۴۳ اثر در کتاب‌جم
ژوزه ساراماگو نویسنده‌ی پرتغالی و برنده‌ی نوبل ادبیات است که با رمان «کوری» در ایران پرخواننده شد. رمان‌هایش با یک فرض عجیب شروع می‌شوند، مثل شهری که مردمش ناگهان کور می‌شوند یا کشوری که در آن کسی نمی‌میرد، و با نثری بلند و قصه‌گو، از ترس، قدرت، تنهایی و همدلی آدم‌ها می‌گویند. خواندن او تجربه‌ای است که تا مدت‌ها با شما می‌ماند.
ژوزه ساراماگو نویسنده‌ای پرتغالی است که با رمان «کوری» در ایران به یکی از پرخواننده‌ترین نویسنده‌های خارجی تبدیل شد. او جایزه‌ی نوبل ادبیات سال ۱۹۹۸ را گرفت و نثرش با جمله‌های بلند، گفت‌وگوهای بی‌گیومه و پرسش‌های بزرگ درباره‌ی آدم و جامعه شناخته می‌شود. اگر دنبال رمانی هستید که هم قصه داشته باشد و هم ذهن شما را تا مدت‌ها درگیر کند، کتاب‌های ژوزه ساراماگو انتخاب خوبی است. در این صفحه با زندگی، سبک، مهم‌ترین آثار و ترجمه‌های فارسی او آشنا می‌شوید و می‌توانید نسخه‌ی چاپی کتاب‌هایش را با قیمت روز سفارش بدهید.
ساراماگو در سال ۱۹۲۲ در روستایی کوچک به نام آزینیاگا در پرتغال به دنیا آمد. خانواده‌اش کشاورز و فقیر بودند و خیلی زود به لیسبون رفتند. پدرش در پایتخت کار پیدا کرد و پسر در شهری بزرگ شد که بعدها بارها در رمان‌هایش برگشت. فقر خانواده باعث شد او دبیرستان معمولی را نیمه‌کاره بگذارد و به مدرسه‌ی فنی برود. سال‌ها مکانیک بود، بعد در اداره‌ها کار کرد، بعد سراغ روزنامه‌نگاری و ترجمه رفت. این مسیر عجیب برای یک برنده‌ی نوبل، چیزی است که خواننده‌ها همیشه درباره‌اش حرف می‌زنند: مردی که بیشتر عمرش را دور از دانشگاه و محافل ادبی گذراند و در دهه‌ی پنجاه زندگی تازه نویسنده‌ی تمام‌وقت شد.
او یک رمان در جوانی منتشر کرد و بعد سال‌ها از داستان دور ماند. شعر و مقاله نوشت، در روزنامه‌ها کار کرد و در فضای سیاسی پرتغال فعال بود. شهرت واقعی‌اش از دهه‌ی هشتاد میلادی شروع شد، وقتی رمان‌هایی نوشت که هم در پرتغال و هم بیرون از آن خوانده شدند. از این نظر، داستان زندگی‌اش برای هر کسی که فکر می‌کند برای نوشتن دیر شده، دلگرم‌کننده است.
ساراماگو در سال‌های پایانی عمر در جزیره‌ی لانزاروته در اسپانیا زندگی کرد و در سال ۲۰۱۰ همان‌جا درگذشت. تا آخر هم نوشت و چند رمان مهمش را در هفتاد و هشتاد سالگی منتشر کرد.
اگر بخواهیم زندگی او را در چند مرحله خلاصه کنیم، این تصویر به دست می‌آید:
همین زندگی پرپیچ‌وخم یکی از کلیدهای فهم آثار اوست. ساراماگو از بالا به آدم‌ها نگاه نمی‌کند؛ قهرمان‌هایش کارمند ساده، زن خانه‌دار، سرباز، کوزه‌گر یا آدم گمنامی هستند که در یک موقعیت عجیب گیر افتاده‌اند. او خودش سال‌ها همین آدم معمولی بود و این را در هر صفحه حس می‌کنید.
اولین چیزی که هر خواننده‌ی تازه‌کار در کتاب‌های ساراماگو می‌بیند، شکل ظاهری متن است. پاراگراف‌ها خیلی بلندند، گاهی چند صفحه بدون شکستن ادامه پیدا می‌کنند. گفت‌وگوها داخل گیومه نیستند و با ویرگول از هم جدا می‌شوند؛ جمله‌ی یک نفر تمام می‌شود و با یک حرف بزرگ، جمله‌ی نفر بعدی شروع می‌شود. در ترجمه‌ی فارسی هم مترجم‌ها معمولا سعی کرده‌اند این حال‌وهوا را نگه دارند.
این شکل نوشتن در صفحه‌های اول کمی خواننده را خسته می‌کند، اما بعد از ده بیست صفحه چیز جالبی اتفاق می‌افتد: شما به ریتم متن عادت می‌کنید و حس می‌کنید کسی کنار شما نشسته و قصه را با صدای بلند تعریف می‌کند. راوی ساراماگو پرحرف، شوخ، گاهی طعنه‌زن و گاهی خیلی مهربان است. وسط قصه می‌ایستد، درباره‌ی یک کلمه یا یک ضرب‌المثل فکر می‌کند، با خواننده حرف می‌زند و دوباره سراغ آدم‌هایش می‌رود.
ویژگی دیگر سبک او این است که بسیاری از شخصیت‌ها اسم ندارند. در «کوری» با «دکتر»، «زن دکتر»، «دختر عینکی» و «پیرمرد چشم‌بندی» روبه‌رو هستید. این بی‌نامی باعث می‌شود قصه به هر شهر و هر کشوری قابل تعمیم باشد. خواننده‌ی ایرانی هم وقتی «کوری» را می‌خواند، احساس می‌کند این شهر بی‌نام می‌تواند شهر خودش باشد.
و بالاخره، پایه‌ی بیشتر رمان‌های ساراماگو یک «اگر» بزرگ است. اگر همه‌ی مردم یک شهر ناگهان کور شوند چه؟ اگر مردم در انتخابات رأی سفید بدهند چه؟ اگر مرگ در یک کشور تعطیل شود چه؟ او یک فرض عجیب را می‌گیرد و با منطقی دقیق و جدی تا آخر دنبالش می‌کند. نتیجه، قصه‌ای است که هم سرگرم‌کننده است و هم پرسش‌های سخت اخلاقی و سیاسی را جلوی شما می‌گذارد.
در کتاب‌جم چند عنوان مهم از این نویسنده با ترجمه‌ها و چاپ‌های مختلف موجود است. فهرست زیر بخشی از آن‌هاست:
کتاب‌های او در کتاب‌جم از ناشرهایی مثل مروارید، علم و مرکز عرضه می‌شوند. موجودی و قیمت هر عنوان هر روز به‌روز می‌شود، بنابراین آنچه روی صفحه‌ی هر کتاب می‌بینید، وضعیت فعلی آن است.
«کوری» با یک صحنه‌ی ساده شروع می‌شود: مردی پشت چراغ قرمز نشسته و ناگهان دیگر چیزی نمی‌بیند. اما کوری او سیاه نیست؛ همه‌چیز سفید است، مثل دریایی از شیر. کمی بعد، کسانی که با او در تماس بوده‌اند هم کور می‌شوند و بیماری مثل یک همه‌گیری در شهر پخش می‌شود. دولت که نمی‌داند با این وضع چه کند، کورها را در یک ساختمان قدیمی قرنطینه می‌کند.
از اینجا رمان به بررسی این می‌پردازد که وقتی نظم معمول جامعه فرو بریزد، آدم‌ها چه رفتاری نشان می‌دهند. خودخواهی، زورگویی، بی‌رحمی و در کنار آن همدلی، فداکاری و مهربانی، همه در این فضای بسته رو می‌شوند. تنها کسی که هنوز می‌بیند، زن دکتر است. او وانمود می‌کند کور است تا کنار همسرش بماند و همین راز، او را به شاهد همه‌ی ماجرا تبدیل می‌کند.
«کوری» رمان آسانی نیست. صحنه‌هایی دارد که خواندنشان سخت است و ساراماگو از نشان دادن زشتی رفتار انسان طفره نمی‌رود. اما در نهایت کتابی امیدوارکننده است، چون نشان می‌دهد حتی در بدترین شرایط هم گروهی کوچک از آدم‌ها می‌توانند به هم کمک کنند و انسانیت را نگه دارند. بسیاری از خواننده‌ها در سال‌های همه‌گیری کرونا دوباره سراغ این کتاب رفتند، چون حس می‌کردند بخشی از آن را با چشم خودشان می‌بینند.
از این رمان یک فیلم سینمایی هم ساخته شده است، اما بیشتر خواننده‌ها معتقدند تجربه‌ی خواندن کتاب چیز دیگری است، چون صدای راوی و جمله‌های بلند ساراماگو را نمی‌شود به تصویر برگرداند.
«بینایی» را می‌توان رمان خواهر «کوری» دانست. سال‌ها بعد از آن همه‌گیری عجیب، در همان پایتخت بی‌نام انتخابات برگزار می‌شود و بیشتر مردم رأی سفید در صندوق می‌اندازند. هیچ‌کس شورش نکرده، هیچ‌کس شعار نداده، فقط مردم ترجیح داده‌اند به هیچ‌کدام از نامزدها رأی ندهند. دولت این رفتار را تهدید می‌بیند و برای پیدا کردن «مقصر» دست به کارهای عجیبی می‌زند.
اگر «کوری» درباره‌ی فروپاشی اخلاقی در شرایط بحران بود، «بینایی» درباره‌ی رابطه‌ی قدرت و مردم است. لحن کتاب طنزآمیزتر است و ساراماگو با زبانی کنایه‌دار، بوروکراسی و ترس سیاستمدارها را نشان می‌دهد. در نیمه‌ی دوم رمان، بعضی از شخصیت‌های «کوری» دوباره پیدا می‌شوند و خواننده‌ای که کتاب اول را خوانده، لذت دیگری از این بازگشت می‌برد.
پیشنهاد ما این است که «بینایی» را بعد از «کوری» بخوانید. دو کتاب با هم یک تجربه‌ی کامل می‌سازند: یکی درباره‌ی ندیدن و دیگری درباره‌ی دیدن.
قهرمان «همه‌ی نام‌ها» آقای ژوزه است، کارمند جزء اداره‌ی ثبت احوال، مردی تنها که سرگرمی‌اش جمع کردن اطلاعات درباره‌ی آدم‌های مشهور است. یک شب، به طور اتفاقی برگه‌ی یک زن ناشناس به دستش می‌افتد. از همان لحظه وسواسی در او شکل می‌گیرد: باید بفهمد این زن کیست.
این رمان آرام‌تر و درونی‌تر از «کوری» است. ساراماگو در آن با جزئیات زیاد، دنیای خاک‌گرفته‌ی بایگانی، قفسه‌های بی‌پایان پرونده‌ها و ذهن مردی منزوی را نشان می‌دهد. در عین حال، کتاب پر از لحظه‌های طنز و تأمل درباره‌ی زندگی و مرگ، نام و فراموشی است. اگر از کافکا لذت می‌برید، احتمالا این کتاب را هم دوست خواهید داشت، چون حال‌وهوای اداره‌های بی‌پایان و آدم کوچک در برابر نظام بزرگ را دارد.
در کتاب‌جم این رمان با دو شکل نوشتاری عنوان، «همه‌ی نام‌ها» و «همه نام‌ها»، دیده می‌شود که به چاپ‌ها و ناشرهای مختلف برمی‌گردد. پیش از سفارش، مشخصات هر چاپ را در صفحه‌ی کتاب ببینید.
«بالتازار و بلموندا» یکی از رمان‌هایی است که ساراماگو را در پرتغال مشهور کرد. داستان در قرن هجدهم و در دوران ساخت یک صومعه‌ی عظیم می‌گذرد. بالتازار سربازی است که دستش را در جنگ از دست داده و بلموندا زنی است که توانایی عجیبی دارد: می‌تواند درون آدم‌ها را ببیند. این دو عاشق هم می‌شوند و با کشیشی که رؤیای ساختن یک ماشین پرنده را دارد، همراه می‌شوند.
این رمان ترکیبی از تاریخ واقعی، خیال، عشق و نقد قدرت است. ساراماگو در کنار قصه‌ی عاشقانه، از هزاران کارگری می‌گوید که برای ساختن بنای پادشاه رنج کشیدند و نامشان در تاریخ ثبت نشد. همین توجه به آدم‌های گمنام، از دغدغه‌های همیشگی اوست. اگر رمان تاریخی دوست دارید، این کتاب را از دست ندهید؛ می‌توانید سایر کتاب‌های این حوزه را هم در فهرست رمان تاریخی ببینید.
در اول سال نو، در کشوری کوچک، دیگر هیچ‌کس نمی‌میرد. اول همه خوشحال‌اند، اما خیلی زود مشکلات شروع می‌شود: بیمارستان‌ها پر می‌شوند، شرکت‌های بیمه و کفن‌ودفن ورشکسته می‌شوند، کلیسا نمی‌داند بدون مرگ درباره‌ی رستاخیز چه بگوید و خانواده‌ها با سالمندانی روبه‌رو می‌شوند که نه زنده‌اند و نه مرده.
نیمه‌ی اول کتاب طنزی اجتماعی و تیز است و نیمه‌ی دوم ناگهان شاعرانه می‌شود: خود مرگ، که اینجا شخصیتی زنانه دارد، با یک نوازنده‌ی ویولنسل آشنا می‌شود و قصه به سمتی کاملا غیرمنتظره می‌رود. «توقف در مرگ» از کتاب‌های دوران پختگی ساراماگوست و نشان می‌دهد او حتی در هشتاد سالگی هم می‌توانست خواننده را غافلگیر کند.
ساراماگو کتاب‌های دیگری هم دارد که در جهان شناخته‌شده‌اند و بعضی از آن‌ها به فارسی هم ترجمه شده‌اند. از جمله «سال مرگ ریکاردو ریس» که درباره‌ی یکی از نام‌های مستعار شاعر بزرگ پرتغالی، فرناندو پسوآ، نوشته شده است؛ «انجیل به روایت عیسی مسیح» که در زمان انتشار بحث‌های زیادی برانگیخت؛ «غار» درباره‌ی یک کوزه‌گر و دنیای مراکز خرید بزرگ؛ «مرد تکراری» درباره‌ی معلمی که کشف می‌کند بدلی دقیق از خودش وجود دارد؛ «کلک سنگی» که در آن شبه‌جزیره‌ی ایبری از اروپا جدا می‌شود و روی دریا راه می‌افتد؛ و «قابیل» که بازخوانی آزادانه‌ای از قصه‌های کهن است.
این عنوان‌ها برای آشنایی بیشتر با جهان او آمده‌اند؛ برای دیدن کتاب‌هایی که الان در کتاب‌جم موجود است، به فهرست بالای همین صفحه نگاه کنید.
خیلی‌ها می‌پرسند اولین کتاب ساراماگو کدام باشد. پاسخ به سلیقه‌ی شما بستگی دارد، اما یک مسیر پیشنهادی این است:
یک توصیه‌ی کوچک: صفحه‌های اول را با حوصله بخوانید. اگر جمله‌ها طولانی به نظر رسید، کتاب را کنار نگذارید. بیشتر خواننده‌ها می‌گویند بعد از چند فصل، دیگر نبود گیومه و پاراگراف را حس نمی‌کنند و غرق قصه می‌شوند.
آثار ساراماگو در دو سه دهه‌ی اخیر بارها به فارسی ترجمه شده‌اند. بعضی از رمان‌هایش، به‌ویژه «کوری»، چند ترجمه‌ی مختلف دارند و ناشرهای گوناگون آن‌ها را منتشر کرده‌اند. بیشتر این ترجمه‌ها از زبان انگلیسی انجام شده‌اند، چون مترجم مستقیم از پرتغالی کمتر داریم.
وقتی بین چند ترجمه از یک کتاب انتخاب می‌کنید، چند نکته کمکتان می‌کند:
در کتاب‌جم برای هر عنوان، نام مترجم و ناشر روی صفحه‌ی کتاب آمده است تا راحت‌تر انتخاب کنید.
اگر همه‌ی رمان‌های او را کنار هم بگذاریم، چند موضوع بارها تکرار می‌شوند:
کارمند، سرباز، کوزه‌گر یا زن خانه‌دار؛ قهرمان‌های او معمولا قدرتی ندارند، اما در لحظه‌ی بحران تصمیم‌های بزرگی می‌گیرند. ساراماگو نشان می‌دهد شجاعت واقعی گاهی در دل آدم‌های ساده پیدا می‌شود.
دولت‌ها، نهادها و مقام‌ها در رمان‌های او اغلب دست‌پاچه، ترسو یا خودخواه‌اند. او با طنز به این ترس‌ها نگاه می‌کند و از خواننده می‌خواهد به حرف رسمی شک کند.
زن دکتر در «کوری»، بلموندا در «بالتازار و بلموندا» و حتی مرگ در «توقف در مرگ»، شخصیت‌هایی زنانه‌اند که بار اخلاقی و عاطفی قصه را به دوش می‌کشند. بسیاری از منتقدها این را یکی از زیباترین جنبه‌های آثار او می‌دانند.
اینکه آدم‌ها اسم داشته باشند یا نه، اینکه نامشان ثبت شود یا فراموش شود، موضوعی است که در «همه‌ی نام‌ها»، «کوری» و رمان‌های دیگرش دیده می‌شود.
ساراماگو بارها سراغ مرگ رفت، اما نه با ترس، بلکه با کنجکاوی و گاهی شوخی. همین نگاه است که کتاب‌هایش را با وجود موضوع‌های سنگین، خواندنی می‌کند.
آکادمی سوئد در سال ۱۹۹۸ جایزه‌ی نوبل ادبیات را به ساراماگو داد. او نخستین نویسنده‌ی پرتغالی‌زبانی بود که این جایزه را گرفت و این اتفاق برای ادبیات پرتغال اهمیت زیادی داشت. پس از نوبل، کتاب‌هایش به زبان‌های بسیار بیشتری ترجمه شد و خواننده‌های تازه‌ای پیدا کرد.
امروز ساراماگو در کنار نویسنده‌هایی مثل گابریل گارسیا مارکز و کافکا، در فهرست نویسنده‌هایی قرار می‌گیرد که با یک فرض خیالی، واقعیت را بهتر از واقع‌گرایی محض نشان دادند. بعضی منتقدها کار او را به سنت قصه‌گویی شفاهی و تمثیلی نزدیک می‌دانند و بعضی دیگر او را نویسنده‌ای سیاسی و اخلاقی می‌خوانند. آنچه همه بر آن توافق دارند، این است که صدای راوی او منحصر به فرد است و با چند صفحه خواندن، می‌توانید آن را از هر نویسنده‌ی دیگری تشخیص دهید.
کتاب‌های او برای همه نیست و بهتر است این را صادقانه بگوییم. اگر دنبال داستانی سریع، با فصل‌های کوتاه و گفت‌وگوهای زیاد هستید، ممکن است اول کار کمی اذیت شوید. اما اگر این ویژگی‌ها را دوست دارید، ساراماگو نویسنده‌ی شماست:
برای باشگاه‌های کتاب‌خوانی هم کتاب‌های او انتخاب خیلی خوبی‌اند، چون بحث‌های زیادی درباره‌ی اخلاق، سیاست و رفتار انسان برمی‌انگیزند. «کوری» به‌ویژه یکی از کتاب‌هایی است که در جلسه‌های کتاب‌خوانی زیاد سراغش می‌روند.
اگر از ساراماگو لذت بردید، احتمالا این مسیرها هم برایتان جذاب است:
بسیاری از خواننده‌های ساراماگو سراغ نویسنده‌هایی مثل کافکا، کامو و گارسیا مارکز هم رفته‌اند. هر کدام از این‌ها به شکلی متفاوت، مرز خیال و واقعیت را جابه‌جا کرده‌اند.
در کتاب‌جم می‌توانید نسخه‌ی چاپی کتاب‌های ساراماگو را آنلاین سفارش بدهید. چند نکته برای انتخاب بهتر:
اگر می‌خواهید کتابی هدیه بدهید، «کوری» و «توقف در مرگ» برای کسی که هنوز ساراماگو نخوانده، انتخاب‌های امنی هستند. برای کسی که «کوری» را خوانده، «بینایی» یا «همه‌ی نام‌ها» هدیه‌ی دلنشینی خواهد بود.
او اهل پرتغال بود، در روستایی به نام آزینیاگا به دنیا آمد و بیشتر عمرش را در لیسبون گذراند. سال‌های آخر زندگی را در جزیره‌ی لانزاروته در اسپانیا زندگی کرد.
در ایران بی‌تردید «کوری». این رمان چند ترجمه‌ی فارسی دارد و بارها تجدید چاپ شده است.
بله، پیشنهاد می‌کنیم. «بینایی» داستان مستقلی دارد، اما در همان شهر می‌گذرد و بعضی شخصیت‌های «کوری» در آن برمی‌گردند. خواندن به این ترتیب لذت بیشتری دارد.
این ویژگی سبک اوست. او گفت‌وگوها را با ویرگول از هم جدا می‌کند تا متن شبیه روایت شفاهی شود. بعد از چند صفحه به آن عادت می‌کنید.
او در سال ۱۹۹۸ جایزه‌ی نوبل ادبیات را دریافت کرد.
بیشتر رمان‌های او برای بزرگسالان نوشته شده‌اند و بعضی، مثل «کوری»، صحنه‌های تلخ و خشن دارند. برای نوجوان‌های بزرگ‌تر و کتاب‌خوان، بهتر است با نظر خانواده انتخاب شود.
«توقف در مرگ» و «همه‌ی نام‌ها» برای شروع، از «بالتازار و بلموندا» ساده‌ترند و فضای سنگین «کوری» را هم ندارند.
ساراماگو نویسنده‌ای است که دیر شروع کرد، اما چیزی ماندگار ساخت. او با فرض‌های خیالی و نثری خاص، درباره‌ی مسئله‌هایی نوشت که هر روز با آن‌ها سروکار داریم: ترس، قدرت، تنهایی، عشق، مرگ و مسئولیت ما در برابر دیگران. رمان‌هایش هم سرگرم‌کننده‌اند و هم فکر شما را به چالش می‌کشند، و به همین دلیل سال‌هاست در فهرست کتاب‌های محبوب خواننده‌های فارسی‌زبان جا دارند.
اگر هنوز چیزی از او نخوانده‌اید، با «کوری» شروع کنید و بعد سراغ «توقف در مرگ» و «همه‌ی نام‌ها» بروید. اگر خواننده‌ی قدیمی او هستید، شاید وقتش رسیده که «بالتازار و بلموندا» را هم به قفسه‌تان اضافه کنید. همه‌ی عنوان‌های موجود او را می‌توانید همین حالا در کتاب‌جم ببینید و نسخه‌ی چاپی‌شان را با قیمت روز سفارش بدهید.
