۲۴ اثر در کتاب‌جم
ناصر تکمیل همایون تاریخ‌پژوه و جامعه‌شناس ایرانی است که سال‌ها درباره‌ی تاریخ اجتماعی تهران، هویت فرهنگی ایرانیان و جاده ابریشم پژوهش کرده است. کتاب‌های کوتاه و مستند او، به ویژه درباره‌ی تهران قدیم، برای هر کسی که می‌خواهد شهر و فرهنگش را بهتر بشناسد خواندنی است.
ناصر تکمیل همایون تاریخ‌پژوه و جامعه‌شناس ایرانی است که بخش بزرگی از عمر پژوهشی‌اش را صرف شناختن تهران، هویت فرهنگی ایرانیان و پیوندهای تاریخی ایران با جهان کرده است. اگر تا به حال کنجکاو بوده‌اید بدانید تهران چطور از یک روستای کوچک به پایتخت امروز رسید، آب این شهر از کجا می‌آمد یا جاده‌ی ابریشم چه نقشی در تاریخ ایران داشت، کتاب‌های او پاسخ‌های مستند و خواندنی به این پرسش‌ها می‌دهند. در این صفحه آثار او را معرفی می‌کنیم و راهنمایی می‌کنیم از کجا شروع کنید.
او از پژوهشگران باسابقه‌ی تاریخ و علوم اجتماعی در ایران است که سال‌ها در مراکز پژوهشی و دانشگاهی کشور فعالیت کرده و در زمینه‌ی تاریخ اجتماعی، جامعه‌شناسی تاریخی و مطالعات شهری آثار متعددی نوشته است. نگاه او به تاریخ، نگاهی اجتماعی است؛ یعنی به جای تمرکز صرف بر پادشاهان و جنگ‌ها، به زندگی مردم، ساختار شهرها، نهادهای اجتماعی و فرهنگ روزمره توجه می‌کند.
یکی از ویژگی‌های مهم کار او، علاقه‌ی عمیقش به هویت ایرانی است. در بسیاری از نوشته‌هایش این پرسش دیده می‌شود که ایرانیان در طول تاریخ چگونه با وجود تغییرات و بحران‌های فراوان، پیوستگی فرهنگی خود را حفظ کرده‌اند. این دغدغه هم در پژوهش‌هایش درباره‌ی تهران و هم در آثار کلی‌ترش درباره‌ی فرهنگ ایرانی به چشم می‌خورد.
بخش مهمی از آثار او در قالب مجموعه‌ی «از ایران چه می‌دانم؟» منتشر شده است؛ مجموعه‌ای از کتاب‌های کوتاه و فشرده که دفتر پژوهش‌های فرهنگی با هدف معرفی جنبه‌های مختلف ایران به عموم مردم منتشر می‌کند. این قالب باعث شده کتاب‌های او، با وجود پشتوانه‌ی پژوهشی جدی، برای خواننده‌ی عادی هم در دسترس باشد.
نثر او روشن، منظم و مستند است. در کتاب‌هایش معمولا از منابع تاریخی، سفرنامه‌ها، اسناد، نقشه‌ها و پژوهش‌های پیشین بهره می‌گیرد و آن‌ها را در کنار هم قرار می‌دهد تا تصویری کامل از موضوع بسازد. ساختار کتاب‌ها معمولا زمانی یا موضوعی است و خواننده به راحتی می‌تواند مسیر بحث را دنبال کند.
یکی از نقاط قوت کار او، پیوند دادن تاریخ با جغرافیا و جامعه‌شناسی است. وقتی درباره‌ی تهران می‌نویسد، فقط رویدادها را روایت نمی‌کند؛ از محله‌ها، بازارها، آب‌انبارها، قنات‌ها، دروازه‌ها و ساختار اجتماعی شهر هم سخن می‌گوید. همین نگاه چندجانبه باعث می‌شود کتاب‌هایش برای علاقه‌مندان به تاریخ، شهرسازی، جغرافیا و جامعه‌شناسی همزمان مفید باشد.
از سوی دیگر، کتاب‌ها حجم معقولی دارند. مجموعه‌ی «از ایران چه می‌دانم؟» طوری طراحی شده که هر کتاب در زمانی کوتاه خوانده شود، و تکمیل همایون این محدودیت را به فرصتی برای نوشتن فشرده و دقیق تبدیل کرده است.
تهران محور اصلی بخش بزرگی از آثار این پژوهشگر است. او در چند مجموعه‌ی چندجلدی، تاریخ این شهر را از زوایای مختلف بررسی کرده است. برای کسی که در تهران زندگی می‌کند یا به این شهر علاقه دارد، این کتاب‌ها مثل یک راهنمای تاریخی کامل‌اند.
این مجموعه‌ی سه‌جلدی یکی از مهم‌ترین کارهای او درباره‌ی پایتخت است. در این کتاب‌ها، سیر تحول تهران از دوره‌های کهن تا روزگار نزدیک به ما بررسی می‌شود. موضوع فقط ساختمان‌ها و خیابان‌ها نیست؛ زندگی مردم، آداب و رسوم، نهادهای فرهنگی، گروه‌های اجتماعی و دگرگونی‌های جامعه‌ی شهری هم بخش مهمی از بحث را تشکیل می‌دهند.
جلد اول، دوم و سوم این مجموعه هر کدام دوره یا جنبه‌ای از تاریخ شهر را پوشش می‌دهند. اگر می‌خواهید تصویر کاملی از تهران داشته باشید، بهتر است هر سه جلد را به ترتیب بخوانید. اما هر جلد به تنهایی هم قابل استفاده است.
این مجموعه، که در کتاب‌جم جلد اول و دوم آن را می‌بینید، بیشتر به رویدادهای مهم تاریخی و بناها و مکان‌های یادگار در تهران می‌پردازد. اگر از کنار یک بنای قدیمی در مرکز شهر گذشته‌اید و کنجکاو شده‌اید که چه داستانی پشت آن است، این کتاب‌ها می‌توانند پاسخ‌تان را بدهند.
این مجموعه برای کسانی که دوست دارند پیاده در تهران قدیم گردش کنند، همراه بسیار خوبی است. خواندن درباره‌ی یک مکان پیش از دیدنش، تجربه‌ی بازدید را عمیق‌تر و لذت‌بخش‌تر می‌کند.
این کتاب به یکی از مهم‌ترین و در عین حال کمتر دیده‌شده‌ترین جنبه‌های تاریخ تهران می‌پردازد: آب. شهری که در دامنه‌ی کوه و در اقلیمی نیمه‌خشک بنا شده، همیشه با مسئله‌ی تأمین آب روبه‌رو بوده است. قنات‌ها، جوی‌ها، آب‌انبارها و شیوه‌های تقسیم آب، بخشی جدانشدنی از زندگی تهرانیان در گذشته بود.
امروز که مسئله‌ی آب و کم‌آبی دوباره به یکی از دغدغه‌های جدی تهران و کل ایران تبدیل شده، خواندن این کتاب اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. دانستن این‌که گذشتگان ما چگونه با کمبود آب کنار می‌آمدند، می‌تواند برای امروز هم درس‌های ارزشمندی داشته باشد.
کتاب «ایران‌جان» که به هویت فرهنگی و ملی ایرانیان می‌پردازد، از آثار مهم او در حوزه‌ای کلی‌تر است. در این کتاب، پرسش از چیستی هویت ایرانی، عناصر سازنده‌ی آن و پیوستگی‌اش در طول تاریخ مطرح می‌شود. زبان فارسی، سنت‌های فرهنگی، جغرافیای مشترک، حافظه‌ی تاریخی و آیین‌ها از جمله موضوع‌هایی است که در این بحث‌ها جایگاه ویژه‌ای دارند.
بحث هویت در ایران همیشه پرشور بوده و دیدگاه‌های گوناگونی درباره‌اش وجود دارد. این کتاب یکی از این دیدگاه‌ها را با پشتوانه‌ی پژوهشی ارائه می‌دهد و می‌تواند برای کسانی که به این بحث علاقه دارند، نقطه‌ی شروع یا مکمل خوبی باشد. کتاب را نشر نگارستان اندیشه منتشر کرده است.
کتاب «جاده ابریشم» یکی از آثار او در حوزه‌ی تاریخ جهان و روابط فرهنگی است. جاده‌ی ابریشم شبکه‌ای از راه‌های تجاری بود که شرق آسیا را به غرب پیوند می‌داد و ایران در قلب این شبکه قرار داشت. از این راه نه فقط ابریشم و ادویه، بلکه دین‌ها، اندیشه‌ها، هنرها و فناوری‌ها هم جابه‌جا می‌شد.
تکمیل همایون در این کتاب نقش ایران را در این شبکه‌ی بزرگ بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که ایرانیان چگونه هم واسطه‌ی تبادل فرهنگی بودند و هم از آن تأثیر می‌پذیرفتند. این کتاب برای علاقه‌مندان به تاریخ جهان، تاریخ تجارت و تاریخ روابط فرهنگی شرق و غرب خواندنی است.
این اثر همچنین در دسته‌ی جغرافیا هم جای می‌گیرد، چون فهم جاده‌ی ابریشم بدون شناخت جغرافیای سرزمین‌هایی که از آن می‌گذشت، ممکن نیست.
بسیاری از ما تاریخ را در مدرسه به صورت فهرستی از سلسله‌ها، پادشاهان و جنگ‌ها یاد گرفته‌ایم. اما تاریخ اجتماعی نگاه دیگری دارد: می‌پرسد مردم عادی چگونه زندگی می‌کردند، چه می‌خوردند، کجا کار می‌کردند، چگونه ازدواج می‌کردند، چه باورهایی داشتند و شهرهایشان چه شکلی بود.
این نگاه تاریخ را زنده‌تر و نزدیک‌تر می‌کند. وقتی درباره‌ی قنات‌های تهران قدیم یا بازارهای آن می‌خوانید، احساس می‌کنید با آدم‌هایی واقعی روبه‌رو هستید که در همین خیابان‌هایی که شما امروز از آن می‌گذرید، زندگی می‌کردند. آثار تکمیل همایون نمونه‌ی خوبی از همین نوع تاریخ‌نگاری‌اند.
تاریخ اجتماعی به ما کمک می‌کند جامعه‌ی امروز را بهتر بفهمیم. بسیاری از مسائل امروز تهران، از ترافیک و آلودگی تا کم‌آبی و گسترش بی‌رویه‌ی شهر، ریشه‌هایی در گذشته دارند که بدون شناختن تاریخ، درک‌شان دشوار است.
انتخاب بستگی به علاقه‌ی شما دارد. این پیشنهادها می‌تواند کمکتان کند:
از آنجا که بسیاری از این کتاب‌ها کوتاه‌اند، می‌توانید چند تا را پشت سر هم بخوانید و تصویر کاملی از موضوع به دست آورید.
بخش مهمی از آثار این پژوهشگر در مجموعه‌ی «از ایران چه می‌دانم؟» منتشر شده که دفتر پژوهش‌های فرهنگی آن را منتشر می‌کند. هدف این مجموعه معرفی جنبه‌های گوناگون ایران، از تاریخ و جغرافیا گرفته تا هنر، ادبیات، شهرها و آیین‌ها، در قالب کتاب‌هایی کوتاه، دقیق و خوش‌خوان است.
این مجموعه برای دانش‌آموزان، دانشجویان، معلمان، گردشگران و هر کسی که می‌خواهد درباره‌ی ایران بیشتر بداند، بسیار مفید است. کتاب‌ها معمولا قطع کوچک و حجم کمی دارند و به راحتی در کیف جا می‌شوند. برای خواندن در سفر یا در فرصت‌های کوتاه روزانه، انتخاب خوبی هستند.
کتاب‌های تکمیل همایون درباره‌ی تهران در این مجموعه، به ویژه برای کسانی که می‌خواهند بدون صرف زمان زیاد اطلاعات معتبری درباره‌ی پایتخت به دست آورند، ارزشمند است.
برای این‌که حس بهتری از فضای این کتاب‌ها پیدا کنید، بد نیست به چند نکته‌ی کلی درباره‌ی تاریخ تهران اشاره کنیم که در پژوهش‌های مربوط به این شهر بارها مطرح شده است. تهران پیش از آن‌که پایتخت شود، آبادی‌ای در نزدیکی شهر کهن ری بود. با انتخاب آن به عنوان پایتخت در دوره‌ی قاجار، شهر به سرعت رشد کرد و بارها حصار و دروازه‌هایش گسترش یافت.
محله‌های قدیمی تهران، مثل عودلاجان، سنگلج، بازار و چال‌میدان، هر کدام هویت و داستان خود را داشتند. بازار تهران نه فقط مرکز تجارت، بلکه مرکز زندگی اجتماعی و حتی سیاسی شهر بود. قنات‌ها آب شهر را از دامنه‌ی کوه‌های شمالی به محله‌ها می‌رساندند و تقسیم آب قاعده‌ها و آداب خودش را داشت.
خواندن درباره‌ی این جزئیات، نگاه شما را به شهری که هر روز در آن رفت‌وآمد می‌کنید عوض می‌کند. نام‌های خیابان‌ها و محله‌ها معنا پیدا می‌کند و گذشته‌ی شهر در دل امروزش دیده می‌شود.
وقتی کتابی درباره‌ی آب تهران قدیم می‌خوانید، دیر یا زود به واژه‌ی قنات می‌رسید. قنات یکی از هوشمندانه‌ترین ابداع‌های ایرانیان برای زندگی در سرزمین‌های خشک است. در این روش، آب زیرزمینی از دل کوه یا دامنه‌ی بلندتر، از راه یک کانال زیرزمینی با شیب ملایم به دشت پایین‌تر هدایت می‌شود. چاه‌هایی که در طول مسیر حفر می‌شد، هم برای بیرون آوردن خاک بود و هم برای رسیدن هوا به کارگرانی که در عمق زمین کار می‌کردند.
کسانی که قنات می‌کندند، یعنی مقنی‌ها، دانش و تجربه‌ای داشتند که نسل به نسل منتقل می‌شد. آن‌ها می‌دانستند کجا آب هست، شیب کانال چقدر باشد تا آب نه راکد بماند و نه زمین را بشوید، و چگونه از ریزش دیواره‌ها جلوگیری کنند. تهران قدیم با شبکه‌ای از همین قنات‌ها سیراب می‌شد و هر محله یا باغ، سهم معینی از آب داشت.
تقسیم آب هم آداب خاص خودش را داشت. زمان‌بندی دقیق، سهم‌بندی میان مالکان و نظارت بر رعایت نوبت، بخشی از زندگی اجتماعی شهر بود. اختلاف بر سر آب گاهی به دعوا و شکایت می‌کشید و نهادهایی برای حل این اختلاف‌ها وجود داشت. همه‌ی این جزئیات نشان می‌دهد که آب فقط یک موضوع فنی نبود، بلکه با اقتصاد، حقوق و روابط اجتماعی گره خورده بود.
آب‌انبارها هم بخش دیگری از این نظام بودند. این بناهای زیرزمینی آب را برای فصل‌های کم‌آب ذخیره می‌کردند و به دلیل عمقشان، آب را خنک نگه می‌داشتند. برخی از آب‌انبارهای قدیمی هنوز در گوشه و کنار شهرهای ایران دیده می‌شوند و یادآور دورانی‌اند که هر قطره‌ی آب ارزش داشت.
جاده‌ی ابریشم در واقع یک جاده‌ی واحد نبود، بلکه شبکه‌ای از راه‌های زمینی بود که از چین آغاز می‌شد، از آسیای میانه و ایران می‌گذشت و به سواحل مدیترانه می‌رسید. کاروان‌ها در طول این مسیر، کالاهایی مثل ابریشم، ادویه، سنگ‌های قیمتی، فلزات و منسوجات را جابه‌جا می‌کردند.
ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی‌اش، نقشی کلیدی در این شبکه داشت. شهرهای ایرانی میان راه، مثل نیشابور، ری و تبریز، از رونق این تجارت بهره می‌بردند. کاروانسراهایی که در طول راه ساخته می‌شد، هم پناهگاه کاروان‌ها بود و هم محل دیدار و گفت‌وگوی بازرگانان از سرزمین‌های گوناگون.
اما مهم‌تر از کالا، تبادل فرهنگی بود. دین‌ها، زبان‌ها، داستان‌ها، شیوه‌های هنری و دانش‌های گوناگون از همین راه میان ملت‌ها جابه‌جا شد. بسیاری از نقش‌مایه‌های هنری، گیاهان و حتی بازی‌ها از این مسیر از سرزمینی به سرزمین دیگر رفتند. ایرانیان در این میان هم آموزگار بودند و هم شاگرد.
امروز که بحث راه‌های تجاری و پیوندهای منطقه‌ای دوباره داغ شده، شناخت تاریخ جاده‌ی ابریشم اهمیت تازه‌ای پیدا کرده است. کتابی که در این زمینه از نگاه یک پژوهشگر ایرانی نوشته شده باشد، می‌تواند تصویری متفاوت از منابع غربی ارائه دهد.
کتاب‌های تاریخی پژوهشی گاهی پر از نام، تاریخ و اصطلاح است و ممکن است در نگاه اول کمی سنگین به نظر برسند. چند پیشنهاد ساده کمک می‌کند از خواندنشان لذت بیشتری ببرید.
یکی از لذت‌بخش‌ترین راه‌های استفاده از کتاب‌های تهران‌شناسی، گردش در شهر با همین کتاب‌هاست. مرکز تاریخی تهران، از اطراف بازار و میدان‌های قدیمی تا کوچه‌های محله‌های کهن، پر از بناها و نشانه‌هایی است که هر کدام داستانی دارند. اما اگر داستان را ندانید، ممکن است بی‌اعتنا از کنارشان بگذرید.
با خواندن یک فصل از کتاب و بعد پیاده‌روی در همان محدوده، شهر برایتان جان می‌گیرد. خانه‌های قدیمی، مسجدها، حمام‌ها، کاروانسراها و دروازه‌هایی که امروز فقط نامشان مانده، در ذهنتان دوباره ساخته می‌شوند. این تجربه برای خانواده‌ها، به ویژه کودکان و نوجوانان، می‌تواند راهی جذاب برای آشنایی با تاریخ باشد.
معلمان هم می‌توانند از همین روش برای اردوهای آموزشی استفاده کنند. کتاب‌های کوتاه مجموعه‌ی «از ایران چه می‌دانم؟» برای آماده‌سازی چنین برنامه‌هایی بسیار مناسب‌اند.
پرسش از هویت، پرسشی است که هر نسل دوباره مطرح می‌کند. ما کیستیم، از کجا آمده‌ایم و چه چیزی ما را به هم پیوند می‌دهد؟ در ایران، با تاریخ طولانی و پرفرازونشیبش، این پرسش اهمیتی ویژه دارد. سرزمینی که بارها با هجوم، جنگ، تغییر حکومت و دگرگونی‌های بزرگ روبه‌رو شده، چگونه توانسته زبان، آیین‌ها و حافظه‌ی فرهنگی‌اش را نگه دارد؟
پژوهشگران گوناگون به این پرسش پاسخ‌های متفاوتی داده‌اند. برخی بر زبان فارسی تأکید می‌کنند، برخی بر آیین‌هایی مثل نوروز، برخی بر ادبیات و شاعران بزرگ و برخی بر پیوستگی سرزمینی و جغرافیایی. خواندن کتاب‌هایی در این زمینه، حتی اگر با همه‌ی دیدگاه‌هایشان موافق نباشید، به شما کمک می‌کند درباره‌ی خودتان و جامعه‌تان عمیق‌تر فکر کنید.
این بحث برای نسل جوان که در دنیای جهانی‌شده و پر از رسانه‌های گوناگون بزرگ می‌شود، اهمیت بیشتری دارد. شناختن ریشه‌ها، به معنای بستن درها به روی دنیا نیست؛ بلکه به آدم کمک می‌کند با اعتمادبه‌نفس بیشتری با فرهنگ‌های دیگر گفت‌وگو کند.
کتاب‌هایی که با نگاهی پژوهشی به این موضوع می‌پردازند، کمک می‌کنند بحث هویت از سطح شعار و احساس فراتر برود و بر پایه‌ی شواهد تاریخی و فرهنگی شکل بگیرد. همین ویژگی است که خواندنشان را برای دانشجویان و علاقه‌مندان جدی ارزشمند می‌کند.
اگر به تاریخ شهرتان علاقه دارید، پیشنهاد می‌کنیم کم‌کم یک قفسه‌ی کوچک تهران‌شناسی در خانه بسازید. چند جلد از مجموعه‌های تاریخ اجتماعی و یادمان‌های تهران، یک کتاب درباره‌ی آب و قنات، چند سفرنامه‌ی قدیمی و یک نقشه‌ی تاریخی شهر، می‌تواند شروع خوبی باشد. این کتاب‌ها هر وقت پرسشی درباره‌ی گذشته‌ی شهر پیش بیاید، مرجعی دم دست خواهند بود.
چنین قفسه‌ای برای هدیه دادن هم ایده‌ی خوبی است. برای دوستی که تازه به تهران آمده، برای پدربزرگ و مادربزرگی که خاطرات تهران قدیم را دارند یا برای نوجوانی که به تاریخ علاقه پیدا کرده، یک کتاب تهران‌شناسی هدیه‌ای ماندگار و معنادار است.
آثار این پژوهشگر برای گروه‌های گوناگونی مفید است:
در کتاب‌جم، آثار او بیشتر با چاپ دفتر پژوهش‌های فرهنگی و نگارستان اندیشه دیده می‌شود. دفتر پژوهش‌های فرهنگی ناشر مجموعه‌ی «از ایران چه می‌دانم؟» است و کتاب‌های تهران‌شناسی او بیشتر در همین مجموعه منتشر شده‌اند. کتاب «ایران‌جان» هم با چاپ نگارستان اندیشه در دسترس است.
پیش از سفارش، به شماره‌ی جلد کتاب‌های چندجلدی دقت کنید. مجموعه‌های «تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران» و «رویدادها و یادمان‌های تاریخی تهران» هر کدام چند جلد دارند و بهتر است مطمئن شوید جلد مورد نظرتان را انتخاب کرده‌اید.
اگر به آثار این پژوهشگر علاقه دارید، این فهرست‌ها هم برایتان جذاب خواهد بود:
او بیشتر در زمینه‌ی تاریخ اجتماعی، جامعه‌شناسی تاریخی، تاریخ تهران و هویت فرهنگی ایرانیان پژوهش کرده است.
مجموعه‌ی سه‌جلدی «تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران» و مجموعه‌ی «رویدادها و یادمان‌های تاریخی تهران» از مهم‌ترین آثار او درباره‌ی پایتخت‌اند.
بله. بیشتر آن‌ها در مجموعه‌ی «از ایران چه می‌دانم؟» منتشر شده‌اند که برای عموم مردم طراحی شده و زبانی ساده و حجمی کم دارد.
این کتاب به شیوه‌های تأمین و تقسیم آب در تهران قدیم، از جمله قنات‌ها و آب‌انبارها، می‌پردازد.
بهتر است به ترتیب بخوانید تا سیر تحول شهر را دنبال کنید، اما هر جلد به تنهایی هم قابل استفاده است.
به صفحه‌ی هر کتاب در کتاب‌جم بروید، قیمت روز و موجودی را ببینید و نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش دهید.
آثار این پژوهشگر دعوتی است به دیدن دوباره‌ی شهری که در آن زندگی می‌کنیم و فرهنگی که از آن آمده‌ایم. از قنات‌ها و آب‌انبارهای تهران قدیم تا بناهای تاریخی و محله‌های کهن، از هویت فرهنگی ایرانیان تا جاده‌ی ابریشم، کتاب‌های او با زبانی ساده و مستند، گذشته را به امروز پیوند می‌دهند.
اگر می‌خواهید تهران را عمیق‌تر بشناسید یا به تاریخ اجتماعی ایران علاقه دارید، فهرست کتاب‌های ناصر تکمیل همایون را در کتاب‌جم ببینید، کتاب یا جلد مورد نظرتان را انتخاب کنید و نسخه‌ی چاپی‌اش را آنلاین سفارش دهید. قیمت‌ها به‌روز است و موجودی هر روز بررسی می‌شود.
