از آیین تا تئاتر (جدیت انسانی اجرا)

ترجمه‌ی کتاب از آیین تا تئاتر در فضای فکری و هنری امروز، صرفاً افزودن عنوانی دیگر به کتابخانه مطالعات تئاتر نیست؛ بلکه تلاشی است برای باز کردن یکی از بنیادی‌ترین گره‌های نظری در فهم نسبت میان انسان، کنش نمادین، اجتماع و اجرا. ویکتور ترنر از معدود متفکرانی است که توانست مرزهای کلاسیک میان مردم‌شناسی، آیین‌پژوهی، مطالعات فرهنگی و هنرهای اجرایی را به‌صورت روشمند جابه‌جا کند و نشان دهد که تئاتر را نمی‌توان فقط به‌مثابه یک فرم هنری خودبسنده فهمید؛ همان‌گونه که آیین را نیز نمی‌توان تنها در مقام بازمانده‌ای سنتی، مذهبی یا مردم‌نگارانه فروکاست. در نگاه ترنر، هر دو، صورت‌هایی از کنش انسانی‌اند که در آن‌ها جامعه خود را بازمی‌سازد، تنش‌هایش را نمایان می‌کند، بحران‌هایش را به صحنه می‌آورد و امکان‌های تازه‌ای برای فهم خویش می‌آفریند. اهمیت ترجمه‌ی این کتاب از اصل، دقیقاً در همین نقطه آشکار می‌شود. ترنر واژگان خود را با دقت نظری ویژه‌ای می‌سازد و مفاهیمی چون «وضعیت آستانه‌ای»، «ضدساختار»، «درام اجتماعی»، «اجرا» و «بازی» را نه به‌صورت استعاره‌هایی آزاد، بلکه به‌مثابه ابزارهای تحلیلی دقیق به کار می‌گیرد. انتقال این دستگاه مفهومی از زبان اصلی، فقط مسئله امانت زبانی نیست؛ مسئله امانت فکری است. بسیاری از آثار ترنر، به‌ویژه در خوانش‌های ثانویه، یا بیش از حد انسان‌شناسانه تقلیل یافته‌اند یا بیش از حد تئاتری و استعاری فهم شده‌اند. حال آن‌که اصل استدلال او بسیار رادیکال‌تر و در عین حال منسجم‌تر است: تئاتر و آیین دو قلمرو جداگانه و بی‌ارتباط نیستند، بلکه در یک پیوستار تاریخی، اجتماعی و نمادین قرار دارند؛ پیوستاری که در آن، تجربه جمعی انسان از بحران، گذار، تعلیق، بازآفرینی و بازنظم‌دهی، خود را در اشکال مختلف اجرایی متجلی می‌کند.