کلیات نظامی گنجوی (بدون قاب)

برگزیده ای از کلیات نظامی گنجوی: چو چشم شوخ او فرهاد را دید به دستش دشنه پولاد را دید بسان شیر وحشی جسته از بند چو پیل مست گشته کوه می‌کند دلش در کار شیرین گرم گشته به دستش سنگ و آهن نرم گشته از آن آتش که در جان و جگر داشت نه از خویش و نه از عالم خبر داشت به یاد روی شیرین بیت می‌گفت چو آتش تیشه می‌زد کوه می‌سفت در آغاز کلیات خمسه نظامی گنجوی می خوانیم: در شرح حال حكيم نظامى الياس ابن يوسف متخلّص به نظامى ــ شاعر بزرگ سده ششم هجرى ــ در شهر گنجه واقع در جمهورى آذربايجان كنونى تولد يافته و چنان كه از اشعار او برمىآيد تا آخر عمر در آن شهر ماندگار شده است ولى از فحواى اشعارش پيداست كه اصلاً از عراق عجم بوده است. در بحر بيكران شعر و ادب پارسى، حكيم نظامى گنجهاى يكى از بزرگان آن بهشمار مىرود. نظامى، در اوزان مختلف مثنوى همچون سعدى و حافظ در غزل، سرآمد سخنوران دوران است و در اين عرصه فقط فردوسى و مولانا جلالالدين رومى را مىتوان شايان مقايسه با حكيم نظامى دانست. نظامى در علوم ادبى و عربى، عقلى و نقلى و نيز در علوم طبيعى و فلسفه نيز در رديف حكماى طراز اول زمان خود جاى داشته و در اين رشتهها به تدريس نيز مىپرداخته است. در عرفان نيز در شمار يكى از پيشوايان بهشمار مىرفته. از لحاظ معتقدات مذهبى گرچه تشيع نظامى ثابت نشده است ولى از آنجا كه حضرت على را به سبب مقام علم و فضل وى بر ديگران مقدم مىداشته، چنين مىنمايد به مذهب شافعى تعلق خاطر داشته است. نظامى با آنكه به اصول و شريعت اسلامى پاىبندى داشته ولى از طرح برخى مسايل فلسفى هم كه ظاهرآ با اصول اسلامى چندان سازگار نبوده، فروگذار نكرده است. حكيم نظامى از حيث پاكى اخلاقى و تقواى بيان، در ميان همه شعراى پارسىگو، فقط با فردوسى قابل مقايسه است. در آثار اين دو بزرگوار از آغاز تا پايان يك لفظ زشت و ركيك مشاهده نمىشود. نظامى در منظومههاى خسرو و شيرين و ليلى و مجنون از عشق آميخته به عفت سخن مىدارد و حتى در توصيف همبسترى آنان به زبان شعر، لحظهاى از روش پرهيزگارانه منحرف نمى شود. از حكيم نظامى شش گنجينه، در بحور مختلف مثنوى به يادگار مانده است و به تصديق استادان و پژوهندگان ادب پارسى، پيش از نظامى هيچكس در اين اوزان سخن نگفته بوده است و پس از نظامى نيز با آنكه شاعران بسيارى به تقليد از او برخاستهاند، هيچكدام از عهده رقابت با وى برنيامدهاند. ديوان خمسه نظامى در واقع عبارت از شش دفتر است كه چون «شرفنامه» و «اقبالنامه» هر دو شامل داستان اسكندر مقدونى است و اين دو منظومه را با هم اسكندرنامه نيز گفتهاند، مجموعه شش دفتر را «خمسه نظامى» ناميدهاند. هر يك از شش دفتر او، بنا به درخواست يكى از فرمانروايان زمان به رشته نظم درآمده است : 1. مخزنالاسرار به نام ملك فخرالدين بهرامشاه پادشاه ارزنجان به سال 552 پايان يافته است. 2. خسرو و شيرين بهنام ابوطالب طغرل ابن ارسلان پادشاه سلجوقى و اتابك شمسالدين ابوجعفر محمد ايلدگز ملقب به جهانپهلوان و برادر وى اتابك قزل ارسلان در حدود 573 آغاز و در 576 پايان يافته است. 3. ليلى و مجنون به خواهش ابوالمظفر شروانشاه كه از نسل بهرام چوبين بوده است گفته شده و سرودن آن فقط چهار ماه به طول انجاميده و در 585 هجرى پايان پذيرفته است. 4. هفت پيكر كه آن را «هفت گنبد» و «بهرامنامه» نيز ناميدهاند، به نام سلطان علاءالدين كرپارسلان در حدود 593 هجرى انجام يافته است. 5. شرفنامه را به خواهش اتابك اعظم ملك نصرالدين ابوبكر سلجوقى فرزند اتابك محمد جهانپهلوان سروده ولى تاريخ آغاز و انجام آن معلوم نيست اما از قرار پس از 593 هجرى به نظم درآمده است. 6. اقبالنامه يا خردنامه به نام ملك عزالدين محمود بن ارسلان سلجوقى پادشه موصل است. نظامى اقبالنامه را در سال 599 هجرى توسط يگانه فرزندش محمد نزد ملك عزالدين فرستاده است. Ê تاريخ تولد نظامى را اغلب تذكرهنويسان ميان 533 تا 540 هجرى ذكر كردهاند و نكتهاى كه ما را در پذيرفتن تولد وى در اين تاريخ راسخ مىنمايد ابيات مخزنالاسرار است. نظامى سرودن مخزنالاسرار را چنانكه مذكور افتاد، در سال 570 هجرى آغاز كرده است و در آن هنگام شاعرى جوان بوده كه در آن منظومه، به شعراى سالخوردهاى كه نسبت به او حسد مىورزيدهاند اشاره نموده و سخت آنان را مورد نكوهش قرار داده، به ستايش و تشويق جوانان پرداخته است. اجداد وى را به ترتيب به نامهاى ذكى و مؤيد نوشتهاند. مادرش رئيسه نام داشته و از قبيلهاى كرد برخاسته بوده است. چنان كه از اشعار حكيم نظامى برمىآيد، وى در سراسر عمر سهبار ازدواج كرده ولى از ميان اين سه زن، همسر نخستين او آفاق معشوق و محبوب وى بوده است و حتى با اينكه همسر سوم خويش را هم بسيار دوست مىداشته، در نزد وى به اندازه آفاق عزيز نبوده است. نظامى منظومه خسرو و شيرين را در دوران عشق اي