بازداری‌ها، نشانگان و اضطراب

کتاب «بازداری‌ها، نشانگان و اضطراب» نوشتۀ زیگموند فروید ترجمۀ سیاوش طلایی‌زاده گزیده‌ای از متن کتاب: مقدمه ساموئل آربیسر مجموعۀ آثار جاودانۀ زیگموند فروید تنها نقطۀ عطف بنیادینی در تفکر معاصر غرب نیست بلکه همچنین شالودۀ نظری_ تکنیکی‏ای را طرح می‏ریزد که روانکاوان عمارت باشکوه خود را، که امروز در آن اقامت گزیده‏اند، بر پایۀ آن افراشته‏اند. این عمارت به‏رغم همۀ چندصدایی، ناهمگنی‏ و رویکردهای متناقضی که در آن وجود دارد، به‏سبب همین شالوده همچنان استوار ایستاده است. فصول مختلف این کتاب را روانکاوانی با پارادایم‏های مختلف از سراسر جهان به رشتۀ تحریر درآورده‏اند و این کتاب کوششی است در جهت نشان دادن غنای این منظومۀ ناهمگن که قطعات مختلف آن با ریسمان نامرئی شالودۀ فروید در کنار هم قرار گرفته‏اند. یکی از مشخصه‏های آثار فروید که می‏کوشم بر آن تأکید کنم این واقعیت است که وقتی آن را در بستر خود مطالعه کنیم چشممان به مسیر تکامل بی‏پایانی برمی‏خورد، مسیری که در آن ایده‏ها و مفاهیم مجدداً صورت‏بندی و پیچیده‏تر می‏شوند، همان‏گونه ‏که واقعیات بالینی و منابع روش‏شناختی و معرفت‏شناختی نیز به آن نیاز دارند؛ کتاب بازداری‏ها، نشانگان و اضطراب گواه انکارناپذیر این ادعاست. این ویژگی احتمالاً بی‏ارتباط با برخی صفات شخصیتی خالق روانکاوی نیست. بی‏تردید انگیزۀ‏ فروید در اجرای این مسئولیت، آگاهی خاص او از این مسئله بود که نقش رهبری را در رسالتی نوآورانه بر عهده دارد؛ رسالتی که تحقق آن مستلزم اراده‏ای تزلزل‏ناپذیر در برابر مقاومتی بود که از جانب سنت شناخته‏شده و پذیرفته‏شده صورت می‏گرفت. او در راستای دستیابی به این هدف بر یک آموزش وسیع انسان‏گرا تکیه کرد که منبع سوخت آن کنجکاوی پیشتازانه و اشتیاق به خواندن آثار نویسندگان کلاسیک و هم‏عصر او بود. کافی است به یاد آوریم که او در نوجوانی به همراه دوست جوانش، ادوارد سیلبرشتاین، آکادمی اسپانیایی خود را در وین پیدا کرد و به مطالعۀ دون‏کیشوت دون میگل د سروانتس ساآوردا به زبان اصلی همت گماشت. درنتیجه فروید، به لطف اشتهای سیری‏ناپذیرش به دانش، با زوایای پنهان و تاریک و نیز با والاترین جنبه‏های طبیعت انسان آشنا شد. جان نازک‏بین پژوهشگر ما عنصر دیگر شخصیت او بود که در تاروپود آثار او رخنه کرده است. این خصلت در آزمایشگاه‏های بروک و ماینر شکل گرفت، جایی که فروید در مقام یک متخصص فیزیولوژی اعصاب آموزش دید و تحقیق کرد. هر دو آزمایشگاه تجلّی درخشان روح پوزیتویسم علمی عصر او به‌شمار می‏رفتند. هرچند فروید یکی از «خدایگان تردید و سوء‏ظن» یا پیشگامان پست‏مدرنیسم سدۀ بیستم به‌شمار می‏رود، به باور من او هرگز روح انتقادی و عقلانیت مدرنیستی خود را کنار نگذاشت. بسیاری روانکاوان با این گزاره دمساز نیستند، زیرا کشف ناخودآگاه حکم زیر سؤال بردن ذهن خودآگاه عقلانی را دارد. به‌زعم من این کشف سرنوشت‏ساز نیاز به ذهن آگاه، و حتی نیاز به عقلانیت در دستیابی به تدقیق نظری و مفهومی، را به پرسش نمی‏کشد و کنار نمی‏گذارد. نظریۀ اضطراب او که در کتاب بازداری‏ها، نشانگان و اضطراب به کمال رسیده است، نمودی از وفاداری مستمر او به آن روح انتقادی و عقلانی و اقناع او از جایگاه ممتاز حقایقی است که در طول سال‏ها با رنج و زحمت به آن دقت و انسجام بخشیده است؛ ازاین‌رو نخستین شبیخون او به موضوع اضطراب به مکاتبۀ او با ویلهلم فلیس در 1893 بازمی‏گردد؛ این موضوع در آثار مختلف چهل سال بعد او ادامه می‏یابد و به درس‏گفتارهای مقدماتی جدید دربارۀ روانکاوی سال 1933-1932 نیز کشیده می‏شود (فروید، 1933). یکی از آثار اولیۀ پراهمیت فروید، که سرشت‏نمای سبک پزشکی پیشاروانکاوانۀ زمان اوست، اثری است که در آن او میان «روان‏نژندی اضطراب» و «نوراستنی» (فروید، 1895) تمایز قائل می‌شود و در بخش مربوط به سبب‏شناسی بیماری‏، نخستین نظریۀ اضطراب خود را این‏گونه صورت‏بندی می‏کند: ناتوانی روانشناختی در پردازش مازاد تحریک جنسی تنانه در حکم پیامد ظرفیت روانشناختی ناکافی یا انباشت این تحریک. در اینجا برانگیختگی جنسی در نهایت به اضطراب تبدیل می‏شود. خالی از لطف نیست یادآوری این نکته از متن درخشان فروید، که سرآغاز مناقشۀ او با دوستش لئوپالد لوونفیلد بود، دربارۀ پالایش نشانه‏شناختی‏ای که به‏رغم طیف متنوع موارد بالینی‏ای که مشخصۀ آن اضطراب است کاملاً اعتبار خود را حفظ می‏کند؛ روانپزشکی مدرن این موضوع را ذیل «اختلالات اضطرابی» قرار می‏دهد. فروید در همان سال‏های نخستین تقریباً به‏شکلی ناخواسته و به‏تدریج از مفهوم «تحریک جنسی تنانه» به مفهوم روانشناختی‏تر «لیبیدو» گذر می‏کند؛ لیبیدویی که در رفتار جنسی متناسب کانالیزه نشده و به اضطراب بدل می‏شود. نخستین صورت‏بندی آسیب‏شناسی روانی فروید که در آن روان‏نژن