۱۰۱ اثر در کتاب‌جم
مصطفی رحماندوست شاعر و نویسنده‌ی کودک و نوجوان است که شعرهای آهنگین و قصه‌های شیرینش همراه کودکی چند نسل از بچه‌های ایرانی بوده. کتاب‌های تصویری و شعرهای ساده و شاد او برای بلند خواندن، حفظ کردن و آشنا کردن کودک با لذت کتاب انتخابی همیشگی است.
مصطفی رحماندوست شاعر و نویسنده‌ی کودک و نوجوان است و نامش برای چند نسل از بچه‌های ایرانی با شعرهای آهنگین، قصه‌های شیرین و کتاب‌های تصویری رنگارنگ گره خورده. خیلی از پدرها و مادرهای امروز، شعرهایی از او را در کودکی از بر کرده‌اند و حالا همان شعرها را برای فرزندانشان می‌خوانند. رحماندوست در طول چند دهه کار، صدها اثر برای بچه‌ها نوشته، سروده و ترجمه کرده و در شکل گرفتن ادبیات کودک امروز ایران سهم مهمی داشته است.
در این راهنما با زندگی و کارنامه‌ی این شاعر آشنا می‌شوید، می‌فهمید شعر و قصه‌اش چه ویژگی‌هایی دارد و برای هر گروه سنی کدام کتاب‌هایش مناسب‌تر است. اگر دنبال کتابی برای کودک خودتان، برای کلاس یا برای هدیه هستید، این صفحه کمکتان می‌کند انتخاب بهتری داشته باشید.
رحماندوست در سال ۱۳۲۹ در همدان به دنیا آمد. او در دانشگاه ادبیات خواند و از جوانی به نوشتن برای کودکان روی آورد. در دهه‌های بعد، کار ادبی را با فعالیت‌های فرهنگی و آموزشی در حوزه‌ی کودک همراه کرد و در نهادها و مجله‌هایی که برای بچه‌ها کار می‌کردند حضور داشت.
آنچه رحماندوست را از بسیاری از نویسندگان دیگر متمایز می‌کند، گستردگی کار اوست. او هم شعر می‌گوید، هم قصه می‌نویسد، هم افسانه‌های کهن را بازنویسی می‌کند و هم کتاب‌هایی را از زبان‌های دیگر به فارسی برمی‌گرداند. مخاطب اصلی‌اش کودکان پیش‌دبستانی و دبستانی‌اند، اما برای نوجوانان هم کار کرده است.
شعرهای او ساده، ریتمیک و پر از بازی با کلمه‌اند. بچه‌ها آن‌ها را راحت حفظ می‌کنند و موقع بازی یا در کلاس با صدای بلند می‌خوانند. بسیاری از این شعرها در کتاب‌های درسی دبستان هم آمده‌اند و همین باعث شده نام رحماندوست برای بیشتر ایرانی‌ها آشنا باشد.
رحماندوست کار ادبی را از سال‌های جوانی آغاز کرد. در آن دوره ادبیات کودک در ایران هنوز در حال شکل گرفتن بود و نویسندگان و شاعران زیادی تلاش می‌کردند زبانی تازه برای بچه‌ها پیدا کنند. او هم در همین جریان، به‌تدریج صدای خاص خودش را پیدا کرد؛ صدایی شاد، صمیمی و نزدیک به زبان خود کودکان.
در طول سال‌ها، رحماندوست با ناشران زیادی همکاری کرد. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، افق، پیدایش و ناشران دیگری کتاب‌هایش را منتشر کرده‌اند. این تنوع ناشر باعث شده کتاب‌های او در قطع‌ها، طرح‌ها و قیمت‌های گوناگون در دسترس باشند؛ از کتاب‌های کوچک و ارزان شعر گرفته تا کتاب‌های بزرگ تصویری با کاغذ گلاسه.
رحماندوست علاوه بر نوشتن، در آموزش و ترویج کتاب‌خوانی هم فعال بوده است. او بارها درباره‌ی اهمیت شعر و قصه در رشد کودک صحبت کرده و در کارگاه‌ها و نشست‌های مختلف با معلمان، پدرها و مادرها گفت‌وگو داشته. این تجربه‌ی نزدیک با مخاطب، به شعرهایش هم منتقل شده است.
مهم‌ترین بخش کارنامه‌ی رحماندوست شعر کودک است. شعرهای او چند ویژگی روشن دارند:
یکی از مشهورترین شعرهای منسوب به رحماندوست «صد دانه یاقوت» است که بسیاری از ایرانی‌ها در کودکی آن را خوانده‌اند. این شعر نمونه‌ای از توانایی او در ساختن تصویرهای ساده و به‌یادماندنی است.
برای کودکان زیر شش سال، شعرهای کوتاه و کتاب‌های تصویری بهترین انتخاب‌اند. در کتاب‌جم چند عنوان از رحماندوست برای این گروه سنی هست:
کتابی شاد با شعرهایی برای کوچک‌ترها که حال‌وهوای لالایی و بازی دارد. این کتاب برای پدرها و مادرهایی که می‌خواهند از سال‌های اول زندگی، کتاب‌خوانی را با کودکشان شروع کنند مناسب است.
عنوانش خودش یک بازی زبانی است و بچه‌ها از همان اول با آن می‌خندند. شعرهای این کتاب برای بلند خواندن و همراهی کودک ساخته شده‌اند.
کتابی با فضای خانوادگی و صمیمی که در آن صدای بزرگ‌ترها و بازی‌های کودکانه کنار هم می‌آیند.
هنگام خواندن این کتاب‌ها برای خردسالان، صدایتان را بالا و پایین ببرید، روی کلمه‌های تکراری تاکید کنید و بگذارید کودک بخش‌هایی را که حفظ کرده خودش بخواند. همین تجربه‌های کوچک، علاقه به کتاب را در کودک می‌کارد.
کودکان دبستانی هم شعر دوست دارند و هم قصه. برای این گروه، کتاب‌هایی که داستانی کوتاه دارند یا شعرهای بلندتر و روایی را در بر می‌گیرند مناسب‌اند. برای دیدن کتاب‌های دیگر این گروه سنی، فهرست کودک (۶ تا ۹ سال) را ببینید.
این کتاب که در کتاب‌جم چاپی همراه با لوح فشرده دارد، داستانی درباره‌ی طبیعت و درخت‌هاست. چنین کتاب‌هایی فرصت خوبی‌اند تا با کودک درباره‌ی آب، طبیعت و مسئولیت ما در برابر محیط زیست حرف بزنید.
عنوانی شاعرانه که از تنهایی و پیدا کردن دوست حرف می‌زند. موضوع تنهایی و دوستی برای کودکان دبستانی، که تازه دنیای رابطه با هم‌سن‌ها را تجربه می‌کنند، بسیار آشناست.
کتابی با حال‌وهوای آسمان و شب و پرسش‌های کودکانه درباره‌ی جهان. کودکان در این سن پر از چرا هستند و چنین کتاب‌هایی بهانه‌ی خوبی برای گفت‌وگوست.
کتابی برای حال‌وهوای عید و جشن که برای خواندن در روزهای نوروز و هدیه دادن در این ایام انتخاب مناسبی است.
رحماندوست در کنار شعر، قصه‌ها و افسانه‌های کهن را هم برای کودکان بازنویسی کرده است. یکی از نمونه‌ها «موش دم‌بریده» است که در کتاب‌جم با چاپ گلاسه هست. این قصه از افسانه‌های قدیمی و آشنای ایرانی است که در آن یک موش برای پس گرفتن دمش زنجیره‌ای از ماجراها را پشت سر می‌گذارد. قصه‌های زنجیره‌ای از این دست، برای کودکان بسیار جذاب‌اند، چون هر مرحله تکرار مرحله‌ی قبل است و کودک می‌تواند پیش‌بینی کند و همراه شود.
بازنویسی قصه‌های کهن کار ساده‌ای نیست. نویسنده باید هم روح قصه‌ی اصلی را حفظ کند و هم زبانی امروزی و قابل فهم برای کودک به کار ببرد. رحماندوست در این کار تجربه‌ی زیادی دارد و قصه‌هایش هم شیرین‌اند و هم امانت‌دار. برای کتاب‌های دیگر این حوزه، دسته‌ی قصه و افسانه را ببینید.
بخشی از کارنامه‌ی رحماندوست ترجمه و برگردان کتاب‌های کودک از زبان‌های دیگر است. ترجمه برای کودک ویژگی‌های خاص خودش را دارد؛ مترجم باید متن را طوری برگرداند که برای کودک فارسی‌زبان طبیعی و دلنشین باشد، و اگر متن شعر است، وزن و قافیه‌ی فارسی هم پیدا کند. تجربه‌ی شاعری رحماندوست در این کار به او کمک کرده است.
اگر در جست‌وجوی ترجمه‌های او هستید، در صفحه‌ی هر کتاب در کتاب‌جم ببینید که نام او به‌عنوان نویسنده، شاعر یا مترجم آمده است. این تفاوت گاهی در انتخاب کتاب مهم است.
شعر کودک فقط سرگرمی نیست. پژوهش‌های تربیتی بارها نشان داده‌اند که گوش دادن به شعر و قصه، به رشد زبان، حافظه و تخیل کودک کمک می‌کند. شعرهای ریتمیک و تکرارشونده، مثل بیشتر شعرهای رحماندوست، این ویژگی‌ها را تقویت می‌کنند:
پس اگر کتاب شعری از رحماندوست می‌خرید، فقط یک سرگرمی نخریده‌اید؛ ابزاری برای رشد کودکتان هم در دست دارید.
کتاب کودک یکی از بهترین هدیه‌هاست؛ هم ماندگار است و هم مفید. اگر می‌خواهید برای تولد، عید یا مناسبتی دیگر کتابی از رحماندوست هدیه بدهید، این نکته‌ها را در نظر بگیرید:
کتاب‌های رحماندوست را ناشران مختلفی منتشر کرده‌اند. در کتاب‌جم چاپ‌هایی از پیدایش، افق، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و نیستان می‌بینید. کانون پرورش فکری از قدیمی‌ترین ناشران کتاب کودک در ایران است و کتاب‌هایش با تصویرگری‌های باکیفیت شناخته می‌شوند. نیستان چند عنوان از شعرهای رحماندوست را در قالب کتاب‌های تصویری منتشر کرده که در کتاب‌جم هستند.
در حال حاضر بیش از صد عنوان از رحماندوست در کتاب‌جم ثبت شده و بخش زیادی از آن‌ها موجود است. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. اگر عنوانی ناموجود بود، می‌توانید از میان کتاب‌های دیگر او گزینه‌ی مشابهی پیدا کنید.
در کتاب کودک، تصویر به اندازه‌ی متن اهمیت دارد. بسیاری از کتاب‌های رحماندوست با همکاری تصویرگران شناخته‌شده‌ی ایرانی منتشر شده‌اند. تصویرها به کودک کمک می‌کنند داستان را بفهمد، شخصیت‌ها را به خاطر بسپارد و با کتاب ارتباط عاطفی برقرار کند.
هنگام انتخاب کتاب، چند صفحه از تصویرها را ببینید و از خودتان بپرسید آیا کودکتان از این سبک خوشش می‌آید. بعضی بچه‌ها رنگ‌های تند و شاد را دوست دارند و بعضی تصویرهای آرام‌تر را. برای کتاب‌هایی که تصویر نقش اصلی دارند، دسته‌ی کتاب‌های تصویری را هم ببینید.
خواندن شعر برای کودک هنری است که با تمرین بهتر می‌شود. چند پیشنهاد ساده:
کتاب‌های رحماندوست برای همین نوع خواندن طراحی شده‌اند و هر بار که آن‌ها را باز کنید، کودک چیز تازه‌ای پیدا می‌کند.
ادبیات کودک ایران در چند دهه‌ی اخیر رشد زیادی کرده و شاعران و نویسندگان متعددی در آن درخشیده‌اند. رحماندوست یکی از چهره‌هایی است که در این مسیر حضوری طولانی و پیوسته داشته. شعرهای او بخشی از خاطره‌ی جمعی چند نسل‌اند و هنوز هم در خانه‌ها، مهدکودک‌ها و مدرسه‌ها خوانده می‌شوند.
کارهای او نشان می‌دهد که می‌شود برای کودک ساده نوشت، بی‌آنکه سطحی نوشت؛ شاد نوشت، بی‌آنکه بی‌معنا نوشت. همین تعادل، دلیل اصلی ماندگاری آثار اوست. برای آشنایی با نویسندگان و شاعران دیگر، دسته‌ی ادبیات و داستان را هم ببینید.
مربیان مهدکودک و معلمان پایه‌های اول دبستان از قدیم از شعرهای رحماندوست در کلاس استفاده کرده‌اند. دلیلش روشن است: این شعرها کوتاه‌اند، ریتم دارند و بچه‌ها می‌توانند همه با هم آن‌ها را بخوانند. خواندن گروهی شعر، حس همبستگی و شادی در کلاس ایجاد می‌کند و بچه‌های خجالتی هم راحت‌تر در آن شرکت می‌کنند.
اگر مربی یا معلم هستید، چند ایده‌ی ساده برای استفاده از این کتاب‌ها در کلاس:
این فعالیت‌ها ساده‌اند و ابزار خاصی نمی‌خواهند، اما می‌توانند کلاس را زنده‌تر کنند و رابطه‌ی بچه‌ها را با کتاب عمیق‌تر.
بسیاری از کارشناسان تربیتی پیشنهاد می‌کنند که هر کودک از سال‌های اول زندگی کتابخانه‌ی کوچکی از آن خودش داشته باشد؛ حتی اگر فقط یک قفسه یا یک جعبه باشد. داشتن کتاب‌هایی که «مال خود» کودک است، حس مالکیت و علاقه به کتاب را تقویت می‌کند.
کتاب‌های رحماندوست برای شروع چنین کتابخانه‌ای مناسب‌اند. می‌توانید با دو سه کتاب شعر کوتاه برای سال‌های اول شروع کنید، بعد کتاب‌های قصه و افسانه را اضافه کنید و وقتی کودک به مدرسه رفت، کتاب‌هایی با متن بلندتر را کنارشان بگذارید. به این ترتیب، کتابخانه همراه با کودک بزرگ می‌شود.
چند نکته‌ی عملی برای کتابخانه‌ی کودک:
خانواده‌های ایرانی که خارج از ایران زندگی می‌کنند، اغلب نگران‌اند که فرزندانشان زبان فارسی را فراموش کنند. شعر کودک یکی از بهترین راه‌ها برای زنده نگه داشتن زبان مادری است. شعرهای کوتاه و آهنگین رحماندوست را کودکان به‌راحتی حفظ می‌کنند و با آن‌ها واژه‌های فارسی را در ذهن نگه می‌دارند.
اگر در خارج از کشور زندگی می‌کنید، پیشنهاد می‌کنیم کتاب‌هایی را انتخاب کنید که متن کوتاه و تصویر زیاد دارند تا کودک حتی اگر هنوز فارسی خواندن بلد نیست، از ورق زدن و شنیدن آن‌ها لذت ببرد. کتاب‌های همراه با صوت هم برای این خانواده‌ها کاربردی‌اند، چون کودک می‌تواند تلفظ درست را بشنود.
این کتاب‌ها هدیه‌ی خوبی برای دوستان و اقوامی‌اند که بیرون از ایران فرزند کوچک دارند؛ هدیه‌ای که پیوند کودک را با زبان و فرهنگ پدر و مادرش حفظ می‌کند.
وقتی به تاریخ شعر کودک فارسی نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که در گذشته بیشتر شعرهایی که برای بچه‌ها گفته می‌شد، جنبه‌ی پند و اندرز داشت. شاعران می‌خواستند از راه شعر به کودک بگویند چه کاری درست است و چه کاری نادرست. در دهه‌های اخیر، نگاه به کودک تغییر کرده و شاعران بیشتر تلاش می‌کنند دنیا را از چشم خود کودک ببینند؛ با بازی‌ها، ترس‌ها، شادی‌ها و پرسش‌هایش.
شعرهای رحماندوست در همین فضای تازه شکل گرفته‌اند. البته در بعضی از آن‌ها پیام اخلاقی هم هست، اما این پیام معمولا در دل بازی و تصویر پنهان شده و کودک بی‌آنکه احساس کند دارد نصیحت می‌شنود، آن را می‌گیرد. این شیوه، هم کودک را خسته نمی‌کند و هم اثر ماندگارتری دارد.
یکی دیگر از تفاوت‌های شعر کودک امروز با گذشته، توجه به زبان محاوره و نزدیکی به گفتار روزمره‌ی بچه‌هاست. عنوان‌هایی مثل «بچه‌ها عیده عید مال شماست» یا «جان بابا و جین بی‌بی» نشان می‌دهند که رحماندوست از زبان خودمانی و صمیمی خانه‌ها استفاده می‌کند. همین نزدیکی است که شعرهایش را برای کودکان آشنا و دوست‌داشتنی کرده.
برای پدر و مادرهای امروز، خواندن این شعرها گاهی سفری به کودکی خودشان هم هست. خیلی‌ها وقتی برای فرزندشان یکی از این کتاب‌ها را باز می‌کنند، یادشان می‌آید که خودشان هم روزی همین شعرها را از بر بودند. این پیوند میان نسل‌ها، یکی از زیباترین هدیه‌هایی است که ادبیات کودک می‌تواند به خانواده‌ها بدهد.
برخی از کتاب‌های رحماندوست، مثل «درخت‌های تشنه»، همراه با لوح فشرده منتشر شده‌اند. در این نوع کتاب‌ها، متن یا شعر با صدای گوینده یا همراه با موسیقی ضبط شده و کودک می‌تواند هم‌زمان با ورق زدن کتاب، آن را بشنود. این تجربه برای کودکانی که هنوز خواندن بلد نیستند بسیار ارزشمند است، چون کمکشان می‌کند ارتباط میان صدا و تصویر و نوشته را کشف کنند.
کتاب‌های صوتی همراه کتاب چاپی برای سفرهای طولانی، ساعت‌های پیش از خواب و زمان‌هایی که پدر و مادر فرصت بلند خواندن ندارند هم کاربردی‌اند. البته هیچ چیز جای صدای پدر و مادر را نمی‌گیرد؛ پس سعی کنید هر وقت ممکن است، خودتان هم کتاب را برای کودک بخوانید.
پیش از خرید این نوع کتاب‌ها، در صفحه‌ی هر کتاب در کتاب‌جم مشخصات آن را بررسی کنید تا مطمئن شوید نسخه‌ای که انتخاب می‌کنید همراه لوح است یا نه. چون بعضی عنوان‌ها هم با لوح و هم بدون آن منتشر شده‌اند.
یک پیشنهاد دیگر هم داریم: وقتی کودک با صدای ضبط‌شده آشنا شد، از او بخواهید خودش شعر را برای شما بخواند یا تعریف کند. این کار به او اعتماد به نفس می‌دهد و نشان می‌دهد چقدر از کتاب را به خاطر سپرده است. بسیاری از بچه‌ها از اینکه نقش «خواننده» را بازی کنند و بزرگ‌ترها به آن‌ها گوش بدهند، به‌شدت لذت می‌برند و همین لذت، آن‌ها را بیشتر به کتاب نزدیک می‌کند.
او در سال ۱۳۲۹ در همدان به دنیا آمد.
بیشتر آثار او برای کودکان خردسال و دبستانی است، اما برای نوجوانان هم کتاب دارد. در صفحه‌ی هر کتاب، گروه سنی را بررسی کنید.
کتاب‌های شعر کوتاه و ریتمیک مثل «نی‌نی نی‌نی نازه نی‌نی» و «این تری زی آن تری زی» برای این سن مناسب‌اند.
بله، علاوه بر شعر، قصه‌های کهن را هم بازنویسی کرده؛ مثل «موش دم‌بریده».
ناشرانی مثل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، افق، پیدایش و نیستان.
«بچه‌ها عیده عید مال شماست» با حال‌وهوای جشن و عید برای هدیه‌ی نوروزی مناسب است.
شعرها و قصه‌های رحماندوست سال‌هاست که همراه کودکی بچه‌های ایرانی‌اند. کتاب‌های او ساده، شاد و مهربان‌اند و هم برای سرگرمی و هم برای رشد زبان و تخیل کودک ارزشمندند. چه دنبال کتابی برای خردسال خودتان باشید، چه برای کلاس یا هدیه‌ی تولد، در میان آثار او حتما گزینه‌ای مناسب پیدا می‌کنید.
در کتاب‌جم نسخه‌ی چاپی کتاب‌های رحماندوست را از ناشران مختلف ببینید، قیمت روز و موجودی هر کدام را بررسی کنید و سفارشتان را آنلاین ثبت کنید. امشب یکی از شعرهایش را برای کودکتان بخوانید و لبخندش را ببینید.
