یک سال در میان ایرانیان

کتاب یک سال در میان ایرانیان نوشتۀ ادوارد گرانویل براون به ترجمه ذبیح‌الله منصوری گزیده‌ای از متن کتاب مقدمۀ سر الیس هـ. مینس (Sir Ellis H.Minns) پروفسور دانشگاه کمبریج در انگلستان اینک برای سومین مرتبه کتاب یک ‌سال در میان ایرانیان تألیف ادوارد براون، که به‌راستی یکی از کتاب‌های سودمند و جاویدان می‌باشد، به زیور طبع آراسته می‌شود. چاپ اول این کتاب در سال ۱۸۹۳ میلادی به‌وسیلۀ مؤسسۀ ناشر معروف بلیک (Black) در انگلستان منتشر گردید و در آن موقع چاپخانۀ دانشگاه ما، کمبریج، موفق نگردید که این کتاب را به طبع رساند؛ اما در سال ۱۹۲۶ میلادی، که چاپ دوم این کتاب از طبع خارج گردید، دانشگاه ما آن را چاپ کرد. اینک برای سومین مرتبه مؤسسۀ نشر بلیک درصدد برآمده که این کتاب را طبع و منتشر کند. ما این اقدام مؤسسۀ مزبور را تقدیر می‌کنیم و دانشگاه ما هم از هیچ‌گونه کمک برای طبع این کتاب به مؤسسۀ مزبور فروگذاری نکرد. کمااینکه برای صحت چاپ کتاب موافقت کردیم که مؤسسۀ بلیک از نسخۀ اصلی این کتاب عکس‌برداری نماید که کتاب بدون حشو و زائد از روی آن چاپ شود، و نیز موافقت کردیم که شرح‌حال ادوارد براون، به قلم رفیق صمیمی و هم‌دورۀ او، سر دنیسن راس، در آغاز کتاب به طبع برسد. سر دنیسن راس، مستشرق معروف، به‌خوبی ادوارد براون را می‌شناخت و تصور نمی‌کنیم که کسی بهتر از او توانسته باشد به ارزش آثار ادوارد براون پی ببرد. اکنون نزدیک شصت و دو سال [1] از زمانی که ادوارد براون به ایران مسافرت کرد می‌گذرد. در این مدت تغییرات ظاهری زیاد در ایران پیدا شده و در آن کشور سلسلۀ پادشاهان دیگری سلطنت می‌کنند و طرق شوسه و راه‌آهن در آنجا به‌وجود آمده، اما اخلاق و روحیات ایرانیان همان است که در زمان مسافرت ادوارد براون بود و این کتاب به طرزی بسیار جالب‌توجه افکار و اخلاق و روحیات ایرانیان را به ما نشان می‌دهد. نوشتن سیاحت‌نامه و شرح حوادثی که در یک مسافرت پیش می‌آید کار آسانی است و همه‌کس می‌تواند بنویسد، اما اطلاعات و ذوق و استعدادی مانند شخصیت ادوارد براون لازم است تا بتواند این‌گونه ملت ایران را، از هر طبقه و صنف، به طرزی برجسته به اروپاییان و بلکه به خود ایرانی‌ها بشناساند. مرحوم ادوارد براون پروفسور دانشگاه ما بود و از بین کسانی که سعادت آمیزش با او را ادراک کردند، امروز در اینجا، غیر از من، کسی باقی نمانده است. چه شب‌ها که تا مدت مدیدی از شب گذشته، من در خدمت او بودم و با مسرّت به اشعار عربی و فارسی که وی با صدای گیرنده و آهنگ‌های دلپذیر می‌خواند، گوش می‌دادم. ادوارد براون نه فقط عاشق ادبیات فارسی و عربی بود، بلکه یکی از طرف‌داران صمیمی استقلال و آزادی ملل مشرق‌زمین و مخصوصاً ایران به‌شمار می‌آمد و گویا علت محبوبیت زیاد براون در ایران نیز همین بود که می‌دانستند او خواهان استقلال و سعادت ایران است و، به‌طوری که شنیده‌ام، در تذکره‌ای که در ایران چاپ شده او را یکی از مدافعین استقلال ایران دانسته و در شمار آزادی‌خواهان و استقلال‌طلبان ملی قلمداد کرده‌اند. مقدمۀ سر دنیسن راس خاطراتی از ادوارد گرانویل‌براون کتابی که اکنون به خواننده تقدیم می‌شود، یکی از جالب‌توجه‌ترین و سودمند‌ترین سیاحت‌نامه‌هایی است که به زبان انگلیسی نوشته شده و شایستۀ آن است که قرن‌ها از آن استفاده کنند. در سال ۱۸۹۳ میلادی، که برای اولین مرتبه کتاب یک سال در میان ایرانیان چاپ شد، این کتاب جای خود را در جامعۀ انگلیسی باز کرد و اینک که برای یک‌مرتبۀ دیگر طبع می‌شود، شک نیست که موفقیت جدیدی را کسب خواهد نمود. باید متوجه بود که این کتاب تنها یک سفرنامه نیست و مضامین آن خیلی وسیع‌تر از یک سفرنامۀ عادی می‌باشد؛ زیرا هنگام خواندن این کتاب انسان به ادبیات معاصر ایران و طرز فکر و روحیۀ ملت مزبور نیز پی می‌برد و با اینکه ادوارد براون کتاب سودمندی به نام تاریخ ادبیات ایران نوشته، مع‌الوصف، مطالعۀ این کتاب برای شناسایی ادبیات و روحیات آن ملت بسیار مفید است. نظر به اینکه من مدت چهل سال با ادوارد براون محشور بودم، به مناسبت تجدید طبع این کتاب از من خواستند که شرح‌حال او را در مقدمۀ این کتاب بنویسم. نوشتن شرح‌حال دانشمند بزرگی مانند ادوارد براون، که در زمان خود بزرگ‌ترین دانشمند ایران‌شناس محسوب می‌گردید، کار مشکلی است؛ اما برای من لذت‌بخش می‌باشد، زیرا خاطرات دوستی چهل سالۀ مرا با آن مرد دانشمند تجدید می‌کند. من راجع‌ به مدت یک سال اقامت و گردش او در ایران چیزی نمی‌نویسم، زیرا هرچه راجع به این موضوع بخواهید، در همین کتاب هست؛ ولی قطع‌نظر از مسافرت او به ایران، زندگی این مرد یک زندگی آمیخته با حوادث، و به اصطلاح امروز: یک زندگی ماجراجویی بوده؛ برای اینکه ذوق و فکر او دنبال چیزهایی می‌رفت که در مسقط‌الرأس او و قارۀ اروپا