محمدبن ابراهیم عطار
بدیهه، لیوسا
فریدالدین عطار نیشابوری
ترجمه‌ی محمدعلی مقدم فر
سخن، سخن نو
شاعری که پرندگان را به سفری بزرگ فرستاد تا پادشاه خود را پیدا کنند، حالا چند قرن بعد هنوز خواننده دارد. کتاب عطار برای بسیاری از ایرانی‌ها اولین دیدار با عرفان فارسی است: از دیوان و رباعی‌ها تا منطق‌الطیر، الهی‌نامه، اسرارنامه و تذکرة الاولیاء. این صفحه برای کسی است که می‌خواهد به دنیای شیخ فریدالدین عطار نیشابوری وارد شود و نمی‌داند کدام کتاب را اول بردارد، یا کسی که پیش‌تر او را خوانده و دنبال چاپ و شرح بهتری می‌گردد.
در ادامه با خود او و آثارش آشنا می‌شوید، فرق چاپ‌ها و شرح‌ها را می‌بینید، راه‌های آسان‌تر برای شروع می‌یابید و می‌دانید پیش از سفارش چه چیزهایی را در مشخصات کتاب باید ببینید.
فریدالدین عطار از شاعران و عارفان بزرگ ادب فارسی است و شهرش نیشابور. عطار در فارسی به کسی می‌گویند که دارو و عطر می‌فروشد و بنا بر روایت‌های قدیمی، او هم چنین حرفه‌ای داشته است. درباره‌ی جزئیات زندگی‌اش، از تاریخ دقیق تولد تا چگونگی درگذشت، روایت‌ها با هم فرق دارند و پژوهشگران درباره‌ی آن‌ها بحث کرده‌اند. برای همین ما وارد جزئیات نمی‌شویم و توصیه می‌کنیم اگر کنجکاوید، مقدمه‌ی یکی از چاپ‌های علمی آثارش را بخوانید.
آنچه مسلم است، اثر ماندگار او بر شعر عرفانی فارسی است. شاعران بعدی، از جمله مولانا، از او با احترام یاد کرده‌اند و بخشی از تصویرها و داستان‌هایش وارد فرهنگ عمومی ما شده است. حتی کسانی که هرگز کتابش را نخوانده‌اند، شاید داستان مرغان و سیمرغ یا «هفت وادی» را شنیده باشند.
اگر می‌خواهید او را در کنار دیگر شاعران بزرگ بشناسید، به دسته‌ی شعر کلاسیک سر بزنید. آنجا از فردوسی و نظامی تا سعدی و حافظ را کنار هم می‌بینید.
آثار او را می‌شود در دو گروه دید: منظومه‌ها و مجموعه‌ی غزل و رباعی، و یک اثر منثور. این نقشه به شما کمک می‌کند بدانید هر کتاب در فهرست کجا می‌ایستد.
البته فهرست آثاری که به عطار نسبت داده‌اند در پژوهش‌های ادبی محل بحث بوده و همه‌ی متن‌ها به یک اندازه قطعی نیستند. چاپ‌های علمی، معمولا در مقدمه به همین مسائل می‌پردازند.
اگر یک کتاب عطار را برای شروع می‌خواهید، منطق‌الطیر بهترین گزینه است. داستان آن ساده و در عین حال عمیق است: پرندگان جهان جمع می‌شوند و می‌خواهند پادشاهی برای خود پیدا کنند. هدهد، که راهنمای گروه است، از سیمرغ می‌گوید و از راه پر خطری که باید پیمود. پرندگان یکی‌یکی بهانه می‌آورند و هدهد با حکایت جوابشان را می‌دهد. در پایان، تنها گروهی اندک به مقصد می‌رسند.
یک بازی زبانی جالب هم در متن هست: «سی مرغ» به معنی سی پرنده و همان «سیمرغ». نکته‌ای که مخاطب را به فکر می‌اندازد که مقصد و راه شاید به هم نزدیک‌تر باشند از آنچه فکر می‌کنیم.
در فهرست این دسته کتابی به اسم «راز پرواز (شرح منطق‌الطیر عطار)» هست. شرح یعنی کتابی که متن را کنار توضیح می‌دهد. اگر واژه‌های کهنه یا اشاره‌های عرفانی شما را سردرگم می‌کنند، شرح می‌تواند مسیر را روشن کند. برای خواننده‌ی تازه‌کار، خواندن متن با یک شرح روان، بهتر از خواندن متن خام است.
هر دو کاربرد دارند. متن خالص، تجربه‌ی مستقیم شعر است و برای وقتی که با زبان قدیم راحت هستید. متن با شرح، برای شروع، دانشجویی یا مطالعه‌ی عمیق. اگر مطمئن نیستید، با شرح شروع کنید و بعد سراغ متن خالص بروید.
در این دسته چند چاپ از دیوان می‌بینید: «دیوان شیخ فریدالدین عطار نیشابوری»، «دیوان عطار نیشابوری» و «دیوان اشعار عطار نیشابوری» که با عبارت «باقاب» مشخص شده است. عبارت باقاب معمولا نشان می‌دهد کتاب با قاب یا جعبه عرضه می‌شود و برای هدیه مناسب‌تر است. اما این را باید در صفحه‌ی خود کتاب مطمئن شوید.
دیوان عطار غزل‌هایی دارد که با شور عاشقانه و عرفانی آمیخته است. کسی که فقط با منظومه‌ها او را شناخته، در غزل‌ها لحن دیگری می‌بیند: کوتاه‌تر و شخصی‌تر. اگر با شعر غنایی بیشتر دمخور هستید، شاید غزل را دوست داشته باشید.
وقتی چند چاپ از یک دیوان می‌بینید، تفاوت را در این جاها جست‌وجو کنید: آیا متن از روی نسخه‌ی علمی تصحیح شده؟ فهرست واژه‌ها یا توضیحات دارد؟ قطع و کاغذ و حروف‌چینی چطور است؟ برای خواندن طولانی، حروف روشن اهمیت دارد.
دو عنوان در این دسته به رباعیات اختصاص دارد: «گزیده رباعیات عطار نیشابوری (مختارنامه)» و «گزیده رباعیات عطار نیشابوری (ادبیات ایران از دیروز تا امروز ۷)». اسم دوم نشان می‌دهد بخشی از یک مجموعه‌ی بزرگ‌تر است.
رباعی چهار مصراعی است و در آن شاعر یک اندیشه یا حس را فشرده بیان می‌کند. رباعی‌های او معمولا از جنس تأمل و عرفان‌اند. اگر اهل خواندن آهسته و مکث هستید، گزیده‌ی رباعیات بهترین شروع برای آشنایی با زبان او در قالب کوتاه است.
اگر رباعی‌های عرفانی را دوست دارید، به سراغ دسته‌ی خیام هم بروید و آن دو را کنار هم بخوانید. نگاه این دو شاعر به دنیا با هم متفاوت است و همین مقایسه لذت‌بخش است.
«الهی‌نامه» و «اسرارنامه» هر دو در فهرست دیده می‌شوند. اسرارنامه با عنوان «مجموعه آثار عطار ۴، تصحیح: محمدرضا شفیعی کدکنی» آمده است. شفیعی کدکنی از پژوهشگران نام‌آشنای ادبیات فارسی است و تصحیح او از متن‌های مرجع به شمار می‌آید. این‌که یک چاپ «تصحیح» دارد، یعنی متن با نسخه‌های قدیمی مقایسه شده است.
الهی‌نامه در این فهرست به شکل دیگری هم دیده می‌شود: کتابی پژوهشی که متن را از دید نشانه‌شناسی و روایت‌شناسی بررسی می‌کند. این نوع کتاب برای دانشجو و پژوهشگر است و برای خواننده‌ی عادی که تازه می‌خواهد داستان را بخواند، شاید سنگین باشد. برای شروع، چاپ خود متن را بردارید و اگر علاقه‌مند به تحلیل بودید، بعد سراغ پژوهش بروید.
خواندن این منظومه‌ها با ریتم خاص خودشان است. هر حکایت کوتاه است و می‌توانید در چند دقیقه یکی را بخوانید. برای کسی که وقت کم دارد، همین کوتاهی مزیت بزرگی است.
«تذکره الاولیاء» دو بار در فهرست آمده، احتمالا از دو ناشر مختلف. این کتاب، برخلاف بقیه‌ی آثار، نثر است و درباره‌ی زندگی و سخنان عارفان بزرگ نوشته شده است. زبان آن کهن و ساده و پر از حکایت‌های کوتاه است.
اگر شعر برایتان سخت است، نثر تذکرة الاولیاء می‌تواند دری تازه باز کند. جمله‌ها کوتاه‌اند و بیشتر آن‌ها یک ماجرا یا یک گفت‌وگو هستند. با هر چاپ که برمی‌دارید، نگاه کنید آیا توضیح واژه‌ها و فهرست عارفان دارد یا نه. کتابی که این‌ها را ندارد، برای خواننده‌ی امروز دشوارتر است.
برای مقایسه‌ی چاپ‌های مختلف یک اثر، مشخصات ناشر، تصحیح‌کننده و سال چاپ را در صفحه‌ی هر کتاب ببینید. عنوان دو چاپ ممکن است یکسان باشد، ولی متن و کیفیت کار فرق کند.
غیر از خود آثار، چند کتاب در این دسته درباره‌ی اوست: «گزیده‌ی تحلیلی تشریحی آثار عطار نیشابوری» و «فلسفه عطار نیشابوری (نقد فرهنگ)». این‌ها منبع دست دوم‌اند. یعنی نویسنده‌ی دیگری اثر او را بررسی و تحلیل کرده است.
کتاب‌های تحلیلی وقتی به کار می‌آیند که متن اصلی را دست‌کم یک بار خوانده باشید. اگر ابتدا کتاب تحلیل بخوانید، ممکن است فقط برداشت نویسنده را بگیرید و برداشت شخصی خودتان شکل نگیرد. پیشنهاد ما این است که اول خود شعر را بخوانید، بعد سراغ تحلیل بروید.
همچنین باید بدانید که تفسیر آثار عرفانی همیشه چند وجهی است. نویسنده‌های مختلف ممکن است یک داستان را متفاوت معنا کنند. بهتر است با ذهن باز بخوانید و هیچ تفسیری را قطعی و پایانی ندانید.
وقتی چند چاپ از یک اثر جلوی شماست، این پرسش‌ها را از خودتان بپرسید:
مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است و قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید.
بسیاری از خوانندگان از شعر کهن می‌ترسند. اگر شما هم چنین هستید، نگران نشوید. یک مسیر ساده و قدم‌به‌قدم را پیشنهاد می‌کنیم.
لازم نیست عجله کنید. شعر عرفانی، مثل قهوه‌ی غلیظ، جرعه‌جرعه نوشیده می‌شود. اگر یک روز چند بیت خواندید و نفهمیدید، نگران نباشید و روز بعد دوباره امتحان کنید.
خواندن او بدون نگاه به شاعران هم‌دوره و بعدی، کامل نیست. مولانا شاعر بزرگ عرفان فارسی است که از او یاد کرده و از دریای او بهره برده است. حافظ و سعدی هم هر کدام راه دیگری در شعر رفته‌اند: یکی با رندی و ایهام و دیگری با نثر و نظم اخلاقی و اجتماعی.
بهتر است بدانید که خواندن همه‌ی این شاعران با هم لازم نیست. اگر عرفان برایتان جذاب است، عطار و مولانا را کنار هم بخوانید. اگر بیشتر به لذت زبان و ایهام علاقه دارید، حافظ را انتخاب کنید. برای شاعران دیگری که در دسته‌بندی ما نیستند، دسته‌ی سایر شاعران کلاسیک جای مناسبی است.
برای این‌که هنگام خواندن گم نشوید، چند مفهوم رایج را ساده توضیح می‌دهیم. این‌ها توضیحی کلی است و کتاب‌های شرح، دقیق‌تر به آن می‌پردازند.
در شعر عرفانی، زندگی روحانی مثل یک سفر است. عطار در منطق‌الطیر این سفر را در هفت وادی تصویر می‌کند. هر وادی مرحله‌ای است که رونده باید از آن بگذرد. نام وادی‌ها و ترتیب آن‌ها را در متن می‌بینید.
رهرو تنها راه را پیدا نمی‌کند و یک راهنما می‌خواهد. هدهد در منطق‌الطیر این نقش را دارد. در متن‌های دیگر، این نقش ممکن است پیر یا شیخ باشد.
دو مفهومی که در بسیاری از متن‌های عرفانی تکرار می‌شوند. عشق نیروی حرکت و فنا مقصد است. معنای دقیق این واژه‌ها در سنت‌های مختلف عرفانی متفاوت است و بهتر است از شرح معتبر کمک بگیرید.
اگر دانشجوی ادبیات فارسی هستید، چند نکته می‌تواند به کارتان بیاید. اول، در ارجاع دادن به متن، از چاپ علمی و مصحح استفاده کنید و نام آن را ذکر کنید. دوم، به فهرست منابع کتاب‌های پژوهشی نگاه کنید تا مسیر مطالعه‌ی بیشتر را پیدا کنید. سوم، اگر درباره‌ی یک موضوع خاص مثل روایت‌شناسی یا نشانه‌شناسی کار می‌کنید، آثار پژوهشی موجود را ببینید.
در این دسته کتابی هست که الهی‌نامه را از دید نظریه‌های نشانه و معناشناسی و شکل‌شناسی بررسی می‌کند. چنین پژوهش‌هایی دو کار می‌کنند: متن قدیمی را با ابزار جدید می‌خوانند و رشته‌ی ادبیات را با نظریه‌های عمومی پیوند می‌دهند. برای دانشجوی ارشد یا دکتری، این کتاب‌ها منبع الهام هستند.
خیلی‌ها در برخورد اول با شعر قدیم، بعد از چند بیت رهایش می‌کنند. دلیلش معمولا ضعف شما نیست. زبان تغییر کرده، بعضی واژه‌ها از کاربرد افتاده‌اند و ترتیب جمله با فارسی امروز فرق دارد. چند تمرین ساده کمک می‌کند.
اول، بلند بخوانید. شعر برای شنیده شدن ساخته شده و وقتی آهنگ کلمه‌ها را می‌شنوید، معنی راحت‌تر جا می‌افتد. دوم، با یک حکایت کوتاه شروع کنید و منتظر نباشید همه‌چیز را بفهمید. اگر سه چهارم مطلب را گرفتید، کافی است. سوم، واژه‌های ناآشنا را در حاشیه‌ی کتاب یا دفتر جداگانه بنویسید. بعد از چند روز خواهید دید بسیاری از آن‌ها تکرار می‌شوند و یادگرفتنشان آسان‌تر از چیزی است که فکر می‌کردید.
چهارم، از توضیح حاشیه‌ای و فهرست واژه‌ی پایان کتاب کمک بگیرید، بدون این‌که خجالت بکشید. حتی استادان ادبیات هم برای بعضی بیت‌ها به شرح مراجعه می‌کنند. پنجم، هر شب فقط ده دقیقه بخوانید. این زمان کم، اما ثابت، در یک ماه به دو سه حکایت کامل می‌رسد و عادت خواندن را می‌سازد.
یک حکایت کوتاه را انتخاب کنید. یک بار بدون توضیح بخوانید. بعد توضیح را بخوانید و دوباره حکایت را بخوانید. سپس با زبان خودتان و در دو یا سه جمله، ماجرا را برای یک دوست بازگو کنید. اگر توانستید، حکایت را فهمیده‌اید. این روش ساده، بهتر از خواندن ده‌ها صفحه‌ی بی‌توجه است.
شاید بپرسید شعری که چند قرن پیش گفته شده چه ربطی به زندگی من دارد؟ جواب ساده است: پرسش‌های بزرگ عوض نشده‌اند. معنای زندگی، جست‌وجوی حقیقت، ترس از تنهایی و امید به رسیدن، همان چیزهایی است که شاعران قدیم هم درباره‌شان می‌گفتند.
هنگام خواندن، از خودتان بپرسید این حکایت به کدام تجربه‌ی من شبیه است؟ پرنده‌ای که بهانه می‌آورد و از راه می‌ترسد، شبیه کدام لحظه‌ی زندگی شماست؟ وقتی این ارتباط را پیدا کنید، شعر از یک متن موزه‌ای به آینه‌ای برای خودتان تبدیل می‌شود.
البته لازم نیست همه‌چیز را عمیق و سنگین بخوانید. بعضی حکایت‌ها ساده و حتی شوخ‌اند و می‌توان فقط لذت داستان را برد. شعر عرفانی هم مثل هر شعر دیگر، در هر سطحی از دقت و توجه چیزی به شما می‌دهد.
اگر معلم، مربی یا قصه‌گو هستید، حکایت‌های او می‌تواند منبع خوبی باشد. حکایت‌ها کوتاه‌اند، معمولا یک پیام مشخص دارند و می‌توان آن‌ها را در چند دقیقه در کلاس یا جلسه تعریف کرد. البته باید زبان را ساده کنید و به بچه‌ها یا نوجوان‌ها متناسب با سنشان بگویید. هر حکایت مناسب هر سنی نیست و پیش از تعریف کردن، خودتان آن را کامل بخوانید و بسنجید.
در جلسه‌های گروهی هم می‌توانید یک حکایت را بخوانید و از حاضران بخواهید برداشت خودشان را بگویند. تفاوت برداشت‌ها معمولا جالب‌ترین بخش است. یادتان باشد که هدف دانستن «معنای درست» نیست، بلکه فکر کردن با هم است. در بحث‌هایی که به باور دینی و عقیدتی مربوط می‌شود، احترام به دیدگاه همه‌ی حاضران مهم است.
برای پیدا کردن حکایت‌های بیشتر، چاپ‌های دارای فهرست حکایت را در نظر بگیرید. فهرست به شما کمک می‌کند بدون خواندن کل کتاب، حکایت دلخواه را پیدا کنید.
دیوان شاعران بزرگ همیشه هدیه‌ی پذیرفته‌شده‌ای بوده است. برای انتخاب هدیه‌ی مناسب، به این نکته‌ها توجه کنید. اگر گیرنده‌ی هدیه با شعر کهن آشنا نیست، یک گزیده‌ی روان با توضیح انتخاب کنید و نه دیوان کامل با حروف ریز. اگر اهل مطالعه است، دیوان کامل یا مجموعه‌ی آثار مناسب است. اگر برای مناسبتی رسمی می‌خرید، چاپ‌هایی که قاب یا جلد نفیس دارند، بیشتر به دل می‌نشینند.
یک برگه‌ی کوچک با رباعی یا بیتی که خودتان دوست دارید داخل کتاب بگذارید. این حرکت ساده، هدیه را شخصی می‌کند و به خاطر می‌ماند.
پیش از سفارش، مشخصات کتاب را در صفحه‌ی خودش بخوانید و از نام ناشر، تعداد صفحه و نوع جلد آگاه شوید.
وقتی در فهرست، چند کتاب با عنوان تقریبا یکسان می‌بینید، طبیعی است که گیج شوید. علت آن است که آثار کلاسیک را ناشران مختلف در دوره‌های مختلف چاپ کرده‌اند. هر ناشر ممکن است از یک تصحیح مشخص استفاده کند، متن را ساده‌سازی کند یا فقط گزیده‌ای بیاورد.
برای این‌که بی‌خبر خرید نکنید، به این چند تفاوت توجه کنید. یکی، مصحح یا گردآورنده که اسم او روی جلد یا صفحه‌ی عنوان است. دیگری، مقدمه و حاشیه که در چاپ‌های علمی مفصل‌ترند. سومی، قطع و صفحه‌آرایی که روی راحتی خواندن اثر می‌گذارد. چهارمی، جلد که برای هدیه یا استفاده‌ی روزانه فرق می‌کند.
هیچ چاپی برای همه بهترین نیست. دانشجو چاپ علمی می‌خواهد، تازه‌کار چاپ با توضیح، و کسی که فقط قصد لذت دارد، چاپ خوش‌خوان. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود و مشخصات هر کدام را در صفحه‌ی خودش می‌بینید.
بعضی کتاب‌ها را برای فهمیدن می‌خوانیم و بعضی را برای آرام شدن. شعر عرفانی بیشتر از دسته‌ی دوم است. لازم نیست هر شب یک فصل بخوانید. گاهی دو بیت و یک نفس عمیق، بهتر از ده صفحه‌ی شتابزده است. کتاب را کنار تخت بگذارید و هر شب بی‌عجله ورق بزنید.
بعضی خواننده‌ها یک دفترچه‌ی کوچک کنار کتاب دارند و بیت‌هایی را که دوست دارند در آن می‌نویسند. بعد از چند ماه، آن دفترچه گزیده‌ی شخصی خودشان می‌شود. این عادت ساده، رابطه‌ی شما را با شعر عمیق‌تر می‌کند و حافظه‌تان را هم تقویت می‌کند.
منطق‌الطیر، ترجیحا با شرح، برای بیشتر کسان بهترین است. اگر شعر کوتاه دوست دارید، از گزیده‌ی رباعیات شروع کنید.
دیوان مجموعه‌ی غزل و قصیده و رباعی است. منطق‌الطیر یک منظومه‌ی یکپارچه با یک داستان اصلی است.
یعنی متن با نسخه‌های قدیمی مقایسه و ویرایش علمی شده است. برای پژوهش و ارجاع، چنین چاپ‌هایی مطمئن‌ترند.
چاپ‌هایی که قاب یا جلد نفیس دارند، مثل عنوانی که در فهرست با «باقاب» مشخص شده. صفحه‌ی کتاب را ببینید تا از جزئیات مطمئن شوید.
خیر. این کتاب نثر است و درباره‌ی زندگی و سخنان عارفان نوشته شده.
لازم نیست. با یک شرح ساده هم می‌توانید لذت ببرید. با خواندن بیشتر، مفهوم‌ها کم‌کم جا می‌افتند.
اول شعر، بعد تحلیل. تحلیل وقتی مفید است که متن اصلی را دیده باشید.
شعر عطار، از سفر پرندگان تا حکایت‌های کوتاه و رباعی‌های فشرده، دریچه‌ای به دنیای عرفان فارسی است. کتاب‌های این دسته، چاپ‌های دیوان، منظومه‌ها، تذکرة الاولیاء و پژوهش‌های مربوط به او را در بر دارند و هر خواننده، با هر سطح آشنایی، چیزی برای شروع پیدا می‌کند.
با چیزی کوتاه شروع کنید، شرح مناسب انتخاب کنید و آرام جلو بروید. حالا کتاب‌های این دسته را مرور کنید، مشخصات هر کدام را در صفحه‌ی خودش بخوانید و نسخه‌ی چاپی مورد علاقه‌ی خود را آنلاین سفارش بدهید.
