محمدحسین فروزانفر
علمی و فرهنگی
چرا مولانا بعد از قرن‌ها هنوز در خانه‌ها خوانده می‌شود؟ شاید چون او درباره‌ی چیزهایی حرف می‌زند که هیچ زمانی کهنه نمی‌شوند: دوری و دلتنگی، جست‌وجوی معنا، عشق، خشم، بخشش و حیرت از بودن. اگر می‌خواهید برای اولین بار سراغ مولانا بروید، اگر مثنوی را نیمه‌کاره رها کرده‌اید و می‌خواهید دوباره شروع کنید، یا اگر دنبال هدیه‌ای فرهنگی برای کسی هستید، این صفحه برای شماست. در این دسته کتاب‌های مثنوی معنوی، گزیده‌ی غزل‌های شمس، رباعی‌ها و کتاب‌هایی که به شرح و فهم اشعار مولانا کمک می‌کنند کنار هم آمده‌اند. در ادامه می‌گوییم از کجا شروع کنید، چه نسخه‌ای بخرید و چطور مولانا را بدون ترس بخوانید.
لازم نیست ادیب باشید. مولانا را می‌شود آهسته، قدم‌به‌قدم و با لذت خواند.
جلال‌الدین محمد بلخی، که در ایران بیشتر با نام «مولانا» می‌شناسیمش و در جهان به «رومی» مشهور است، شاعر و عارف فارسی‌گوی قرن هفتم هجری است. او سال‌های زیادی از عمرش را در قونیه گذراند و آنجا آثار بزرگش را پدید آورد. مشهورترین کارهایش مثنوی معنوی و دیوان شمس است.
دلیل ماندگاری او را کوتاه می‌شود این‌طور گفت: زبانش گاهی ساده است و گاهی عمیق، حکایت‌هایش را همه می‌فهمند و پشت هر حکایت لایه‌ای از معنا هست. یک نوجوان می‌تواند قصه را بخواند و لذت ببرد، یک استاد می‌تواند سال‌ها درباره‌ی همان قصه بنویسد. البته این توضیح مختصر و عمومی است و برای شناخت دقیق‌تر بهتر است کتاب‌های شرح و معرفی را ببینید.
پیش از خرید کتاب مولانا خوب است بدانید در قفسه چه چیزهایی می‌بینید. سه اثر بیش از بقیه سراغتان می‌آید.
مثنوی کتابی بلند به شعر است که در شش دفتر گردآوری شده و بر پایه‌ی حکایت‌ها و قصه‌ها پیش می‌رود. مثنوی یعنی شعری که هر بیتش قافیه‌ی جداگانه دارد، و همین باعث شده مولانا بتواند قصه را بدون بریده شدن ادامه دهد. اگر می‌خواهید مولانای قصه‌گو را بشناسید، از مثنوی شروع کنید.
این مجموعه غزل‌ها و رباعی‌های مولانا است و حال‌وهوایش سرشار از شور و عشق. نام شمس تبریزی در این غزل‌ها می‌آید و برای همین به آن دیوان شمس می‌گویند. غزل‌ها کوتاه‌ترند و می‌شود هر شب یکی خواند.
این یکی شعر نیست؛ مجموعه‌ای از سخنان و گفتارهای مولانا است که به نثر آمده. اگر شعر برایتان سنگین است و می‌خواهید فکر او را در قالب حرف زدن ببینید، این کتاب راه خوبی است. در این دسته عنوانی مثل «اسطرلاب حق (گزیده فیه ما فیه)» را می‌بینید که از اسمش پیداست گزیده‌ای از همین اثر است.
خواندن مولانا از صفر می‌تواند ترسناک باشد. سه مسیر پیشنهاد می‌دهیم و هر کدام به یک نوع خواننده می‌خورد.
نکته‌ی مهم این است که کتاب را از اول تا آخر نخوانید. مولانا را می‌شود از هر جا باز کرد و از همان‌جا لذت برد. اگر در یک صفحه گیر کردید، ورق بزنید و جای دیگر را بخوانید. کسی شما را امتحان نمی‌کند.
کسی که تازه شروع می‌کند معمولا به سه چیز نیاز دارد: متن روان، توضیح واژه‌ها و راهنمای فهم. کتاب‌هایی که «گزیده» یا «شرح» در عنوانشان دارند اغلب برای همین هدف‌اند. در این دسته عنوان‌هایی مثل «در عشق، زنده بودن: گزیده غزلیات شمس (از میراث ادب فارسی ۳۱)» و «اسطرلاب حق (گزیده فیه ما فیه)» گزیده‌اند و «سر دیگر (شرحی بر مثنوی)» و «میناگر عشق (شرح موضوعی مثنوی معنوی)» شرح‌اند. درباره‌ی محتوای دقیق و سطح هر کدام مشخصات صفحه‌ی خودش را بخوانید، چون ما جز از عنوان چیزی ادعا نمی‌کنیم.
اگر هنوز مطمئن نیستید، کتاب کوچک‌تر و گزیده را انتخاب کنید. بعد از اینکه با زبان و فضای مولانا آشنا شدید، سراغ متن کامل بروید.
این سؤال بیشتر خریداران است. جواب به هدف شما بستگی دارد.
اگر اولین بار است، ما پیشنهاد می‌کنیم متن کامل را همراه یک شرح یا حداقل یک گزیده‌ی توضیح‌دار بخوانید. متن خالی بدون توضیح ممکن است بعضی واژه‌های قدیمی را برایتان مبهم بگذارد.
اگر نگاهی به عنوان نسخه‌های مثنوی و دیوان‌ها بیندازید، کلمه‌هایی مثل «وزیری»، «پالتویی»، «چرم»، «قابدار»، «جعبه‌دار» و «پلاک‌دار» را می‌بینید. این‌ها به شکل و قطع کتاب اشاره دارند.
پس پیش از سفارش از خودتان بپرسید: کتاب را برای خواندن روزانه می‌خواهم یا برای هدیه و نمایش؟ برای خواندن، قطع و وزن دستی مهم‌تر است. برای هدیه، جلد و بسته‌بندی. مشخصات هر نسخه در صفحه‌ی خودش است و می‌توانید بخوانید.
غزل‌های مولانا شور و حال دارند و بیشتر آدم‌ها آن را از اولین خواندن حس می‌کنند. اگر متن کامل دیوان شمس زیاد برایتان است، گزیده‌ی غزل‌ها راه خوبی برای شروع است. عنوان «در عشق، زنده بودن» از مجموعه‌ی «میراث ادب فارسی» یکی از همین گزیده‌هاست.
چند پیشنهاد برای خواندن غزل:
رباعی شعر چهار مصراعی است و کوتاهی‌اش آن را برای شروع مناسب می‌کند. در این دسته عنوان «هزار رباعی حضرت مولانا» را می‌بینید که از اسمش پیداست مجموعه‌ای از رباعی‌هاست. رباعی‌ها را می‌شود هر روز یکی خواند و بر آن تأمل کرد. اگر وقت کم دارید، این نوع کتاب انتخاب خوبی است.
«مولانا» لقبی احترام‌آمیز است و همیشه به مولانا جلال‌الدین بلخی اشاره نمی‌کند. برای مثال در این دسته عنوان «وصف طعام: دیوان اطعمه‌ی مولانا ابواسحاق حلاج شیرازی» را می‌بینید. طبق عنوان، این کتاب درباره‌ی شاعر دیگری است با نام ابواسحاق حلاج شیرازی، نه مولانای رومی. پس پیش از خرید نام کامل شاعر را در عنوان و مشخصات بخوانید تا اشتباه نشود.
در این دسته گاهی عنوان‌هایی هم هست که کنار مولانا به شاعران دیگر اشاره می‌کنند، مثل «مثنوی‌های سنایی» و «نگاهی به شاهنامه». این‌ها هم در دسته‌ی مولانا آمده‌اند چون به شعر و ادب کلاسیک مربوط‌اند. محتوای هر کتاب را از صفحه‌ی خودش بخوانید.
یکی از عنوان‌های جالب این دسته «جلوه‌های نمایشی مثنوی» است. از عنوانش پیداست که به جنبه‌های نمایشی و صحنه‌ای حکایت‌های مثنوی نگاه می‌کند. اگر به تئاتر، نمایش یا روایت علاقه دارید، این نوع کتاب می‌تواند مثنوی را از زاویه‌ای تازه به شما نشان بدهد. چون حکایت‌های مثنوی خودشان پر از گفت‌وگو و صحنه‌اند و به نمایش شباهت دارند.
در بین عنوان‌ها کتابی هست به نام «خدا (به‌روایت مولانا) نگاه معاصر». از عنوانش برمی‌آید که نویسنده مفهوم خدا را از دید مولانا و با نگاهی امروزی بررسی می‌کند. این‌گونه کتاب‌ها برای کسی است که می‌خواهد مولانا را تحلیلی و موضوعی بخواند، نه فقط شعر به شعر. اگر پیش‌تر با متن مثنوی آشنا شده‌اید، سراغ این نوع کتاب‌ها بروید.
موضوع‌های دینی و عرفانی برداشت‌های گوناگون دارند. ما فروشگاهیم و داوری نمی‌کنیم؛ اگر درباره‌ی مسائل دینی پرسشی جدی دارید، از اهل فن بپرسید. کتاب می‌تواند دید بدهد، اما جای پرسش از متخصص نیست.
مثنوی با چند بیت معروف آغاز می‌شود که به نی‌نامه شهرت دارد و با «بشنو از نی چون حکایت می‌کند» شروع می‌شود. این بیت‌ها را بسیاری از ایرانیان حتی بدون خواندن کتاب می‌شناسند. اگر مثنوی را برای اولین بار باز می‌کنید، از همین‌جا شروع کنید. کوتاه است، آهنگین است و حال‌وهوای کل کتاب را نشان می‌دهد: صدای دلتنگی برای جایی که آدم از آن جدا مانده است.
بعد از نی‌نامه می‌توانید ادامه دهید یا به بخش‌های دیگر بپرید. بسیاری از شرح‌ها و گزیده‌ها همین بخش را با توضیح واژه‌ها می‌آورند. اگر واژه‌ای برایتان سخت بود، ناامید نشوید؛ فهمیدن واژه‌ها با تکرار آسان می‌شود.
چند کلمه هست که در معرفی و شرح این آثار زیاد می‌آید. دانستنشان مسیر را روشن می‌کند.
این تعریف‌ها کلی‌اند و برای دقیق‌تر شدن باید کتاب‌های تخصصی را دید. ولی برای خواندن مشخصات کتاب‌ها و انتخاب درست کافی‌اند.
اگر می‌خواهید بدون فشار شروع کنید، این برنامه‌ی ساده را امتحان کنید. هر روز فقط ده دقیقه.
بعد از یک ماه معمولا حس می‌کنید زبان شعر آشنا شده و می‌توانید تصمیم بگیرید چه کتاب دیگری بخرید.
شعر برای شنیدن ساخته شده و جلسه‌ی شعرخوانی کوچک تجربه‌ی قشنگی است. لازم نیست رسمی باشد. چند دوست یا اعضای خانواده هفته‌ای یک بار دور هم می‌نشینند، هر کس یک غزل یا چند بیت می‌خواند و بقیه گوش می‌دهند. بعد می‌توانید درباره‌اش حرف بزنید: چه چیزی به دلتان نشست؟ کدام بیت را نفهمیدید؟
کتاب شرح در این جلسه‌ها به کار می‌آید، چون می‌توانید معنی بیت‌ها را با هم بخوانید. اگر عضو یک انجمن ادبی یا کلاس مثنوی‌خوانی هستید، از کتاب استفاده‌ی مشترک کنید و یک نسخه‌ی مشخص را مبنا قرار دهید تا شماره‌ی بیت‌ها یکی باشد.
وقتی چند نفر با هم مثنوی می‌خوانند، یکی از دردسرها این است که هر نسخه شماره‌گذاری و ترتیب خودش را دارد. اگر به یک نسخه‌ی مشترک نیاز دارید، پیش از خرید نام مصحح و ناشر را در مشخصات یادداشت کنید و همه همان نسخه را تهیه کنند. این نکته برای دانشجویان و پژوهشگران هم مهم است، چون ارجاع دقیق به بیت‌ها به یک نسخه‌ی مشخص نیاز دارد.
اگر فقط برای لذت شخصی می‌خوانید، این دقت لازم نیست و هر نسخه‌ای که خوانا و مناسب سلیقه‌تان است کافی است.
جواب این پنج سؤال معمولا انتخاب را به دو سه کتاب محدود می‌کند و بعد فقط باید مشخصات را بخوانید.
خواننده‌های قدیمی مثنوی می‌گویند این کتاب را باید چند بار خواند: بار اول برای قصه، بار دوم برای معنی و بار سوم برای خودمان. این حرف عجیب نیست. آدم‌ها در سنین مختلف با یک بیت ارتباط متفاوتی می‌گیرند. بیتی که در بیست‌سالگی ساده به نظر می‌رسید، در چهل‌سالگی سنگین می‌شود.
پس اگر نسخه‌ای را خریدید و یک بار خواندید، آن را کنار نگذارید. سال بعد دوباره ورق بزنید. کتابی که در قفسه بماند، هر بار شما را جای تازه‌ای می‌برد.
مولانا در دنیای شعر فارسی تنها نیست و خواندن او کنار شاعران دیگر لذت بیشتری دارد. اگر عاشق شعر کلاسیک شده‌اید، می‌توانید به شاعران هم‌رده هم سر بزنید: حافظ با غزل‌های شیرین و دوپهلو، سعدی با نثر و نظم روان و آموزنده، عطار که مولانا در شعرش از او یاد کرده، و خیام با رباعی‌های کوتاه و اندیشمندانه. برای دیدن مجموعه‌ی کامل، صفحه‌ی شعر کلاسیک را ببینید. اگر شاعر دیگری را دنبال می‌کنید، دسته‌ی سایر شاعران کلاسیک هم هست.
لازم نیست همه‌چیز را بفهمید. بیت‌هایی هست که سال‌ها بعد معنایشان روشن می‌شود.
مثنوی و دیوان‌ها هدیه‌ی رایجی برای مناسبت‌های مختلف‌اند. چند نکته:
بهتر است پیش از هدیه دادن مشخصات کتاب را بخوانید تا مطمئن شوید همان چیزی است که می‌خواهید.
کتاب‌های چرم و جعبه‌دار را دور از رطوبت و نور مستقیم آفتاب نگه دارید. کتاب را صاف و ایستاده یا خوابیده در قفسه بگذارید و آن را از گوشه‌ی جلد نکشید. برای نسخه‌ای که هر روز باز می‌شود، یک نشانه‌ی کاغذی بگذارید و گوشه‌ی صفحه را تا نکنید. این نکته‌ها ساده‌اند، اما عمر کتاب را چند برابر می‌کنند و نسخه‌ی خوب می‌تواند سال‌ها همراه خانواده بماند.
اگر کتاب را هدیه می‌دهید، چند خط دست‌نویس در صفحه‌ی اول آن را از یک شیء به یادگاری تبدیل می‌کند. یک بیت مورد علاقه یا تاریخ و نام گیرنده کافی است.
و اگر می‌خواهید نسخه‌ای را همیشه در دسترس داشته باشید، یک کتاب کوچک پالتویی را کنار تخت یا در کیف بگذارید. مولانا را می‌شود در ایستگاه مترو هم خواند؛ مهم این است که هر روز چند بیت بخوانید.
مثنوی کامل بدون شرح ممکن است برای مبتدی سنگین باشد. اگر تازه شروع می‌کنید، کنارش یک شرح یا گزیده بگیرید.
همان‌طور که گفتیم، «مولانا» همیشه مولانای رومی نیست. نام شاعر را کامل بخوانید.
نسخه‌ها در قطع، جلد، توضیح و ویرایش فرق دارند. مشخصات را ببینید.
اگر نمی‌دانید برای خواندن می‌خواهید یا برای هدیه، اول تصمیم بگیرید. جواب این سؤال نوع کتاب را تعیین می‌کند.
قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود. مشخصات هر کتاب در صفحه‌ی خودش است، از جمله قطع و نوع جلد. نسخه‌ی چاپی را می‌توانید آنلاین سفارش بدهید. پیش از سفارش یک بار نام شاعر، قطع و نوع کتاب را دوباره نگاه کنید.
اگر قصه دوست دارید، مثنوی را با شرح یا بازگویی شروع کنید. اگر شعر کوتاه می‌خواهید، گزیده‌ی غزل‌ها یا رباعی‌ها. اگر گفت‌وگو و نثر می‌پسندید، فیه ما فیه یا گزیده‌ی آن.
اگر می‌خواهید در کتابخانه داشته باشید و به‌تدریج بخوانید، متن کامل. اگر می‌خواهید اول آشنا شوید، گزیده و شرح. بسیاری از خوانندگان با گزیده شروع می‌کنند و بعد سراغ متن کامل می‌روند.
مثنوی کتاب بلند حکایت‌محور است. دیوان شمس مجموعه‌ی غزل‌ها و رباعی‌هاست و حال‌وهوایش پرشورتر است. هر دو از مولانا هستند ولی حال و هوایشان فرق دارد.
خیر، مجموعه‌ی سخنان مولاناست که به نثر آمده است. اگر شعر برایتان سنگین است، از آنجا شروع کنید.
اگر برای خواندن روزانه می‌خواهید، نسخه‌ی ساده و سبک راحت‌تر است. اگر برای هدیه یا نگهداری می‌خواهید، نسخه‌ی چرم و جعبه‌دار ظاهر بهتری دارد.
لازم نیست، اما برای مبتدی مفید است. شرح واژه‌ها و اشاره‌ها را توضیح می‌دهد و فهم را آسان می‌کند.
حکایت‌های مثنوی برای بسیاری از سنین جذاب است، ولی متن اصلی برای نوجوان کمی دشوار است. یک بازگویی ساده یا گزیده‌ی حکایت‌ها بهتر است. مشخصات هر کتاب را بخوانید و به سطح آن دقت کنید.
دسته‌ی مولانا در کتاب‌جم برای هر کسی است که می‌خواهد با یکی از بزرگ‌ترین صداهای شعر فارسی آشنا شود یا رابطه‌اش را با او عمیق‌تر کند. اگر تازه‌کارید، از گزیده یا شرح شروع کنید. اگر آشنایید، متن کامل و کتاب‌های تحلیلی را ببینید. نسخه را بر اساس هدف انتخاب کنید و نام کامل شاعر را در عنوان بخوانید.
کتاب‌های همین دسته را ببینید، مشخصات هر کدام را بخوانید و نسخه‌ی چاپی را آنلاین سفارش بدهید. قیمت و موجودی هر کتاب هر روز به‌روز می‌شود، پس صفحه‌ی خود کتاب آخرین وضعیت را نشان می‌دهد. شاید همین امشب اولین بیت‌تان را بخوانید.
