۵۰ اثر در کتاب‌جم
رولد دال نویسنده‌ی بریتانیایی با ریشه‌ی نروژی است که با ماتیلدا، چارلی و کارخانه‌ی شکلات‌سازی و غول بزرگ مهربان، کودکی چند نسل را ساخت. قصه‌هایش بامزه، کمی ترسناک و همیشه طرف بچه‌هاست و هنوز هم یکی از بهترین راه‌ها برای عاشق کردن کودک به کتاب است.
رولد دال
ترجمه‌ی علی هداوند
سپاس
رولد دال از آن نویسنده‌هایی است که اسمش برای چند نسل از کتاب‌خوان‌ها خاطره می‌سازد. شاید شما هم اولین بار با ماتیلدا، دختر کوچکی که کتاب‌خانه‌ی محله را تمام کرده بود، با او آشنا شده باشید، یا با کارخانه‌ی شکلات‌سازی عجیبی که بچه‌ها را یکی یکی امتحان می‌کرد. قصه‌های رولد دال هم بامزه‌اند و هم کمی تلخ و ترسناک؛ بزرگ‌ترها در آن‌ها اغلب بدجنس یا احمق‌اند و بچه‌ها با هوش و شجاعت خودشان راه نجات پیدا می‌کنند. در این صفحه با هم مرور می‌کنیم که این نویسنده کیست، چه چیزی قصه‌هایش را این‌قدر ماندگار کرده، کدام کتاب‌هایش برای شروع مناسب‌تر است و چه ترجمه‌هایی از آثارش به فارسی در دسترس است.
رولد دال در سال ۱۹۱۶ در ولز بریتانیا به دنیا آمد. پدر و مادرش نروژی بودند و همین ریشه‌ی نروژی، قصه‌های شبانه‌ی مادربزرگ و افسانه‌های شمال اروپا را از همان کودکی وارد زندگی او کرد. او در سال ۱۹۹۰ از دنیا رفت، اما کتاب‌هایش هنوز هم در فهرست پرفروش‌های کتاب کودک در بسیاری از کشورها دیده می‌شوند.
چیزی که رولد دال را از خیلی از نویسنده‌های هم‌دوره‌اش جدا می‌کند، صدای خاص اوست. او با بچه‌ها از بالا حرف نمی‌زند، نصیحت‌شان نمی‌کند و دنیا را از چشم خود آن‌ها نشان می‌دهد. در قصه‌های او یک معلم بدجنس می‌تواند واقعا ترسناک باشد، یک خاله‌ی زورگو می‌تواند واقعا آزار بدهد و بچه‌ای که حق با اوست، آخر قصه برنده می‌شود. همین صداقت عجیب است که باعث شده هم بچه‌ها و هم بزرگ‌ترها با لذت این کتاب‌ها را بخوانند.
او فقط نویسنده‌ی کودک نبود. داستان‌های کوتاه بزرگسالانه‌ای هم نوشت که پایان‌های غافل‌گیرکننده و طنز سیاهی دارند و در دهه‌های میانی قرن بیستم خوانندگان زیادی پیدا کردند. اما شهرت جهانی‌اش بیشتر به خاطر کتاب‌هایی است که برای بچه‌ها و نوجوان‌ها نوشت.
زندگی رولد دال خودش شبیه یک رمان ماجرایی است. او کودکی سختی داشت؛ پدرش را خیلی زود از دست داد و مادرش با چند بچه زندگی را اداره کرد. دوران مدرسه‌اش را در مدرسه‌های شبانه‌روزی انگلیسی گذراند، جاهایی که تنبیه بدنی و سخت‌گیری بزرگ‌ترها امری عادی بود. خیلی از منتقدان معتقدند تصویر معلم‌ها و مدیرهای بدجنس در قصه‌های او، از همین خاطره‌ها آب می‌خورد.
یکی از خاطره‌های معروف او مربوط به یک کارخانه‌ی شکلات‌سازی است که گاهی برای دانش‌آموزان مدرسه بسته‌های شکلات آزمایشی می‌فرستاد تا نظرشان را بپرسد. رولد دال بعدها گفته بود که از همان زمان رویای کار کردن در یک آزمایشگاه شکلات را در سر داشته است. خیلی‌ها این تجربه را یکی از ریشه‌های کتاب مشهور چارلی و کارخانه‌ی شکلات‌سازی می‌دانند.
بعد از مدرسه به جای دانشگاه، سراغ کار در یک شرکت نفتی رفت و برای کار به آفریقا فرستاده شد. وقتی جنگ جهانی دوم شروع شد، به نیروی هوایی بریتانیا پیوست و خلبان هواپیمای جنگنده شد. در یکی از پروازها در صحرای لیبی سقوط کرد و به شدت زخمی شد. بعد از بهبودی دوباره پرواز کرد و سپس در آمریکا به کارهای دیپلماتیک و اداری مشغول شد.
همان‌جا بود که نوشتن را جدی شروع کرد. اولین نوشته‌هایش درباره‌ی تجربه‌ی پرواز و جنگ بود و کم کم به داستان‌نویسی رسید. رولد دال بعدها با بازیگری آمریکایی ازدواج کرد و صاحب چند فرزند شد. زندگی خانوادگی‌اش با غم‌های بزرگی هم همراه بود، از جمله بیماری و از دست دادن یکی از فرزندانش. بسیاری می‌گویند قصه‌هایی که شب‌ها برای بچه‌هایش تعریف می‌کرد، کم کم پایه‌ی کتاب‌های کودکش شد.
او ماجرای کودکی و جوانی خودش را هم در دو کتاب خاطره‌نویسی تعریف کرده است: یکی درباره‌ی پسربچگی و مدرسه، و دیگری درباره‌ی سال‌های آفریقا و پرواز در جنگ. این دو کتاب برای کسی که بخواهد زندگی‌نامه رولد دال را از زبان خودش بشنود، خواندنی‌ترین منبع‌اند.
اگر بخواهیم سبک این نویسنده را در چند ویژگی خلاصه کنیم، به این‌ها می‌رسیم:
همین ترکیب است که باعث شده کتاب‌های او هم برای کتاب‌خوان‌های تازه‌کار جذاب باشد و هم برای کسی که سال‌ها کتاب خوانده است. خیلی از پدر و مادرها تعریف می‌کنند که بچه‌ی کم‌حوصله‌شان با یکی از همین قصه‌ها عاشق کتاب شده است.
نمی‌شود از قصه‌های این نویسنده حرف زد و از تصویرها چیزی نگفت. بیشتر کتاب‌های کودک او در چاپ‌های مشهور، با نقاشی‌های کوئنتین بلیک منتشر شده‌اند. خط‌های تند، آزاد و شلوغ این تصویرگر، کاملا با شیطنت متن هماهنگ است. برای خیلی از خواننده‌ها، شکل ماتیلدا یا غول بزرگ مهربان دقیقا همان چیزی است که این تصویرگر کشیده است.
در ترجمه‌های فارسی هم بسیاری از ناشرها همین تصویرها را حفظ کرده‌اند. اگر برای کودک خردسال کتاب می‌خرید، نسخه‌های مصور تجربه‌ی خواندن را خیلی شیرین‌تر می‌کنند و بچه را تشویق می‌کنند که خودش ورق بزند.
کارنامه‌ی این نویسنده پر از کتاب‌های مشهور است. این‌جا تعدادی از شناخته‌شده‌ترین‌ها را با چند خط توضیح مرور می‌کنیم تا تصویر کلی‌تری داشته باشید.
ماتیلدا شاید محبوب‌ترین قهرمان این نویسنده باشد. دختری بسیار باهوش و کتاب‌خوان که پدر و مادرش هیچ اهمیتی به او نمی‌دهند و مدیر مدرسه‌اش زنی وحشتناک و زورگوست. ماتیلدا با کمک یک معلم مهربان و قدرتی عجیب که در خودش کشف می‌کند، راهی برای مقابله پیدا می‌کند. این کتاب ستایشی است از کتاب خواندن، از هوش و از مهربانی. ماتیلدا در کتاب‌جم در چند چاپ و ترجمه‌ی مختلف موجود است و یکی از بهترین انتخاب‌ها برای شروع آشنایی با این نویسنده است.
داستان پسری فقیر که یکی از بلیت‌های طلایی ورود به کارخانه‌ی شکلات‌سازی مرموز آقای وانکا را پیدا می‌کند. همراه او چند بچه‌ی دیگر هم وارد کارخانه می‌شوند که هر کدام نماینده‌ی یک عیب‌اند: شکمو، لوس، معتاد به تلویزیون و... قصه بامزه و پرتخیل است و در عین حال درباره‌ی قناعت و مهربانی حرف می‌زند. از این کتاب چند فیلم سینمایی هم ساخته شده است.
پسرکی یتیم که با دو خاله‌ی بدجنس زندگی می‌کند، به لطف یک اتفاق جادویی وارد هلویی غول‌پیکر می‌شود و همراه چند حشره‌ی سخن‌گو سفری عجیب را شروع می‌کند. قصه‌ای درباره‌ی دوستی و رهایی.
دختری به نام سوفی شبی غولی را می‌بیند که خواب‌ها را در شیشه جمع می‌کند و به خواب بچه‌ها می‌دمد. این غول بر خلاف بقیه‌ی غول‌ها بچه‌خوار نیست و با سوفی دوست می‌شود. زبان بامزه و پر از غلط عمدی غول، یکی از جذاب‌ترین بخش‌های کتاب است.
در این قصه جادوگرها زن‌هایی معمولی به نظر می‌رسند، اما در واقع از بچه‌ها متنفرند و نقشه دارند همه‌ی بچه‌ها را به موش تبدیل کنند. پسرکی همراه مادربزرگش با این نقشه روبه‌رو می‌شود. کتاب کمی ترسناک است و برای بچه‌های کمی بزرگ‌تر مناسب‌تر است.
روباهی زرنگ که برای سیر کردن خانواده‌اش از سه کشاورز خسیس و بدجنس مرغ و غاز می‌دزدد و کشاورزها تصمیم می‌گیرند او را از لانه بیرون بکشند. قصه‌ای کوتاه و شاد برای سن‌های پایین‌تر.
دارو شگفت‌انگیز جرج، زوج احمق‌ها، دنی قهرمان جهان و چند قصه‌ی کوتاه‌تر هم از دیگر کتاب‌های کودک این نویسنده‌اند. هر کدام دنیای کوچک خودش را دارد، اما همه همان امضای آشنا را دارند: بچه‌ای زرنگ، بزرگ‌ترهای عجیب و پایانی که آدم را می‌خنداند.
اگر فقط کتاب‌های کودک این نویسنده را خوانده باشید، شاید تعجب کنید که او مجموعه‌های داستان کوتاه برای بزرگسالان هم دارد. این داستان‌ها اغلب با یک موقعیت عادی شروع می‌شوند، مثلا یک شرط‌بندی، یک مهمانی شام یا یک گفت‌وگوی ساده، و ناگهان با یک پیچش تند به پایانی غافل‌گیرکننده و گاهی تکان‌دهنده می‌رسند.
طنز این داستان‌ها سیاه‌تر است و به سراغ طمع، حسادت، بی‌رحمی پنهان آدم‌های محترم و خیانت‌های کوچک زندگی روزمره می‌رود. بسیاری از این داستان‌ها برای تلویزیون هم اقتباس شده‌اند. اگر اهل داستان کوتاه هستید و پایان‌های پیچ‌دار را دوست دارید، این بخش از کارنامه‌ی رولد دال برای شما خیلی خواندنی خواهد بود. در فارسی هم گزیده‌هایی از این داستان‌ها با نام‌های گوناگون منتشر شده و در دسته‌ی داستان کوتاه می‌توانید آن‌ها را پیدا کنید.
در کتاب‌جم ده‌ها عنوان از آثار این نویسنده ثبت شده و بخش زیادی از آن‌ها موجود است. موجودی و قیمت هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود، پس آنچه در صفحه می‌بینید، وضعیت امروز است. چند نمونه از عنوان‌هایی که در فهرست ما هست:
ناشرهایی مثل افق، گل آذین و مرکز از جمله ناشرانی هستند که آثار این نویسنده را منتشر کرده‌اند. هر ناشر مترجم و قطع و طراحی خاص خودش را دارد، برای همین پیش از خرید ارزش دارد نام مترجم و تعداد صفحه را در صفحه‌ی هر کتاب نگاه کنید.
جواب این سؤال به سن خواننده و سلیقه‌اش بستگی دارد. چند پیشنهاد ساده:
اگر می‌خواهید هدیه بدهید و نمی‌دانید کدام را انتخاب کنید، مجموعه‌های چندجلدی گزینه‌ی خوبی هستند. یک قاب کتاب پر از قصه‌های رولد دال، می‌تواند شروع یک کتاب‌خانه‌ی کوچک برای کودک باشد.
آثار این نویسنده از دهه‌ها پیش به فارسی ترجمه شده‌اند و برخی کتاب‌ها، مثل ماتیلدا یا چارلی و کارخانه‌ی شکلات‌سازی، چند ترجمه‌ی متفاوت دارند. این تنوع هم خوب است و هم کمی گیج‌کننده. چند نکته برای انتخاب:
برای کتاب‌خوان حرفه‌ای هم مقایسه‌ی دو ترجمه از یک کتاب تجربه‌ی جالبی است. می‌بینید که چطور هر مترجم با شوخی‌ها و اسم‌های ساختگی کنار آمده است.
بسیاری از کتاب‌های این نویسنده در مرز کودک و نوجوان قرار دارند. نوجوانی که تازه از کتاب‌های تصویری فاصله گرفته، در قصه‌های او هم هیجان پیدا می‌کند و هم شوخی‌هایی که با هوش او بازی می‌کنند. اگر دنبال کتاب‌های مشابه برای همین گروه سنی هستید، دسته‌ی رمان نوجوان را ببینید.
یکی از دلایلی که معلم‌ها و کتاب‌دارها این کتاب‌ها را برای نوجوان‌ها پیشنهاد می‌کنند، این است که قهرمان‌ها منفعل نیستند. ماتیلدا، چارلی، سوفی و جیمز همه در برابر بی‌عدالتی کاری می‌کنند. این پیام ساده که حتی یک بچه هم می‌تواند تغییر ایجاد کند، برای نوجوان بسیار انگیزه‌بخش است.
غول، جادوگر، حیوان سخن‌گو، میوه‌ی جادویی؛ این‌ها همه عناصری هستند که در افسانه‌های قدیمی هم می‌بینیم. رولد دال این عناصر کهن را برداشت و در دنیایی امروزی و آشنا گذاشت. جادوگرهای او در هتل جلسه می‌گذارند و غولش در انگلستان امروزی خواب پخش می‌کند. همین تلفیق قصه‌ی قدیمی با زندگی روزمره، کتاب‌هایش را هم آشنا و هم تازه می‌کند.
اگر کودک شما به این نوع قصه‌ها علاقه دارد، در دسته‌ی قصه و افسانه کتاب‌های دیگری هم پیدا می‌کنید که همین حال و هوا را دارند.
دهه‌ها از نوشته شدن بیشتر این کتاب‌ها گذشته، اما هنوز تازه‌اند. چند دلیل برای این ماندگاری:
اول، احترام به هوش کودک. نویسنده هیچ‌وقت فرض نمی‌کند که بچه نمی‌فهمد. شوخی‌ها گاهی پیچیده‌اند، کلمه‌ها گاهی تازه‌اند و قصه‌ها گاهی تلخ‌اند، اما بچه همه را می‌فهمد و از این‌که جدی گرفته شده، لذت می‌برد.
دوم، احساسات واقعی. ترس از بزرگ‌ترها، تنهایی، حس بی‌عدالتی و آرزوی قدرت داشتن، احساساتی واقعی در کودکی‌اند. این کتاب‌ها این احساسات را انکار نمی‌کنند و به جای آن، راهی خیالی برای غلبه بر آن‌ها نشان می‌دهند.
سوم، لذت خالص قصه. پیش از هر چیز، این‌ها قصه‌های خوبی هستند. اتفاق‌ها پشت سر هم می‌آیند، شخصیت‌ها فراموش‌نشدنی‌اند و پایان‌ها رضایت‌بخش‌اند.
چهارم، اقتباس‌های سینمایی و نمایشی. فیلم‌ها و نمایش‌هایی که از ماتیلدا، چارلی، جادوگرها و غول بزرگ مهربان ساخته شده، هر بار نسل تازه‌ای را به سمت کتاب‌ها کشانده است.
این نویسنده هیچ‌وقت نخواست کتاب‌هایش درس اخلاق باشد، اما قصه‌هایش بی‌آنکه نصیحت کنند، چیزهای زیادی یاد می‌دهند. ماتیلدا به بچه نشان می‌دهد که کتاب خواندن یک قدرت واقعی است و می‌تواند آدم را از تنهایی نجات بدهد. چارلی یاد می‌دهد که مهربانی و قناعت آخر کار از طمع و لوس‌بازی جلو می‌افتد. غول بزرگ مهربان می‌گوید که ظاهر آدم‌ها همیشه نشان‌دهنده‌ی دل‌شان نیست و دوستی می‌تواند در عجیب‌ترین جاها شکل بگیرد.
جیمز و هلوی غول‌پیکر درباره‌ی پیدا کردن خانواده‌ای تازه است، خانواده‌ای که شاید خونی نباشد اما واقعی است. آقای روباه شگفت‌انگیز از زرنگی و همبستگی حرف می‌زند و جادوگرها، با همه‌ی ترسناکی‌اش، رابطه‌ی گرم یک پسر و مادربزرگش را نشان می‌دهد. این پیام‌ها لابه‌لای خنده و هیجان به ذهن کودک می‌نشینند و برای همین ماندگارترند.
پدر و مادرها می‌توانند بعد از تمام شدن هر کتاب، چند سؤال ساده از کودک بپرسند: کدام شخصیت را بیشتر دوست داشتی؟ اگر جای قهرمان بودی چه می‌کردی؟ به نظرت آدم بدجنس قصه چرا این‌طور بود؟ همین گفت‌وگوهای کوتاه، کتاب‌خوانی را از یک سرگرمی ساده به تجربه‌ای مشترک و عمیق تبدیل می‌کند و کودک را برای خواندن کتاب بعدی مشتاق‌تر می‌کند.
این نویسنده همیشه هم بی‌منتقد نبوده است. برخی منتقدان، بی‌رحمی بعضی صحنه‌ها یا تصویر اغراق‌آمیز بعضی شخصیت‌ها را برای کودک مناسب ندانسته‌اند. در سال‌های اخیر هم بحث‌هایی درباره‌ی ویرایش برخی واژه‌ها در چاپ‌های تازه‌ی انگلیسی پیش آمد و طرفداران و مخالفان زیادی نظر دادند. خود زندگی شخصی او هم بی‌حاشیه نبوده است.
با این حال، تقریبا همه قبول دارند که او یکی از مهم‌ترین نویسنده‌های کودک قرن بیستم است. برای پدر و مادرها شاید بهترین راه این باشد که کتاب را همراه بچه بخوانند و درباره‌ی صحنه‌هایی که سؤال‌برانگیز است با او حرف بزنند. همین گفت‌وگو خودش بخشی از لذت کتاب‌خوانی است.
پیش از خرید چند نکته را در نظر بگیرید تا کتاب مناسب‌تری انتخاب کنید:
همه‌ی کتاب‌های کتاب‌جم نسخه‌ی چاپی‌اند و سفارش آن‌ها آنلاین انجام می‌شود. قیمت هر کتاب همان قیمت روز ناشر است که در صفحه‌ی کتاب می‌بینید.
یکی از بهترین راه‌ها برای آشنا کردن کودک خردسال با این نویسنده، بلند خواندن است. ریتم جمله‌ها، صداهای عجیب شخصیت‌ها و کلمه‌های بامزه، وقتی بلند خوانده می‌شوند جان می‌گیرند. می‌توانید برای هر شخصیت صدای خاصی دربیاورید، مثلا صدای کلفت برای غول و صدای جیغ‌جیغو برای خاله‌های بدجنس.
برای این کار نسخه‌های مصور بهترین انتخاب‌اند. اگر دنبال کتاب‌های تصویری دیگر برای همین سن هستید، دسته‌ی کتاب‌های تصویری را ببینید. بعد از چند شب، احتمالا کودک خودش می‌خواهد کتاب را دست بگیرد و ادامه بدهد.
اگر کودک یا نوجوان شما عاشق این نویسنده شده، احتمالا دنبال کتاب‌های مشابه خواهد گشت. نویسنده‌هایی که طنز و خیال را با هم ترکیب می‌کنند و طرف بچه‌ها هستند، معمولا گزینه‌های خوبی‌اند. کتاب‌های فانتزی کلاسیک انگلیسی، مثل ماجراهای آلیس در سرزمین عجایب، هم از همان سنت قصه‌گویی‌اند که دال به آن تعلق دارد.
در عین حال، هیچ‌کس دقیقا مثل او نمی‌نویسد. ترکیب شیطنت، تلخی و مهربانی در قصه‌های رولد دال، امضای خاص خود اوست و برای همین است که بعد از خواندن هر کتاب، آدم سراغ کتاب بعدی‌اش می‌رود.
او در ولز بریتانیا به دنیا آمد و پدر و مادرش نروژی بودند. بیشتر عمرش را در انگلستان گذراند و به زبان انگلیسی می‌نوشت.
این سؤال را زیاد جست‌وجو می‌کنند. ماتیلدا و چارلی و کارخانه‌ی شکلات‌سازی معمولا اولین پیشنهادها هستند. برای سن‌های پایین‌تر آقای روباه شگفت‌انگیز و قصه‌های کوتاه‌تر مناسب‌ترند.
بیشتر کتاب‌های کودک او برای حدود شش تا دوازده سال نوشته شده‌اند، اما نوجوان‌ها و بزرگسال‌ها هم از آن‌ها لذت می‌برند. داستان‌های کوتاه بزرگسالانه‌اش برای خواننده‌ی بزرگسال است.
بله. او مجموعه‌های داستان کوتاه با طنز سیاه و پایان غافل‌گیرکننده دارد که برای بزرگسالان نوشته شده و در فارسی هم ترجمه شده‌اند.
بیشتر چاپ‌های مشهور با تصویرهای کوئنتین بلیک منتشر شده‌اند و بسیاری از ترجمه‌های فارسی هم همین تصویرها را دارند.
ماتیلدا چند ترجمه و چاپ مختلف در فارسی دارد و در کتاب‌جم هم چند چاپ آن ثبت شده است. در صفحه‌ی هر کتاب مترجم و ناشر را ببینید و نسخه‌ی مورد نظرتان را انتخاب کنید.
کافی است عنوان دلخواه را پیدا کنید، موجودی و قیمت روز را ببینید و نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش بدهید.
رولد دال نویسنده‌ای است که کودکی را جدی می‌گیرد. قصه‌هایش بچه‌ها را می‌خندانند، کمی می‌ترسانند و در آخر به آن‌ها نشان می‌دهند که هوش، شجاعت و مهربانی می‌تواند بر زور و بی‌انصافی پیروز شود. زندگی پرماجرای خودش، از مدرسه‌ی شبانه‌روزی تا پرواز در آسمان جنگ، در لابه‌لای همین قصه‌ها حضور دارد.
چه دنبال اولین کتاب برای کودک خود باشید، چه بخواهید یک مجموعه‌ی کامل هدیه بدهید و چه دلتان برای ماتیلدای کودکی‌تان تنگ شده باشد، کتاب‌های رولد دال انتخابی است که پشیمانی ندارد. فهرست کتاب‌های او را در همین صفحه ببینید، قیمت روز و موجودی را بررسی کنید و نسخه‌ی چاپی کتاب دلخواهتان را همین حالا سفارش بدهید.
