الیاس بن یوسف نظامی
ترجمه‌ی محمدعلی مقدم فر
فکر روز
اگر شاهنامه را کتاب پهلوانی و حماسه بدانیم و غزل‌های حافظ را کتاب دل، آثار نظامی را می‌شود کتاب قصه‌های عاشقانه، اندیشه و هنر ساختن داستان به زبان شعر نامید. نظامی گنجوی شاعری است که چند قصه‌ی ماندگار زبان فارسی را به شکل منظومه‌هایی بلند و پر از تصویر سروده است. در این صفحه نسخه‌های چاپی دیوان، خمسه، گزیده‌ها، شرح‌ها و پژوهش‌های مربوط به نظامی را می‌بینید و می‌آموزید که چطور از میان آن‌ها کتاب مناسب خودتان را انتخاب کنید.
چه دانشجوی ادبیات باشید، چه خواننده‌ای که می‌خواهد سراغ شعر کهن برود، چه کسی که دنبال هدیه‌ای فرهنگی می‌گردد، اینجا مسیر روشنی برای شروع پیدا می‌کنید. در ادامه درباره‌ی شاعر، پنج منظومه‌ی معروفش، تفاوت چاپ‌های مختلف و پرسش‌های رایج خریداران حرف می‌زنیم.
نظامی شاعر سده‌های میانه‌ی تاریخ ایران است و نام گنجوی را از شهر گنجه دارد. نام او در کنار بزرگانی مانند فردوسی، سعدی، مولانا و حافظ می‌آید و در فهرست شاعران بزرگ فارسی‌زبان جای ثابتی دارد. آنچه او را از بسیاری از شاعران دیگر جدا می‌کند، هنر قصه‌گویی است. او داستان‌های کهن را می‌گرفت و با زبانی فشرده، پر از استعاره و مثل، دوباره می‌ساخت.
خواندن نظامی برای خواننده‌ی امروز چند دلیل دارد. اول اینکه قصه‌هایش هنوز جذاب‌اند: عشق، جدایی، قدرت، حکمت و سفر. دوم اینکه زبانش گنجینه‌ای از تصویرهای شاعرانه است. سوم اینکه بسیاری از مثل‌ها و تعبیرهای فارسی که امروز هم به کار می‌بریم، ریشه در همین متن‌های کهن دارند. کسی که نظامی را می‌خواند، فارسی را عمیق‌تر می‌شناسد.
البته خواندن او همیشه ساده نیست. بعضی بیت‌ها فشرده و پرکنایه‌اند و بدون شرح و توضیح، گاهی فهمشان زمان می‌برد. برای همین است که در دسته‌ی نظامی، کتاب‌های شرح و گزیده به اندازه‌ی متن اصلی اهمیت دارند.
وقتی از کتاب‌های نظامی حرف می‌زنیم، مهم‌ترین مجموعه «خمسه» است؛ یعنی پنج منظومه‌ی بلند که به «پنج گنج» هم شناخته می‌شود. هر کدام قصه‌ی جدایی دارد و می‌شود مستقل خواندشان. خوب است بدانید در فهرست کتاب‌های این دسته کدام عنوان به کدام اثر مربوط است.
نخستین منظومه‌ی خمسه است و بیشتر رنگ و بوی اندرز، حکمت و پرسش‌های اخلاقی دارد تا داستان عاشقانه. از این جهت با بقیه‌ی خمسه فرق می‌کند. برای کسی که می‌خواهد درباره‌ی نگاه شاعر به جهان و انسان بخواند، جای مناسبی است. اگر می‌خواهید با کمک توضیح بخوانید، کتاب‌های شرح مخزن‌الاسرار کمک بزرگی‌اند.
منظومه‌ای عاشقانه که از عاشقانه‌های کهن زبان فارسی است. خواننده‌ی تازه‌کار معمولا از همین قصه راحت‌تر وارد دنیای نظامی می‌شود، چون رشته‌ی داستانی روشنی دارد. گزیده‌ی خسرو و شیرین هم برای کسی که وقت کمتری دارد یا می‌خواهد ابتدا مزه‌ی کار را بچشد، انتخاب خوبی است.
قصه‌ی عاشقی که در ادبیات فارسی و عربی و ترکی شهرت بسیار دارد. نظامی آن را به شکل یک منظومه‌ی مستقل درآورده است. این اثر یکی از نمونه‌های شناخته‌شده‌ی عشق در ادبیات کلاسیک است و بسیاری از خواننده‌ها آن را در کنار خسرو و شیرین می‌خوانند.
این منظومه ساختاری متفاوت دارد: قصه‌ای اصلی در قاب که در آن چند داستان کوتاه‌تر روایت می‌شود. کسی که به قصه‌گویی تو در تو علاقه دارد، از این کتاب لذت می‌برد. «هفت پیکر (حکیم نظامی گنجه‌ای)» از عنوان‌هایی است که در این دسته می‌بینید.
پنجمین گنج درباره‌ی اسکندر است و معمولا در دو بخش به نام شرفنامه و اقبالنامه شناخته می‌شود. «شرفنامه» در این دسته جداگانه هم عنوان دارد. این اثر بیشتر به حکمت، جهانگردی و اندیشه‌ی حکومت می‌پردازد.
یکی از رایج‌ترین پرسش‌های خریداران این است که کدام نوع کتاب را بخرند. هر نوع کاربردی دارد و انتخاب درست به هدف شما بستگی دارد.
اگر می‌خواهید همه‌ی آثار نظامی را در اختیار داشته باشید، به دنبال «خمسه»، «کلیات» یا مجموعه‌های چندجلدی بروید. عنوان‌هایی مانند «کلیات نظامی گنجوی» یا «مجموعه حکیم نظامی گنجوی (۶ جلدی)» برای کسی مناسب است که می‌خواهد کتابخانه‌ی شخصی بسازد یا مرجعی کامل داشته باشد. این‌ها معمولا حجیم‌اند، پس پیش از خرید به تعداد جلدها و قطع کتاب دقت کنید.
بعضی چاپ‌ها کشف‌الابیات دارند؛ یعنی فهرستی که به شما کمک می‌کند بیتی را که از آن فقط بخشی به یاد دارید، پیدا کنید. «خمسه نظامی (با کشف‌الابیات)» از همین نوع است. برای پژوهشگر، دبیر ادبیات یا کسی که دنبال جای یک بیت می‌گردد، چنین چاپی بسیار به کار می‌آید.
گاهی خواننده می‌خواهد داستان‌های نظامی را بفهمد، ولی با زبان کهن شعر مشکل دارد. «خمسه نظامی به نثر» برای همین نیاز است. باید بدانید که برگردان نثر، زیبایی وزن و قافیه را ندارد، ولی مسیر داستان را روشن می‌کند. بسیاری از خواننده‌ها اول نثر را می‌خوانند و بعد به سراغ متن شعر می‌روند.
«دیوان نظامی گنجوی» شامل غزل‌ها و قصیده‌ها و سروده‌های کوتاه‌تر او است که جدا از منظومه‌های بلند خمسه‌اند. اگر فقط با جنبه‌ی غنایی شعر او کار دارید، دیوان انتخاب مناسبی است. گزیده‌ها هم فقط بخش‌های برگزیده را دارند و برای کسی که می‌خواهد ابتدا فقط نمونه‌ای ببیند، مناسب‌اند.
«شرح مخزن‌الاسرار نظامی گنجه‌ای (رمزنامه، پندنامه)» نمونه‌ای از کتاب‌های شرح است. این‌ها برای دانشجو و خواننده‌ای که می‌خواهد تک‌تک بیت‌ها را بفهمد، ارزشمندند. کتاب‌های پژوهشی دیگر هم هست، مثل «یادگار گنبد دوار». درباره‌ی هر کدام، بهتر است مشخصات صفحه‌ی خود کتاب را برای روشن شدن موضوع دقیق آن بخوانید.
اگر تا حالا سراغ نظامی نرفته‌اید، نگران نباشید. یک مسیر ساده می‌تواند راه را هموار کند.
این ترتیب یک قانون قطعی نیست. هر خواننده مسیر خودش را دارد؛ مهم این است که فشار به خودتان نیاورید و از خواندن لذت ببرید.
یکی از دغدغه‌های خواننده‌ی امروزی زبان کهن است. نظامی واژه‌هایی به کار می‌برد که امروز رایج نیستند و ترکیب‌هایی می‌سازد که برای اولین بار شاید عجیب به گوش برسد. اما این مشکل با چند تجربه‌ی ساده حل می‌شود.
اول، بلند بخوانید. شعر برای شنیدن ساخته شده و وقتی بیت را با صدا می‌خوانید، آهنگ آن بسیاری از گره‌های معنا را باز می‌کند. دوم، با هر بیت صبر کنید. لازم نیست یک صفحه را در یک دقیقه بخوانید؛ گاهی یک بیت نیم ساعت ذهن آدم را مشغول می‌کند و همین لذت شعر است. سوم، از چاپ‌هایی که توضیح واژه دارند استفاده کنید. کتاب‌های کشف‌الابیات و شرح در همین لحظه‌ها کمک می‌کنند.
چهارم، ابتدا به کل قصه فکر کنید، نه به تک‌تک واژه‌ها. وقتی رشته‌ی اصلی داستان را بدانید، جزییات راحت‌تر جا می‌افتند. به همین دلیل نسخه‌های نثر و گزیده برای شروع مفیدند.
شاید بپرسید نظامی را باید با چه کسی مقایسه کرد و اگر از او خوشم آمد، بعد چه بخوانم. این مقایسه‌ها به شما کمک می‌کنند مسیر مطالعه‌ی خودتان را طراحی کنید.
اگر از قصه‌ی بلند و حماسه لذت می‌برید، به فردوسی سر بزنید که نامش با شاهنامه گره خورده است. اگر بیشتر شعر عارفانه و پرسش‌های درونی را دوست دارید، مولانا و عطار پیشنهاد خوبی‌اند. اگر غزل و حال و هوای فردی شما را می‌گیرد، حافظ و سعدی خواننده را همراهی می‌کنند. رباعی‌های کوتاه و پر از تأمل هم در خیام پیدا می‌شود.
نظامی جای خاص خودش را دارد: قصه‌گوی حرفه‌ای که قصه را وسیله‌ی بیان اندیشه می‌کند. برای همین بسیاری از خواننده‌ها او را نقطه‌ی اتصال حماسه و غزل می‌دانند. اگر می‌خواهید کل مسیر شعر کلاسیک را ببینید، صفحه‌ی شعر کلاسیک همه‌ی این نام‌ها را کنار هم دارد و برای شاعران دیگر هم می‌توانید به سایر شاعران کلاسیک سر بزنید.
برای دانشجوی ادبیات فارسی، نظامی معمولا بخشی از برنامه‌ی درسی است. اگر شما دانشجو یا دبیر هستید، چند نکته‌ی عملی می‌تواند کمک کند.
اول، چاپ مورد نظر استاد را بپرسید. در ادبیات کلاسیک، تصحیح‌های مختلف تفاوت‌هایی دارند و شماره‌ی بیت‌ها یا حتی خود بیت‌ها ممکن است از چاپی به چاپ دیگر فرق کند. اگر در کلاس بر اساس یک چاپ خاص کار می‌شود، همان را بخرید.
دوم، به نام مصحح و ناشر توجه کنید. تصحیح علمی با نسخه‌ی عمومی و ساده تفاوت دارد و این تفاوت در مشخصات کتاب دیده می‌شود. سوم، اگر برای پژوهش می‌خوانید، کتاب‌های شرح و تحقیق می‌توانند به شما دید بدهند و پیشینه‌ی بحث را روشن کنند.
چهارم، برای مطالعه‌ی روزمره، لازم نیست بهترین و گران‌ترین چاپ را بخرید. یک چاپ خوانا و با توضیح واژه، کارتان را راه می‌اندازد. مهم‌ترین چیز خواندن است، نه شکل کتاب.
ادبیات کلاسیک فقط برای دانشگاهیان نیست. بسیاری از آدم‌ها در میانسالی یا بعد از بازنشستگی به سراغ شعر کهن می‌روند تا چیزی متفاوت با خبرها و شبکه‌ها بخوانند. برای این خواننده‌ها، نظامی هدیه‌ای ارزشمند است.
پیشنهاد این است که کتاب را در ساعت آرامی از روز بخوانید: شب قبل از خواب یا صبح با یک استکان چای. هر شب چند بیت بخوانید و به صدای آن‌ها فکر کنید. لازم نیست همه‌ی معنا را در یک بار بفهمید. کم‌کم گوش شما با آهنگ شعر آشنا می‌شود و فهم بیشتر می‌شود.
اگر با کسی زندگی می‌کنید، گاهی بلند برای او بخوانید. قصه‌های نظامی برای خواندن جمعی خیلی خوب‌اند، چون رشته‌ی داستان دارند و شنونده‌ها را کنجکاو نگه می‌دارند.
کتاب شعر کلاسیک هدیه‌ی زیبا و ماندگاری است، به شرط انتخاب درست. برای دوستی که تازه به شعر علاقه‌مند شده، یک گزیده‌ی خوب بهتر از یک مجموعه‌ی چندجلدی است، چون او را نمی‌ترساند. برای کسی که کتاب‌دوست است و کتابخانه دارد، خمسه‌ی کامل یا مجموعه‌ی چندجلدی هدیه‌ی خوبی است.
برای معلم و دبیر ادبیات، چاپ‌هایی با کشف‌الابیات یا شرح، هم زیبا هستند و هم به کار می‌آیند. برای نوجوانی که تازه با ادبیات آشنا می‌شود، نسخه‌ی نثر یا یک منظومه‌ی کوتاه‌تر شروع مناسبی است. قبل از سفارش، مشخصات کتاب مثل تعداد جلد، نوع جلد و مصحح را در صفحه‌ی خودش ببینید.
خیلی از خواننده‌های تازه‌کار وقتی صفحه‌ی اول یک منظومه را باز می‌کنند، غافلگیر می‌شوند: قصه هنوز شروع نشده و شاعر مشغول ستایش و سپاس و بیان دلیل سرودن است. این ساختار در بسیاری از منظومه‌های کهن فارسی رایج است و بد نیست از قبل بدانید.
معمولا هر منظومه با سپاس و ستایش آغاز می‌شود، سپس بخش‌هایی درباره‌ی شاعر، انگیزه‌ی سرودن و گاهی ستایش پادشاه یا حامی می‌آید. بعد از آن نوبت قصه است. در میان قصه هم شاعر گاهی می‌ایستد، به خواننده اندرز می‌دهد یا درباره‌ی روزگار حرف می‌زند. پایان کار هم معمولا با بیتی از خود شاعر و گفت‌وگو درباره‌ی کار خود همراه است.
اگر حوصله‌ی مقدمه‌ها را ندارید، مشکلی نیست. می‌توانید مقدمه را برای بعد بگذارید و مستقیم سراغ قصه بروید. بعدا که با فضا آشنا شدید، برگردید و آن بخش‌ها را هم بخوانید؛ آن وقت می‌بینید چقدر از نگاه شاعر به هنر و جهان در همان‌ها پنهان است.
نکته‌ی دیگر این است که قصه‌های نظامی فقط رشته‌ی حادثه نیستند. در میان روایت، توصیف‌ها، تمثیل‌ها و گفت‌وگوها جای بزرگی دارند. اگر فقط دنبال اینید که «بعد چه شد»، ممکن است حوصله‌تان سر برود؛ بهتر است به تصویرها و تعبیرها هم توجه کنید. همین‌هاست که او را از یک قصه‌نویس ساده جدا می‌کند و نام «شاعر» را برایش می‌سازد.
اگر دوست دارید خواندن منظم داشته باشید، این طرح ساده را می‌توانید با سلیقه‌ی خودتان تغییر بدهید. فرض کنید هر شب فقط بیست دقیقه وقت دارید.
بعد از چهار هفته، شما نه فقط چند قصه شنیده‌اید، بلکه گوش‌تان با زبان نظامی آشنا شده است. از این نقطه به بعد، خواندن بقیه‌ی آثارش بسیار روان‌تر می‌شود.
خریدار کتاب شعر کلاسیک گاهی چند اشتباه تکراری می‌کند. آن‌ها را بشناسید.
شاید تعجب کنید، اما بسیاری از کسانی که رمان و داستان می‌خوانند، از نظامی هم لذت می‌برند. دلیلش ساده است: او در واقع رمان‌نویس شعر است. شخصیت‌هایش درونیات دارند، گفت‌وگو می‌کنند، تصمیم می‌گیرند و اشتباه می‌کنند. قصه‌هایش با وجود قدمتشان، از پرسش‌هایی حرف می‌زنند که امروز هم برایمان آشناست: عشق و مانع‌هایش، رابطه‌ی قدرت و عدالت، تنهایی و جست‌وجوی معنا.
پس اگر خواننده‌ی داستان هستید و می‌خواهید چیزی متفاوت امتحان کنید، یک منظومه‌ی نظامی را با ذهن باز بخوانید. لازم نیست شاعرانه‌بین باشید؛ فقط قصه را دنبال کنید و بگذارید شعر کار خودش را بکند.
آثار نظامی در هنرهای دیگر هم اثر گذاشته است. تصویر قصه‌های خمسه را در نگارگری کهن ایرانی زیاد می‌بینیم و چه‌بسا شما هم جایی تصویر خسرو و شیرین یا لیلی و مجنون را دیده باشید. این نشان می‌دهد که قصه‌هایش چقدر تصویری و پر از صحنه‌اند.
اگر به هنر علاقه دارید، حین خواندن منظومه سعی کنید صحنه‌ها را در ذهن‌تان نقاشی کنید: کاخ، کوه، صحرا و شب. این تمرین ساده خواندن را لذت‌بخش‌تر می‌کند و باعث می‌شود شعر در ذهن بماند.
شعر کهن در جمع جان می‌گیرد. اگر چند دوست کتاب‌خوان دارید، می‌توانید یک جلسه‌ی ماهانه بگذارید و هر بار بخشی از یک منظومه را با هم بخوانید. هر نفر چند بیت را بلند می‌خواند و بعد درباره‌ی معنا و تصویرها حرف می‌زنید. جالب است که هر کس چیز متفاوتی از یک بیت برداشت می‌کند.
این شیوه برای خانواده‌ها هم خوب است. پدربزرگ و مادربزرگ‌هایی که بیت‌های زیادی از حفظ دارند، می‌توانند راهنمای نوه‌ها باشند. در چنین جلسه‌هایی کتاب چاپی از هر وسیله‌ی دیگری مناسب‌تر است، چون همه می‌توانند یک نسخه را دست به دست کنند یا هر کس نسخه‌ی خودش را بیاورد و یادداشت‌هایش را با بقیه در میان بگذارد.
اگر می‌خواهید گروه خواندن راه بیندازید، بهتر است همه یک چاپ را داشته باشند تا شماره‌ی صفحه‌ها و بیت‌ها هماهنگ باشد. این مورد را حتما هنگام سفارش در نظر بگیرید.
وقتی می‌خواهید یکی از کتاب‌های این دسته را سفارش دهید، چند مورد را در مشخصات کتاب ببینید:
مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز می‌شود. اگر عنوانی موجود نبود، بعدا دوباره سر بزنید یا کتابی مشابه را ببینید.
شعر با مکث و بازگشت خوانده می‌شود. وقتی بیتی را می‌پسندید، دوست دارید علامتش بزنید، کنارش چیزی بنویسید و بعدا دوباره به آن برگردید. کتاب چاپی برای این کار ساخته شده است. همچنین چاپ‌های خوب شعر، به فضای سفید و ترتیب مصراع‌ها توجه می‌کنند و صفحه‌آرایی، بخشی از تجربه‌ی خواندن است.
نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. برای کتاب‌هایی مثل خمسه‌ی چندجلدی یا شرح‌های تخصصی که در همه‌ی کتاب‌فروشی‌ها پیدا نمی‌شود، این راه بسیار راحت است.
خمسه پنج منظومه‌ی بلند است: مخزن‌الاسرار، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، هفت پیکر و اسکندرنامه که خود دو بخش شرفنامه و اقبالنامه دارد. بعضی چاپ‌ها همه را در یک مجموعه می‌آورند و بعضی هر اثر را جداگانه.
گزیده‌ی خسرو و شیرین یا نسخه‌ی نثر خمسه معمولا آسان‌ترین شروع است. بعد می‌توانید سراغ یک منظومه‌ی کامل بروید. انتخاب نهایی به سلیقه‌ی شما بستگی دارد.
خمسه منظومه‌های بلند داستانی و اندرزی او است. دیوان مجموعه‌ی غزل‌ها، قصیده‌ها و سروده‌های کوتاه‌تر است. اگر دنبال قصه‌اید، خمسه؛ اگر دنبال شعر کوتاه‌تر و غنایی‌اید، دیوان.
می‌توانید، اما بعضی جاها دشوار است. اگر با شعر کهن آشنایی کمی دارید، بهتر است چاپی با توضیح واژه یا یک کتاب شرح کنار دست داشته باشید. با تجربه، کم‌کم بی‌نیاز می‌شوید.
فهرستی است که کمک می‌کند بیتی را که بخشی از آن را می‌دانید، در متن پیدا کنید. برای دبیر، پژوهشگر و کسی که دنبال یک بیت مشخص است بسیار مفید است.
بله، نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و قیمت و موجودی هر کتاب هر روز بهروز می‌شود.
عشق، حکمت، اندیشه‌ی حکومت، سفر و اخلاق از موضوع‌های اصلی او هستند. هر منظومه یک محور دارد و می‌توانید بر اساس علاقه‌تان انتخاب کنید.
نظامی شاعری است که قصه را به هنر بدل کرد و اندیشه را با روایت آمیخت. کتاب‌هایش، از خمسه‌ی کامل تا گزیده و شرح، هر کدام دری به دنیای شعر فارسی‌اند. اگر تازه‌کارید، از یک گزیده یا نثر شروع کنید؛ اگر باتجربه‌اید، سراغ چاپ‌های کامل و شرح‌ها بروید.
حالا می‌توانید کتاب‌های نظامی را در همین دسته مرور کنید، مشخصات چاپ‌ها را با هم مقایسه کنید و نسخه‌ی چاپی مورد نظرتان را آنلاین سفارش دهید. خواندن نظامی، سفری آرام به دل تاریخ ادبیات فارسی است.
