خواهند. اما وقتی با سبک او آشنا شوید، خواندن روان‌تر می‌شود. رمان‌های طنزش و جستارهای کوتاهش شروع آسان‌تری‌اند.
نه به معنای رایج. برخلاف گارسیا مارکز، یوسا بیشتر نویسنده‌ای واقع‌گراست و رمان‌هایش بر جامعه، تاریخ و سیاست تمرکز دارند.
دفاعیه‌ای کوتاه از ادبیات و رمان است که توضیح می‌دهد چرا خواندن ادبیات برای زندگی فردی و اجتماعی ما ضروری است.
بله، او در سال ۱۹۹۰ نامزد ریاست‌جمهوری پرو شد اما در انتخابات شکست خورد و بعد از آن دوباره به نوشتن برگشت.
یوسا نویسنده‌ای است که هم شما را با قصه‌هایش درگیر می‌کند و هم وادارتان می‌کند درباره‌ی قدرت، آزادی و جایگاه فرد در جامعه فکر کنید. از مدرسه‌ی نظامی لیما تا جنگل‌های آمازون، از گواتمالا تا جمهوری دومینیکن، رمان‌های او شما را به سفری در تاریخ و روان آدم‌ها می‌برند. جستارهایش هم یادآوری می‌کنند که ادبیات فقط سرگرمی نیست، بلکه راهی برای آزادتر زیستن است.
فهرست کتاب‌های موجود یوسا را در همین صفحه ببینید، ترجمه‌ی دلخواه‌تان را انتخاب کنید و نسخه‌ی چاپی‌اش را با قیمت روز از کتاب‌جم سفارش بدهید. شاید اولین رمان یوسا، شروع آشنایی طولانی شما با ادبیات آمریکای لاتین باشد.
